این مقاله مشاوره‌ی حقوقی نیست
پیش از هر چیز یک نکته‌ی مهم: ما تیم طراحی و توسعه‌ایم، نه وکیل. این مقاله تجربه و نگاه ما را درباره‌ی اینکه یک توافق منصفانه در پروژه‌ی وب چه چیزهایی را باید روشن کند می‌گوید، و برای مثال، شرط‌هایی را می‌آورد که خودمان در قوانین تیم سفید نوشته‌ایم. اگر پروژه‌ی بزرگی دارید یا قراردادی را امضا می‌کنید که پای مبلغ زیادی در میان است، متن نهایی را به یک وکیل یا مشاور حقوقی نشان بدهید. هیچ مقاله‌ای جای او را نمی‌گیرد.
چرا قرارداد طراحی سایت پیش از شروع کار لازم است؟
بیشتر اختلاف‌های پروژه‌های وب از بدجنسی کسی شروع نمی‌شوند؛ از دو برداشت متفاوت از یک جمله شروع می‌شوند. صاحب کار گفته «یک فروشگاه ساده»، و در ذهنش فروشگاهی با پرداخت آنلاین، پیامک سفارش و اتصال به انبار بوده است. تیم طراحی شنیده «یک فروشگاه ساده»، و در ذهنش فهرست محصول با یک دکمه‌ی تماس بوده است. هر دو راست می‌گویند، و هر دو وسط کار احساس می‌کنند سرشان کلاه رفته است.
قرارداد طراحی سایت، چه یک سند چندصفحه‌ای امضاشده باشد و چه یک متن مکتوب کوتاه که هر دو طرف پذیرفته‌اند، این برداشت‌ها را پیش از شروع یکی می‌کند. هر جمله‌ای که در قرارداد می‌آید، یک بحث آینده را حذف می‌کند. برای همین قرارداد خوب به نفع هر دو طرف است: صاحب کار می‌داند چه چیزی می‌گیرد، و تیم می‌داند چه چیزی باید تحویل بدهد.
یک قرارداد منصفانه معمولا هفت چیز را روشن می‌کند: دامنه‌ی کار، شرایط پرداخت، زمان تحویل، مالکیت، دسترسی‌ها و امنیت، پشتیبانی بعد از تحویل، و تغییرات. در ادامه هر کدام را جدا توضیح می‌دهیم.
دامنه‌ی کار: دقیقا چه چیزی ساخته می‌شود؟
دامنه‌ی کار قلب هر قرارداد طراحی سایت است. یعنی فهرست چیزهایی که ساخته می‌شوند، و به همان اندازه مهم، فهرست چیزهایی که ساخته نمی‌شوند. «طراحی سایت شرکتی» دامنه‌ی کار نیست؛ «صفحه‌ی اصلی، درباره‌ی ما، فهرست خدمات با یک صفحه برای هر خدمت، صفحه‌ی تماس با فرم، نسخه‌ی موبایل همه‌ی صفحه‌ها» دامنه‌ی کار است.
چند چیز که خوب است در این بخش نوشته شود:
- صفحه‌ها و قالب‌ها. کدام صفحه‌ها و هر کدام با چه بخش‌هایی.
- امکانات. فرم، فروشگاه، پرداخت، ورود کاربر، پنل مدیریت، و هر چیز دیگری که باید کار کند.
- محتوا با کیست. متن‌ها و عکس‌ها را صاحب کار می‌دهد یا تیم تولید می‌کند؟ اگر قرار است صاحب کار بدهد، تا کی؟
- معیار تحویل. کار کی «تمام‌شده» حساب می‌شود؟ بهترین معیار، چیزی است که بشود سنجید. مثلا برای سرعت، گوگل سه سنجه به نام Core Web Vitals دارد و برای یکی از آن‌ها، LCP (لحظه‌ای که بزرگ‌ترین بخش صفحه دیده می‌شود)، می‌گوید برای تجربه‌ی خوب باید زیر ۲٫۵ ثانیه باشد (web.dev). جمله‌ای مثل «LCP صفحه‌ی اصلی روی موبایل زیر ۲٫۵ ثانیه» را هر دو طرف می‌توانند با یک ابزار عمومی بسنجند؛ جمله‌ای مثل «سایت سریع» را نه.
- چیزهایی که در کار نیست. مثلا «تولید محتوا، عکاسی و سئو محتوایی در این قرارداد نیست.» همین یک خط جلوی ماه‌ها سوءتفاهم را می‌گیرد.
در سه خدمت قیمت ثابت ما، دامنه‌ی کار از پیش در صفحه‌ی هر خدمت نوشته شده و برای همه یکسان است: بهینه‌سازی سرعت سایت، سئو تکنیکال و پیکربندی سرور وردپرس. هر کدام می‌گوید چه کارهایی انجام می‌شود و چه چیزهایی با همان قیمت می‌آید. برای پروژه‌های اختصاصی، دامنه‌ی کار، قیمت ثابت و زمان تحویل را در اولین گفتگو با هم مکتوب می‌کنیم.
شرایط پرداخت پروژه: کی، چقدر، و اگر پشیمان شدم؟
شرایط پرداخت پروژه یکی از حساس‌ترین بخش‌های هر قرارداد است و خوب است سه سوال را روشن جواب بدهد.
اول، مبلغ ثابت است یا ساعتی؟ در قرارداد ساعتی، صاحب کار برای هر ساعت کار پول می‌دهد و مبلغ نهایی از پیش معلوم نیست. در قرارداد با مبلغ ثابت، قیمت پیش از شروع معلوم است و اگر کار بیشتر از انتظار تیم طول کشید، این هزینه با تیم است. برای بیشتر صاحبان کسب‌وکار، مبلغ ثابت قابل‌پیش‌بینی‌تر است، به شرط اینکه دامنه‌ی کار دقیق نوشته شده باشد.
دوم، پرداخت یک‌جاست یا مرحله‌ای؟ در پروژه‌های بلند، پرداخت معمولا به چند مرحله تقسیم می‌شود و هر مرحله به یک تحویل مشخص وصل است: مثلا بخشی با تایید طرح، بخشی با تحویل نسخه‌ی آزمایشی، و بقیه با تحویل نهایی. این روش به هر دو طرف اطمینان می‌دهد: صاحب کار برای چیزی که ندیده پول زیادی نداده، و تیم برای کاری که کرده دستمزد گرفته است. در کارهای کوتاه و مشخص، پرداخت یک‌جا ساده‌تر است.
سوم، اگر یکی از دو طرف خواست کار را متوقف کند؟ این همان بندی است که بیشتر قراردادها فراموشش می‌کنند. قرارداد منصفانه می‌گوید پیش از شروع کار چه می‌شود و بعد از شروع چه.
شرط‌های ما برای سه خدمت قیمت ثابت این‌هاست، همان‌طور که در قوانین نوشته‌ایم:
- قیمت هر خدمت در صفحه‌ی همان خدمت نوشته شده و یک بار پرداخت می‌شود: سرعت ۱۰ میلیون تومان، سئو تکنیکال ۱۵ میلیون تومان و سرور وردپرس ۱۵ میلیون تومان. هزینه‌ی ماهانه‌ای در کار نیست.
- کار بعد از پرداخت و بعد از اینکه اطلاعات دسترسی لازم را در پنل وارد کردید شروع می‌شود.
- تا وقتی کار روی سفارش شما شروع نشده، می‌توانید آن را لغو کنید و کل مبلغ برمی‌گردد. بعد از شروع کار، مبلغ به نسبت کاری که انجام شده محاسبه می‌شود.
- اگر «عجله دارم» را بزنید، کار در زمان کوتاه‌تری تحویل می‌شود و هزینه‌اش دو برابر است؛ مثلا بهینه‌سازی سرعت به‌جای ۷ روز در ۲ روز. تا پیش از پرداخت می‌توانید این گزینه را روشن یا خاموش کنید.
پرداخت از درگاه بانکی انجام می‌شود و اطلاعات کارت شما هیچ‌وقت به ما نمی‌رسد. فاکتور هر سفارش و PDF آن همیشه در پنل خودتان هست. یک نکته‌ی کلی هم برای هر قراردادی: مبلغ و شرایط پرداخت را فقط از یک جا بخوانید. اگر قیمتی در پیام‌رسان گفته شده و قیمت دیگری در فاکتور آمده، پیش از پرداخت بپرسید کدام درست است.
زمان تحویل، و اینکه از کی شمرده می‌شود
«تحویل در دو هفته» جمله‌ی ناقصی است. دو هفته از کی؟ از روز امضا؟ از روز پرداخت؟ از روزی که محتوا رسید؟ اگر تیم برای شروع منتظر متن‌ها یا دسترسی سرور باشد و این را در قرارداد ننوشته باشد، هر روز تاخیر صاحب کار به حساب تیم گذاشته می‌شود و برعکس.
قرارداد منصفانه دو چیز را با هم می‌نویسد: مدت کار، و نقطه‌ی شروع شمردن آن. اگر کار به چیزی از طرف صاحب کار وابسته است (محتوا، دسترسی، تایید طرح)، باید نوشته شود که زمان تحویل از رسیدن آن شمرده می‌شود.
در خدمت‌های ما زمان تحویل از روزی شمرده می‌شود که دسترسی را در پنل می‌دهید: بهینه‌سازی سرعت ۷ روز، سئو تکنیکال ۷ روز و پیکربندی سرور ۳ روز. هر رویداد سفارش، از ثبت و پرداخت تا کارهایی که تیم انجام می‌دهد، با تاریخ در خط زمان همان سفارش در پنل شما ثبت می‌شود؛ پس هر دو طرف یک روایت از زمان دارند.
مالکیت کد، دامنه و سرور: سایت مال کیست؟
مالکیت کد و دارایی‌های دیجیتال، بندی است که اهمیتش معمولا روزی معلوم می‌شود که دیگر دیر است: روزی که می‌خواهید تیم را عوض کنید و می‌فهمید دامنه به نام تیم قبلی ثبت شده، سرور در حساب اوست و کد را تحویل نمی‌دهد. در این وضعیت، سایت شما عملا گروگان است.
قرارداد منصفانه این‌ها را روشن می‌کند:
- دامنه به نام چه کسی ثبت می‌شود و پنل مدیریتش دست کیست.
- سرور یا هاست در حساب چه کسی است و چه کسی تمدیدش می‌کند.
- کد پس از تسویه مال کیست، و آیا صاحب کار حق دارد آن را به تیم دیگری بدهد یا تغییرش بدهد.
- دسترسی‌های مدیریتی (پنل سایت، پنل سرور، حساب‌های سرویس‌های جانبی) پس از تحویل به چه کسی داده می‌شود.
- مستندات، یعنی توضیح مکتوب اینکه سایت چطور ساخته شده و تنظیم‌هایش چیست، تحویل داده می‌شود یا نه.
یک نکته‌ی فنی هم درباره‌ی مالکیت کد در سایت‌های وردپرسی: خود وردپرس با مجوز آزاد GPL منتشر می‌شود و بنیاد وردپرس افزونه‌ها و پوسته‌ها را هم کار مشتق‌شده از آن و تابع همین مجوز می‌داند (wordpress.org). یعنی «مالکیت» در یک سایت وردپرسی بیشتر درباره‌ی کد اختصاصی‌ای است که برای شما نوشته شده، و درباره‌ی دامنه، سرور، داده و دسترسی‌ها. اگر افزونه یا پوسته‌ی پولی هم در سایت هست، بپرسید مجوز و حساب به‌روزرسانی آن به نام کیست، چون بدون آن به‌روزرسانی‌ها قطع می‌شود.
شرط ما در این بخش ساده است. ما سرور نمی‌فروشیم و هاست هم نداریم. اگر سرور لازم باشد، خودتان آن را به نام خودتان از دیتاسنتر می‌خرید و خودتان تمدید می‌کنید؛ ما فقط معرفی می‌کنیم از کجا بخرید و آن را پیکربندی می‌کنیم. سرور، نشانی IP، سایت و همه‌ی داده‌های آن مال شماست و بعد از تحویل، دسترسی کامل در اختیار شماست. کد، سرور، دامنه و دسترسی‌ها همیشه به نام خود مشتری تحویل می‌شود. برای همین هیچ دلیلی ندارد که برای ادامه‌ی کار سایت‌تان به ما وابسته بمانید.
دسترسی‌ها و امنیت اطلاعات شما
تقریبا هر پروژه‌ی وب به دسترسی نیاز دارد: رمز پنل سایت، رمز هاست، دسترسی سرور. قرارداد منصفانه می‌گوید این اطلاعات کی، چطور و برای چه گرفته می‌شود و پس از کار چه می‌شود. این بند در بیشتر قراردادها نیست، و جای خالی‌اش خطرناک است.
شرط‌های ما:
- اطلاعات دسترسی فقط بعد از پرداخت و فقط از داخل پنل گرفته می‌شود؛ پیش از پرداخت، پنل اصلا جایی برای وارد کردنش ندارد. در فرم تماس، پیام‌رسان یا تلفن رمز نخواهید داد.
- این اطلاعات رمزنگاری‌شده (با AES-256، یک روش استاندارد رمزنگاری) نگه‌داری می‌شود و فقط برای انجام همان سفارش استفاده می‌شود.
- در پنل خودتان هم دوباره نمایش داده نمی‌شود؛ فقط می‌بینید که ذخیره شده و می‌توانید عوضش کنید.
- فقط اعضای تیم سفید آن را می‌بینند و هر بار دیدن آن، با نام و زمان، ثبت می‌شود.
- توصیه می‌کنیم بعد از تحویل کار، رمزهایی را که به ما داده‌اید عوض کنید. این توصیه را به هر تیم دیگری هم که با آن کار می‌کنید بدهید.
درباره‌ی داده‌های شخصی خودتان، مثل شماره‌ی موبایل و راه‌های ارتباطی، سیاست حریم خصوصی جداگانه توضیح می‌دهد چه چیزی و چرا نگه‌داری می‌شود.
پشتیبانی بعد از تحویل: چه چیزی رایگان است و تا کی؟
سایت بعد از تحویل زندگی تازه‌ای شروع می‌کند و ممکن است در روزهای اول ایرادی پیدا شود که در آزمایش دیده نشده بود. پشتیبانی بعد از تحویل در قرارداد باید سه چیز را روشن کند: چه مدت، چه نوع کاری، و بعد از آن چه.
مهم‌ترین تمایز این است: رفع ایراد کاری که انجام شده با کار تازه فرق دارد. اگر فرمی که ساخته شده کار نمی‌کند، درست کردنش بخشی از همان کار است. اگر حالا یک فرم دیگر هم می‌خواهید، آن کار تازه است. قراردادی که این دو را از هم جدا نکند، یا صاحب کار را بی‌پشتیبان می‌گذارد یا تیم را به کار بی‌پایان رایگان مجبور می‌کند.
بعضی تیم‌ها پشتیبانی را به شکل قرارداد ماهانه می‌فروشند. این برای بعضی سایت‌ها مفید است، ولی خوب است اجباری نباشد و بدانید دقیقا برای چه پول ماهانه می‌دهید.
شرط ما: بعد از تحویل، ۷ روز پشتیبانی رایگان دارید؛ هر چیزی که به همان کار مربوط باشد، بدون هزینه درست می‌شود. بعد از آن، کارهای پشتیبانی مثل تغییر تازه روی سرور، موردی سفارش داده و موردی حساب می‌شوند. قرارداد ماهانه‌ی اجباری نداریم. برای هر سوال یا مشکل هم از داخل پنل تیکت می‌زنید و گفتگو همان‌جا با تاریخ می‌ماند.
تغییرات خارج از قرارداد: وقتی وسط کار نظر عوض می‌شود
تغییر نظر وسط پروژه طبیعی است. صاحب کار وقتی طرح را می‌بیند، تازه می‌فهمد چه می‌خواهد؛ یا کسب‌وکارش در همین چند هفته عوض شده است. مشکل خود تغییر نیست؛ مشکل تغییری است که قیمت و زمانش روشن نیست.
قرارداد منصفانه برای تغییرات خارج از قرارداد یک روند ساده دارد:
- هر درخواست تازه مکتوب می‌شود.
- تیم می‌گوید این درخواست داخل دامنه‌ی کار اولیه هست یا نه.
- اگر نیست، هزینه و زمان اضافه‌اش را جدا می‌گوید.
- صاحب کار می‌پذیرد یا نمی‌پذیرد، و کار اصلی منتظر این تصمیم نمی‌ماند.
بدون این روند، دو اتفاق بد می‌افتد: یا تیم تغییرات را بی‌صدا و بی‌کیفیت انجام می‌دهد چون پولی بابتش نمی‌گیرد، یا آخر کار فاکتوری می‌رسد که صاحب کار انتظارش را نداشت.
روش ما همین است. قیمتی که پیش از شروع نوشته شده، وسط کار به خاطر «کار بیشتر از انتظار بود» بالا نمی‌رود. اگر کار تازه‌ای خواستید، آن کار جدا تعریف می‌شود: با عنوان، مبلغ و زمان خودش، به شکل یک سفارش تازه در پنل‌تان. می‌بینید، می‌پذیرید و پرداخت می‌کنید، یا نمی‌پذیرید. هیچ هزینه‌ای بی‌خبر به فاکتور شما اضافه نمی‌شود.
تغییر شرایط، و قانونی که بر توافق حاکم است
هر کسب‌وکاری ممکن است روزی شرایطش را عوض کند. سوال این است که تغییر تازه شامل کارهایی که قبلا سفارش داده شده هم می‌شود یا نه. پاسخ منصفانه «نه» است: شرایطی که هنگام سفارش برقرار بود، برای همان سفارش می‌ماند.
ما این را در قوانین نوشته‌ایم: قوانین ممکن است به‌روز شوند، نسخه‌ی تازه در همان صفحه منتشر می‌شود و برای سفارش‌های بعد از آن معتبر است. تاریخ آخرین به‌روزرسانی هم بالای صفحه نوشته شده است. قوانین ما تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران است.
در قراردادهای بزرگ‌تر معمولا بندی هم درباره‌ی حل اختلاف هست: اختلاف اول با گفتگو، بعد با داور مورد توافق، و در آخر از راه دادگاه حل می‌شود. اینکه این بند چطور نوشته شود، دقیقا همان جایی است که نظر یک مشاور حقوقی ارزش دارد.
چک‌لیست یک قرارداد طراحی سایت منصفانه
پیش از امضای هر قرارداد طراحی سایت، یا پیش از پذیرفتن هر پیشنهادی، این فهرست را مرور کنید:
- دامنه‌ی کار با جزئیات نوشته شده است، و چیزهایی که در کار نیست هم.
- معیار تحویل چیزی است که بشود سنجید.
- مبلغ کل، ثابت یا ساعتی بودنش، و زمان هر پرداخت روشن است.
- معلوم است اگر پیش از شروع یا وسط کار پشیمان شدید چه می‌شود.
- زمان تحویل و نقطه‌ی شروع شمردنش نوشته شده است.
- دامنه، سرور، کد و دسترسی‌ها به نام شما ثبت و تحویل می‌شود.
- روشن است اطلاعات دسترسی شما کی، چطور و با چه حفاظتی گرفته می‌شود.
- مدت و نوع پشتیبانی رایگان بعد از تحویل، و هزینه‌ی کارهای بعد از آن روشن است.
- روند تغییرات خارج از قرارداد مکتوب است.
- معلوم است تغییر شرایط شامل سفارش فعلی شما نمی‌شود.
اگر جواب یکی از این‌ها را نمی‌دانید، پیش از امضا بپرسید. تیمی که از این سوال‌ها ناراحت شود، احتمالا در طول پروژه هم از سوال‌های شما ناراحت می‌شود.
نشانه‌هایی که باید مکث کنید
بعضی جمله‌ها و رفتارها در یک قرارداد طراحی سایت یا پیش از آن، ارزش یک مکث دارند:
- «دامنه را به نام ما ثبت می‌کنیم که کارتان راحت‌تر باشد.» راحتی امروز، گروگان فرداست.
- قیمت بدون دامنه‌ی کار. عددی که معلوم نیست برای چیست، وسط کار بزرگ می‌شود.
- خواستن رمز پیش از توافق و پرداخت. هیچ تیمی پیش از شروع کار به رمز سایت شما نیاز ندارد.
- پشتیبانی ماهانه‌ی اجباری بدون اینکه معلوم باشد در ازایش چه کاری انجام می‌شود.
- «همه‌چیز را شفاهی هماهنگ می‌کنیم.» حرفی که نوشته نشده، در اولین اختلاف دو روایت پیدا می‌کند.
- قول‌های بی‌پشتوانه، مثل «رتبه‌ی اول گوگل را تضمین می‌کنیم». هیچ کس جز خود گوگل رتبه را تعیین نمی‌کند.
از اینجا به بعد
اگر پروژه‌ای در ذهن دارید، از صفحه‌ی تماس چند خط درباره‌اش بنویسید. در اولین گفتگو، دامنه‌ی کار، قیمت ثابت و زمان تحویل را مکتوب می‌کنیم؛ همان چیزهایی که در این مقاله گفتیم هر قرارداد منصفانه‌ای باید داشته باشد. اگر کارتان یکی از سه کار مشخص است، شرط‌ها از پیش در صفحه‌ی همان خدمت نوشته شده‌اند. و اگر هنوز نمی‌دانید سایت‌تان به چه کاری نیاز دارد، از جای بی‌هزینه شروع کنید: تست رایگان سرعت سایت از سرور ایران، بدون ثبت‌نام.
پرسش‌های رایج
آیا تیم سفید قرارداد کاغذی امضا می‌کند؟
برای سه خدمت قیمت ثابت، شرط‌ها همان قوانین همین صفحه و صفحه‌ی هر خدمت است و سفارش و فاکتور در پنل شما ثبت می‌شود. برای پروژه‌های اختصاصی، دامنه‌ی کار، قیمت و زمان در اولین گفتگو مکتوب می‌شود. اگر برای پروژه‌تان قرارداد جداگانه لازم دارید، در همان گفتگو بگویید.
اگر بعد از پرداخت پشیمان شوم چه؟
تا وقتی کار روی سفارش شما شروع نشده، می‌توانید آن را لغو کنید و کل مبلغ برمی‌گردد. بعد از شروع کار، مبلغ به نسبت کاری که انجام شده محاسبه می‌شود.
بعد از تحویل، کد و سرور مال چه کسی است؟
مال شما. سرور را خودتان به نام خودتان می‌خرید، و سایت، داده‌ها و دسترسی کامل بعد از تحویل در اختیار شماست.
پشتیبانی بعد از تحویل چقدر است؟
۷ روز رایگان، برای هر چیزی که به همان کار مربوط باشد. بعد از آن، هر کار تازه موردی سفارش داده و موردی حساب می‌شود؛ اشتراک ماهانه‌ی اجباری نداریم.
اگر وسط کار چیز تازه‌ای بخواهم؟
آن کار جدا تعریف می‌شود، با مبلغ و زمان خودش، و به شکل یک سفارش تازه در پنل شما می‌آید. تا نپذیرید، هزینه‌ای اضافه نمی‌شود.
این مقاله جای مشاوره‌ی حقوقی را می‌گیرد؟
نه. این مقاله فقط می‌گوید یک توافق منصفانه معمولا چه چیزهایی را روشن می‌کند. برای قرارداد مشخص خودتان، به‌خصوص در پروژه‌های بزرگ، با یک وکیل یا مشاور حقوقی مشورت کنید.