مهارت های ارتباطی چیست: فهرست کامل
جواب کوتاه
مهارتهای ارتباطی، مجموعهی مهارتهاییان که کمک میکنن حرفمون درست برسه، حرف بقیه رو درست بفهمیم، و رابطه سالم بمونه. فهرست کاملشون رو میشه توی نه دسته گذاشت: گوش دادن، همراه با سوال پرسیدن و همدلی؛ روشن حرف زدن، قصه گفتن و صدا؛ بدن و صورت؛ نوشتن؛ ادارهی حسها و هوش هیجانی؛ نه گفتن، مرز و درخواست روشن؛ انتقاد و تعریف و عذرخواهی؛ حل اختلاف؛ و حرف زدن جلوی جمع. کنارشون، سر صحبت رو باز کردن، شناختن فرهنگها و ارتباط آنلاین هم هست. پژوهشگرها میگن هر مهارت ارتباطی سه چیز لازم داره: دونستن، خواستن و تونستن؛ و ارتباط خوب، هم موثره و هم بجا. مرکز همهشون، گوش دادنه.
کولهپشتی
یه کولهپشتی سفر رو تصور کنید با چند تا جیب. توی هر جیب یه ابزار هست: چاقو، چراغ، طناب، آب. توی سفر، هر موقعیت یه ابزار میخواد؛ و سفر وقتی خوب پیش میره که ابزار درست توی جیب درست باشه و وقتش رو بشناسید. مهارتهای ارتباطی هم همین کولهان.
«مهارتهای ارتباطی چیه؟» یکی از پرجستجوترین سوالهاست؛ و جوابها معمولا یه فهرست کوتاه پنج یا ده تاییه. این درس، فهرست کامل رو میده؛ هر جیب، با توضیح کوتاه، یه مثال، و اینکه کجای این مسیر کامل یاد گرفته میشه. آخر درس، نقشهی کولهی خودتون رو میکشید.
مهارت یعنی چی
مهارت یعنی توانی که با تمرین ساخته میشه و توی عمل دیده میشه. دونستن اینکه گوش دادن مهمه، مهارت نیست؛ مهارت اینه که وسط یه دعوای خونوادگی، بتونید ساکت بمونید و حرف طرف رو تا آخر بشنوید.
برای همین، هر جیب این کوله، با چند رفتار مشخص تعریف شده؛ چیزهایی که میشه دید، شمرد و تمرین کرد. فهرست کامل مهارتهای ارتباطی، فهرست همین رفتارهاست.
موثر و بجا
دو پژوهشگر ارتباطات که سالها روی «توان ارتباطی» کار کردن، گفتن یه ارتباط خوب دو ویژگی داره. اول اینکه موثره؛ یعنی به هدفش میرسه. دوم اینکه بجاست؛ یعنی با موقعیت، رابطه و قانونهای نانوشتهی اون جمع جوره.
یه مثال: گفتن «این کار اشتباهه» با صدای بلند جلوی بقیه، شاید موثر باشه، یعنی پیام برسه؛ ولی بجا نیست، و رابطه رو خراب میکنه. و برعکس، خیلی مودبانه و بجا حرف زدن ولی هیچوقت حرف اصلی رو نزدن، بجاست ولی موثر نیست. توان ارتباطی، یعنی هر دو با هم.
دونستن، خواستن، تونستن
همون پژوهشگرها گفتن هر مهارت ارتباطی سه چیز لازم داره:
- دونستن: بدونید توی این موقعیت چه کاری درسته.
- خواستن: انگیزه داشته باشید که انجامش بدید، حتی وقتی سخته.
- تونستن: توی لحظه، واقعا بتونید انجامش بدید.
خیلیها اولی رو دارن ولی دومی یا سومی رو نه. مثلا میدونن نباید وسط حرف بپرن، ولی وقتی عصبانیان، نمیتونن خودشون رو نگه دارن. این مسیر هر سه رو با هم جلو میبره: توضیح برای دونستن، دلیلها برای خواستن، و تمرین برای تونستن.
گوش دادن
جیب اول، و مهمترین: گوش دادن. نه فقط شنیدن صدا؛ فهمیدن حرف و حس طرف، طوری که اون حس کنه شنیده شده. به شکل کاملش، گوش دادن فعال (Active Listening) میگن: با همهی حواس گوش دادن، پرسیدن، و بازگو کردن حرف طرف با کلمههای خودمون.
رفتارهاش: نگاه کردن به طرف، کنار گذاشتن گوشی، قطع نکردن، پرسیدن «یعنی…؟»، و آماده نکردن جواب وسط حرف. توی درس گوش دادن فعال کامل یادش میگیریم.
سوال پرسیدن
جیب گوش دادن، یه ابزار کوچیک کنارش داره: سوال پرسیدن. پژوهشها دیدن آدمهایی که توی گفتوگو سوال بیشتری میپرسن، مخصوصا سوالهای دنبالهدار، یعنی سوالی دربارهی همون چیزی که طرف تازه گفت، دوستداشتنیتر دیده میشن.
دلیلش سادهست: سوال دنبالهدار نشون میده واقعا گوش دادید. «رفتم سفر» و جواب «چه خوب»، گفتوگو رو تموم میکنه. «رفتم سفر» و جواب «کجا؟ بهترین لحظهش چی بود؟»، گفتوگو رو باز میکنه.
همدلی
ابزار سوم این جیب، همدلیه (Empathy): دیدن حس و نگاه طرف از جای خودش. همدلی یعنی بفهمید چرا اون اینطوری حس میکنه؛ لازم نیست باهاش موافق باشید.
رفتارش: نام بردن حس طرف («به نظر میرسه خیلی خستهای»)، قضاوت نکردن زود، و عجله نکردن برای راه حل. همدلی با دلسوزی فرق داره؛ دلسوزی از بالا نگاه میکنه، همدلی کنار آدم میشینه. این فرق، یه درس کامل توی ایستگاه گوش دادن داره.
روشن حرف زدن
جیب دوم، حرف زدنه. اولین ابزارش، روشن حرف زدنه: اول اصل حرف، بعد دلیل، بعد جزئیات؛ با کلمههای ساده و جملههای کوتاه. توی درس ارتباط موثر دیدیم چرا ما همیشه فکر میکنیم واضحتر از چیزی که هست حرف زدیم.
رفتارهاش: یه جملهی اصلی پیش از شروع توی ذهن داشتن، مثال مشخص آوردن، و آخر حرف یه بار دیگه اصل حرف رو گفتن. فن بیان (Public Speaking Skills)، که خیلیها جستجوش میکنن، بیشتر همین روشن حرف زدنه، با چند ابزار دیگه.
قصه گفتن
ابزار دوم حرف زدن، قصهست. آدمها هزاران سال با قصه یاد گرفتن، و ذهن ما هنوز قصه رو بهتر از فهرست به یاد میسپره. یه حرف که توی یه قصهی کوتاه بیاد، یعنی یه آدم، یه مشکل، و یه اتفاق، بیشتر توی یاد میمونه و بیشتر اثر داره.
لازم نیست قصهگوی حرفهای باشید. «یه مشتری داشتیم که…» یا «یه بار خودم…»، کافیه. فقط کوتاه نگهش دارید و آخرش، حرف اصلی رو بگید.
صدا و لحن
ابزار سوم حرف زدن، صداست: بلندی، سرعت، مکث و لحن. یه جملهی یکسان، با دو لحن، دو پیام میده. و سرعت زیاد، معمولا نشونهی نگرانیه و فهمیدن رو سختتر میکنه.
رفتارهاش: کمی آرومتر از حالت عادی حرف زدن، مکث بعد از جملهی مهم، و پایین آوردن لحن آخر جملهها به جای بالا بردنش، که حرف رو مطمئنتر نشون میده. یه تمرین ساده: صدای خودتون رو موقع یه توضیح کوتاه ضبط کنید و گوش بدید.
بدن و صورت
جیب سوم، چیزهاییان که بی کلمه گفته میشن: صورت، نگاه، حالت بدن، دستها و فاصله. به اینها ارتباط غیرکلامی (Nonverbal Communication) میگن. وقتی کلمه و بدن یه چیز بگن، پیام قویتره؛ وقتی با هم جور نباشن، آدمها گیج میشن.
ولی مراقب افسانهها باشید. خیلی از حرفهای معروف دربارهی زبان بدن، مثل «دست به سینه یعنی مخالفت» یا «۹۳ درصد ارتباط بیکلامه»، پشتوانهی محکمی ندارن. این مسیر یه ایستگاه کامل برای بدن و صورت داره، و یه درس جدا برای همین افسانهها.
نوشتن
جیب چهارم، نوشتنه: پیام، ایمیل، یادداشت. امروز خیلی از ارتباط ما نوشتنیه، و نوشتن یه مشکل بزرگ داره: لحن و صورت گم میشن. برای همین، پیام نوشتنی باید روشنتر و گرمتر از حرف رودررو باشه.
رفتارهاش: موضوع روشن، اصل حرف توی خط اول، یه درخواست مشخص، و یه بار خوندن پیش از فرستادن با این سوال: «اگه من گیرنده بودم، این رو تند میخوندم؟». ایستگاه «ارتباط در فضای آنلاین» کامل دربارهشه.
ادارهی حسها
جیب پنجم، حسهاست. خیلی از گفتوگوهای بد، نه به خاطر کمبود مهارت، که به خاطر حسهای ادارهنشده خراب میشن. آدمی که عصبانیه، بهترین مهارتها رو هم فراموش میکنه.
رفتارهاش: شناختن حس خود توی لحظه («دارم عصبانی میشم»)، مکث پیش از جواب، گفتن حس به جای نشون دادنش با داد، و گاهی گفتن «بذار بعدا حرف بزنیم». اینها، توی ایستگاه «اختلاف و گفتوگوی سخت» کامل یاد گرفته میشن.
هوش هیجانی
اسم بزرگتر این جیب، هوش هیجانی (Emotional Intelligence) ـه: توان شناختن و ادارهی حسهای خود و دیگران. این مفهوم چند دههست خیلی معروف شده، و گاهی ادعاهای خیلی بزرگی دربارهش میشه؛ مثل اینکه از هوش معمولی مهمتره.
پژوهشهای دقیقتر، تصویر متعادلتری میدن: هوش هیجانی واقعیه و به کار میاد، مخصوصا توی کارهایی که با آدمها سروکار دارن؛ ولی ادعاهای خیلی بزرگ، پشتوانه ندارن. درس کاملش توی ایستگاه «آدم اجتماعیتر» میاد.
نه گفتن و مرز
جیب ششم، مرزه: گفتن خواسته و نظر خود، روشن و محترمانه، بی اینکه حق کسی زیر پا بره. به این میگن جرات ورزی (Assertiveness). سه جور حرف زدن هست: منفعل، که حق خودش رو نمیگه؛ پرخاشگر، که حق بقیه رو زیر پا میذاره؛ و قاطع، که هر دو رو نگه میداره.
مهمترین ابزارش، «نه» گفتنه: یه نه کوتاه، محترمانه و بی توضیح زیاد، و اگه لازم شد، پیشنهاد یه راه دیگه. خیلیها این جیب رو کم دارن و برای همین همیشه خستهان. یه ایستگاه کامل داره.
درخواست روشن
ابزار دوم جیب مرز، درخواست روشنه. خیلی از ما، به جای درخواست، اشاره میکنیم یا گله میکنیم: «هیچکس توی این خونه کمک نمیکنه». ولی کسی از این جمله نمیفهمه دقیقا چی لازمه.
درخواست روشن: «میشه امشب ظرفها رو تو بشوری؟». مشخص، با زمان، و طوری که طرف بتونه آره یا نه بگه. پژوهشها دیدن آدمها معمولا خیلی بیشتر از چیزی که فکر میکنیم، به یه درخواست روشن «آره» میگن.
انتقاد کردن و شنیدن
جیب هفتم، بازخورده: گفتن و شنیدن حرف خوب و بد. انتقاد خوب، دربارهی کاره نه آدم، دقیقه نه کلی، و یه قدم بعدی داره. انتقاد بد، برچسب میزنه: «تو همیشه شلختهای».
و شنیدن انتقاد، خودش مهارت جداییه؛ به این میگن انتقاد پذیری. یعنی شنیدن بی دفاع فوری، پرسیدن برای فهمیدن، و بعد تصمیم گرفتن دربارهی اینکه چه بخشیش درسته. بیشتر ما گفتنش رو کمی بلدیم، شنیدنش رو کمتر.
تعریف و عذرخواهی
دو ابزار دیگهی همین جیب: تعریف کردن و عذرخواهی. پژوهشها دیدن آدمها اثر خوب یه تعریف صادقانه رو خیلی دست کم میگیرن؛ برای همین کمتر از چیزی که باید، تعریف میکنن. تعریف خوب، دقیق و دربارهی یه کار مشخصه: «اون توضیحت توی جلسه، خیلی کار رو روشن کرد».
عذرخواهی خوب هم چند بخش داره: نام بردن اشتباه، پذیرفتن اثرش، و گفتن اینکه از این به بعد چی کار میکنیم؛ بی «ولی». «ببخشید، ولی تو هم…» عذرخواهی نیست، شروع یه دعوای تازهست.
حل اختلاف
جیب هشتم، اختلافه. اختلاف توی هر رابطهای طبیعیه؛ مهم اینه که چطور حرفش رو بزنیم. حل اختلاف یعنی اول فهمیدن، بعد فهموندن؛ و دیدن اختلاف به شکل یه مسئلهی مشترک، نه یه مسابقه.
ابزارهاش: یه روش چهارقدمی به اسم ارتباط بدون خشونت (Nonviolent Communication)، که به جای سرزنش، از دیدن، حس، نیاز و درخواست حرف میزنه؛ آروم کردن آدم عصبانی؛ و ترمیم بعد از دعوا. یه ایستگاه کامل داره. و وقتی دو طرف چیزهای متفاوتی میخوان، مسیر «مهارت مذاکره» به کار میاد.
سر صحبت رو باز کردن
یه مهارت کوچیک ولی پرکاربرد: شروع گفتوگو با کسی که نمیشناسیم، یا به قول خودمون، سر صحبت رو باز کردن. خیلیها ازش میترسن، چون فکر میکنن طرف مقابل حوصلهش رو نداره.
ولی پژوهشها دیدن آدمها معمولا خیلی بیشتر از چیزی که فکر میکنیم، از یه گفتوگوی کوتاه با غریبه لذت میبرن؛ هم خودشون، هم طرف مقابل. ابزارش سادهست: شروع با چیزی که هر دو میبینید، یه سوال ساده، و گوش دادن به جواب.
یادت موندن آدمها
یه مهارت کوچیک دیگه: یادتون موندن اسم و حرف آدمها. وقتی کسی اسم ما رو یادش میمونه، یا میپرسه «اون مصاحبهای که گفته بودی چی شد؟»، حس میکنیم مهمیم. این، یکی از سادهترین راههای ساختن رابطهست.
ابزارش: تکرار اسم همون لحظه («خوشبختم، مریم»)، وصل کردنش به یه چیز، و یه یادداشت کوتاه بعد از گفتوگو. هیچکس حافظهی جادویی نداره؛ کسایی که اسمها یادشون میمونه، معمولا فقط این چند کار رو میکنن.
جلوی جمع
جیب نهم، حرف زدن جلوی جمعه: سخنرانی، ارائهی کلاس، توضیح توی جلسه. ترس از صحبت جلوی جمع، یکی از رایجترین ترسهاست؛ و خبر خوب اینکه با آمادگی و تمرین، خیلی کم میشه.
ابزارهاش: یه پیام اصلی، سه بخش کوتاه، تمرین بلند پیش از صحبت، و نگاه به آدمها به جای پرده. یه ابزار ذهنی هم هست که پژوهشها نشون دادن کمک میکنه: به جای «آروم باش»، به خودتون بگید «هیجان دارم». ایستگاه «حرف زدن در جمع» کامل دربارهشه.
فرهنگها
یه مهارت که با بیشتر شدن ارتباطهای بینالمللی مهمتر شده: شناختن تفاوت فرهنگها. توی بعضی فرهنگها، مستقیم حرف زدن نشونهی صداقته؛ توی بعضی، نشونهی بیادبی. توی بعضی، سکوت یعنی موافقت؛ توی بعضی، یعنی مخالفت مودبانه.
لازم نیست همهی فرهنگها رو بشناسید. مهارتش اینه که فرض نکنید همه مثل شما حرف میزنن، و وقتی مطمئن نیستید، بپرسید. همین، از خیلی سوءتفاهمها جلوگیری میکنه.
فضای آنلاین
یه جیب تازه، که چند دهه پیش وجود نداشت: ارتباط آنلاین. پیام کوتاه، گروه، تماس تصویری. هر کدوم قانونهای نانوشتهی خودش رو داره: کی باید جواب داد، چقدر کوتاه، و کجا بهتره به جای نوشتن، زنگ زد.
مهمترین قانونش، همون که توی نوشتن گفتیم: لحن گم میشه. و دومین قانون: بحث سخت رو توی گروه نکنید؛ دونفره و با صدا بهتره. یه ایستگاه کامل داره.
مهارت اجتماعی بچهها
خیلی از پدر و مادرها دنبال «مهارت اجتماعی کودکان» میگردن. بیشتر مهارتهای این فهرست، شکل سادهشون برای بچهها هم هست: نوبت گرفتن توی حرف زدن، گوش دادن به دوست، نام بردن حس خود («ناراحتم»)، اجازه گرفتن، و آشتی بعد از دعوا.
بچهها این مهارتها رو بیشتر از تماشای بزرگترها یاد میگیرن تا از نصیحت. پدر و مادری که خودشون خوب گوش میدن و آروم اختلاف رو حل میکنن، بهترین کلاس مهارت اجتماعی رو برای بچهشون ساختن.
مهارت ارتباطی در محیط کار
سر کار، چند مهارت از این فهرست بیشتر از همه به کار میان: پیام روشن و کوتاه، گوش دادن توی جلسه، گفتن خبر بد بهموقع، درخواست روشن، و بازخورد دادن و گرفتن. نظرسنجیهای کارفرماها هم معمولا همینها رو جزو مهمترین مهارتها میشمرن.
یه نکتهی مهم: سر کار، «بجا بودن» خیلی مهمه. یه شوخی که بین دوستها خندهداره، توی جلسه ممکنه بد برداشت بشه. شناختن قانونهای نانوشتهی هر محیط کاری، خودش بخشی از مهارت ارتباطیه.
از کدوم شروع کنیم
اینهمه جیب، شاید آدم رو گیج کنه: از کدوم شروع کنیم؟ یه ترتیب پیشنهادی، از پایه تا پیشرفته: اول گوش دادن، چون پایهی همهچیزه. بعد روشن حرف زدن، چون بیشترین گفتوگوهای روزانه رو بهتر میکنه. بعد ادارهی حسها و نه گفتن، چون جلوی بیشترین آسیبها رو میگیرن. و بعد بقیه.
ولی این ترتیب، قانون نیست. اگه فردا یه ارائه دارید، از حرف زدن جلوی جمع شروع کنید. اگه این روزها توی خونه زیاد بحث دارید، از حل اختلاف. مهمترین قاعده اینه که هر بار یکی دو جیب رو تمرین کنید، نه همه رو با هم؛ چون ذهن ما فقط چند رفتار تازه رو همزمان میتونه دنبال کنه.
مهارتها با هم
توی گفتوگوهای واقعی، جیبها جدا از هم باز نمیشن. یه گفتوگوی سخت با همکار، همزمان گوش دادن، ادارهی حس، روشن حرف زدن و شاید نه گفتن رو میخواد. برای همین، بعد از اینکه هر جیب رو جدا تمرین کردید، کمکم ترکیبشون میکنید.
یه ترکیب خیلی کاربردی، گوش دادن و قاطعیت با همه: اول کامل گوش میدید و حرف طرف رو بازگو میکنید، بعد روشن و محترمانه نظر خودتون رو میگید. «میفهمم که این هفته برات خیلی شلوغه؛ ولی این گزارش باید تا پنجشنبه برسه. کدوم کار رو میشه عقب انداخت؟» توی همین سه جمله، سه جیب با هم باز شدن.
چطور تمرین کنیم
مهارت ارتباطی، مثل هر مهارت دیگه، با تمرین درست ساخته میشه: یه رفتار مشخص، توی یه موقعیت مشخص، و بعد یه نگاه به نتیجه. مثلا «این هفته، توی هر جلسه، پیش از حرف زدن یه سوال میپرسم». نه «این هفته بهتر گوش میدم»، که خیلی کلیه و نمیشه سنجیدش.
بعد از هر تمرین، دو خط توی دفترچهی گفتوگو بنویسید: چی شد، و دفعهی بعد چی کار متفاوتی میکنید. هر چند هفته یه بار هم، از یه نفر نزدیک بپرسید فرقی دیده یا نه. این چرخهی تمرین و بازخورد، تنها راهیه که یه جیب، از «میدونم» به «بلدم» میرسه.
مرکز کوله
اگه بخوایم همهی این جیبها رو دور یه مرکز بچینیم، اون مرکز گوش دادنه. همدلی، بدون گوش دادن ممکن نیست. انتقاد خوب، بدون فهمیدن طرف، بیاثره. حل اختلاف، از فهمیدن شروع میشه. حتی حرف زدن جلوی جمع، با «گوش دادن» به حال جمع بهتر میشه.
برای همین، اگه فقط وقت یه مهارت رو دارید، گوش دادن رو انتخاب کنید. همهی بقیه، روی همین ساخته میشن.
نقشهی خودتون
به هر جیب، از صفر تا ده نمره بدید:
- گوش دادن، سوال و همدلی
- روشن حرف زدن، قصه و صدا
- بدن و صورت
- نوشتن
- ادارهی حسها
- نه گفتن، مرز و درخواست
- انتقاد، تعریف و عذرخواهی
- حل اختلاف
- حرف زدن جلوی جمع
دو جیب با کمترین نمره، جای شروع شمان. توی صفحهی مسیر، برید سراغ ایستگاه همون دو تا، و چند ماه بعد دوباره همین نقشه رو بکشید.
چند باور رایج
- «مهارت ارتباطی یعنی خوب حرف زدن.» مرکز همهی مهارتها، گوش دادنه.
- «هوش هیجانی از هوش معمولی مهمتره.» هوش هیجانی به کار میاد، ولی این ادعای بزرگ پشتوانه نداره.
- «نه گفتن یعنی بیادبی.» نه گفتن محترمانه، رابطه رو سالمتر نگه میداره.
- «ارتباط خوب یعنی همیشه موافق بودن.» اختلاف طبیعیه؛ مهم طرز حرف زدن دربارهشه.
- «این مهارتها رو یا داری یا نداری.» هر جیب، چند رفتار تمرینشدنیه.
یه مثال
یه دانشجوی سال آخر رو تصور کنید که برای اولین مصاحبهی کاریش آماده میشد و نگران بود. نقشهی نه جیب رو کشید و دید دو جیبش از همه کمنمرهترن: حرف زدن جلوی جمع، و روشن حرف زدن.
یه هفته، هر روز پنج دقیقه، جواب یه سوال مصاحبه رو با «اول اصل حرف» بلند تمرین کرد و ضبط کرد. روز مصاحبه هنوز هیجان داشت، ولی جوابهاش کوتاه و روشن بود. همهی کوله رو درست نکرده بود؛ فقط دو جیب رو. ولی همون دو جیب، اون روز، کارش رو راه انداخت.
تمرین امروز
امروز کولهی خودتون رو بچینید.
- نقشهی نه جیب رو بکشید و به هر کدوم نمره بدید.
- از یه نفر نزدیک بخواید به شما نمره بده؛ فرق نمرهها رو ببینید.
- دو جیب با کمترین نمره رو انتخاب کنید.
- برای هر کدوم، یه رفتار از همین درس بنویسید و این هفته تمرینش کنید.
- آخر هفته توی دفترچهی گفتوگو بنویسید چی شد.
درس بعدی میپرسه چرا با همهی این مهارتها، باز هم حرف همدیگه رو اشتباه میفهمیم: چرا حرف همدیگه رو اشتباه میفهمیم.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مهارتهای ارتباطی رو میشه توی نه دسته گذاشت، از گوش دادن تا حرف زدن جلوی جمع.
- ارتباط خوب هم موثره، یعنی به هدف میرسه، هم بجا، یعنی با موقعیت و رابطه جوره.
- هر مهارت سه چیز لازم داره: دونستن، خواستن و تونستن.
- گوش دادن، مرکز همهی مهارتهاست.
- هیچکس همه رو کامل نداره؛ نقشهی خودتون رو بکشید و از دو جیب شروع کنید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.