آیا شادی رو میشه اندازه گرفت
جواب کوتاه
آره، با محدودیتهای خودش. هیچ دستگاهی نمیتونه شادی رو مستقیم بخونه؛ برای همین علم از خود آدمها میپرسه، ولی به روشهای دقیق و چند بار. رایجترین روشها: یه نردبون صفر تا ده که میپرسه «روی کدوم پلهی زندگی هستید؟»، یه پرسشنامهی پنججملهای برای رضایت از زندگی، پرسیدن حال آدمها توی ساعتهای تصادفی روز، و دوباره ساختن روز قبل تیکهتیکه. این جوابها خطا هم دارن: حال همون روز، هوا، ترتیب سوالها و آخر یه تجربه، روی جواب اثر میذارن. ولی وقتی چند روش با هم و بارها استفاده بشن، اندازهها قابل اعتماد میشن؛ و شما هم میتونید با یه عدد ساده در روز، حال خودتون رو دنبال کنید.
نردبون
یه نردبون رو تصور کنید با یازده پله، از صفر تا ده. پلهی ده، بهترین زندگیایه که برای خودتون تصور میکنید؛ پلهی صفر، بدترین. الان، خودتون رو روی کدوم پله میبینید؟ همین یه سوال ساده، یکی از مهمترین ابزارهای علم شادیه، و هر سال از صدها هزار نفر توی بیش از صد کشور پرسیده میشه.
توی درسهای قبل، کلی پژوهش دیدیم که میگفتن «فلان گروه شادتر بودن» یا «فلان کار حال رو بهتر کرد». یه سوال طبیعی اینه: اصلا شادی رو چطور اندازه گرفتن؟ مگه میشه یه حس رو با عدد نشون داد؟ این درس جواب همین سوالـه.
دونستن این جواب، دو تا فایده داره. یکی اینکه پژوهشهای بعدی این مسیر رو بهتر میفهمید و میدونید کجا باید بهشون اعتماد کرد و کجا با احتیاط. دوم اینکه یاد میگیرید حال خودتون رو هم، به شکلی ساده، دنبال کنید.
حس رو میشه اندازه گرفت؟
قد رو با متر اندازه میگیریم، وزن رو با ترازو. ولی شادی رو با چی؟ هیچ دستگاهی نیست که روی سر آدم بذاریم و عدد شادی رو نشون بده. حتی پژوهشهای مغز، که نشون میدن چه بخشهایی موقع حس خوب فعالترن، نمیتونن بگن یه آدم مشخص چقدر از زندگیش راضیه.
ولی خیلی چیزهای مهم دیگه هم مستقیم دیده نمیشن: درد، خستگی، ترس. پزشکها برای درد هم معمولا از خود آدم میپرسن: «از صفر تا ده، دردت چقدره؟». علم شادی هم همین کار رو میکنه؛ فقط با دقت بیشتر، با روشهای مختلف، و با شناختن خطاهایی که توی جوابها هست.
چهار روش اصلی که توی این درس میبینیم، مثل پلههای یه نردبون:
- پرسشنامهی کوتاه، مثل پنج جملهی رضایت از زندگی.
- نردبون صفر تا ده، که توی بیش از صد کشور پرسیده میشه.
- پرسیدن توی لحظه، چند بار در روز، توی ساعتهای تصادفی.
- دوباره ساختن دیروز، تیکهتیکه، با حس هر تیکه.
از خود آدم بپرسیم
توی درس دوم دیدیم که اسم علمی شادی، بهزیستی «ذهنی» ـه؛ یعنی خود آدمه که میگه حالش چطوره. برای همین، پایهی بیشتر روشها، گزارش خود آدمه (Self-Report). شاید بپرسید: «اگه آدمها دروغ بگن یا خودشون رو نشناسن چی؟». سوال خوبیه، و پژوهشگرها هم سالها روش کار کردن. جواب کوتاهشون اینه: خطا هست، ولی کمتر از چیزی که فکر میکنیم.
خبر خوب اینه که این گزارشها، با وجود همهی خطاهاشون، با خیلی چیزهای دیگه جورن. کسی که میگه شاده، معمولا دوستها و خونوادهش هم میگن شاده، بیشتر لبخند میزنه، و توی پرسیدنهای لحظهای هم حس خوب بیشتری گزارش میکنه. یعنی این عددها، بیمعنی نیستن؛ یه چیز واقعی رو نشون میدن، هرچند با کمی لرزش.
یه نکتهی دیگه: این عددها، توی زمان هم نسبتا ثابتن. اگه از یه نفر امروز و یه ماه دیگه بپرسید، جوابها معمولا نزدیک به همن، مگه اینکه وسطش یه اتفاق بزرگ افتاده باشه. این هم نشون میده که سوال، یه چیز واقعی و پایدار رو میسنجه، نه فقط حال همون لحظه رو.
پنج جمله
توی درس «آیا تغییر لازمه» توی مسیر «تغییر کردن»، یه پرسشنامهی کوتاه دیدیم: مقیاس رضایت از زندگی (Satisfaction with Life Scale)، که اد داینر و همکارهاش سال ۱۹۸۵ ساختن. پنج تا جمله داره، و به هر کدوم از یک (کاملا مخالفم) تا هفت (کاملا موافقم) نمره میدیم. جملهها، به زبون ساده، دربارهی اینان: زندگیم به زندگی دلخواهم نزدیکه، شرایطم خوبه، راضیام، چیزهای مهمی که میخواستم رو گرفتم، و اگه از اول زندگی میکردم تقریبا هیچی رو عوض نمیکردم.
جمع نمرهها بین پنج تا سی و پنج میشه. حدود بیست، یعنی وسط؛ نه راضی، نه ناراضی. بالای بیست و پنج، یعنی خیلی راضی. این پرسشنامه توی هزاران پژوهش استفاده شده، و یکی از دلیلهای محبوبیتش همین کوتاهیشه: کمتر از یه دقیقه وقت میگیره، و نتیجههاش توی آزمونهای دوباره، نسبتا ثابت میمونن.
نردبون کشورها
اون نردبون یازدهپلهای اول درس رو، روانشناس آمریکایی هدلی کانتریل (Hadley Cantril) دههی ۱۹۶۰ ساخت؛ و اسمش شد نردبون کانتریل (Cantril Ladder). امروز، یه نظرسنجی جهانی بزرگ، هر سال همین سوال رو از نمونهای از آدمهای بیش از صد کشور میپرسه.
از سال ۲۰۱۲، یه گزارش سالانه به اسم گزارش جهانی شادی (World Happiness Report) منتشر میشه که بر اساس همین نردبون، کشورها رو مقایسه میکنه. چند سال پشت سر هم، کشورهای شمال اروپا، مثل فنلاند و دانمارک، بالای جدول بودن. پژوهشگرهای این گزارش، بخش بزرگی از فرق کشورها رو با چند تا چیز توضیح میدن، مثل درآمد، حمایت اجتماعی (اینکه کسی هست که توی سختی کمکت کنه)، امید به زندگی سالم، حس آزادی انتخاب، و بخشندگی.
این گزارشها معروفن، ولی یادتون باشه که نردبون فقط یه نوع شادی رو میسنجه: ارزیابی کلی زندگی. کشوری که روی نردبون بالاست، لزوما آدمهاش هر روز بیشتر نمیخندن.
توی همون لحظه
یه مشکل پرسشنامهها اینه که از حافظه کمک میگیرن؛ و حافظه، همونطور که پایین میبینیم، خطا داره. برای همین، از دههی ۱۹۷۰، روانشناسهایی مثل میهای چیکسنتمیهایی (Mihaly Csikszentmihalyi) یه روش دیگه ساختن: به آدمها یه دستگاه کوچیک میدادن که چند بار در روز، توی ساعتهای تصادفی، صدا میکرد؛ و آدمها باید همون لحظه مینوشتن چی کار میکنن و چه حسی دارن.
اسم این روش شد نمونهگیری تجربه (Experience Sampling). امروز، به جای اون دستگاه، گوشی این کار رو میکنه؛ مثل همون پژوهش کیلینگزورث و گیلبرت که توی درس اول دیدیم و نشون داد ذهن نصف وقت جای دیگهست. خوبی این روش، اینه که حس رو همون لحظه میگیره، نه از خاطره. بدیش، اینه که زحمت داره و آدمها بعد از چند روز خسته میشن. و یه نکتهی دیگه: همین که گوشی هی بپرسه «حالت چطوره؟»، ممکنه خودش کمی حال رو عوض کنه.
دوباره ساختن دیروز
سال ۲۰۰۴، دنیل کانمن و همکارهاش یه روش میانه ساختن: از آدمها خواستن روز قبلشون رو، مثل یه فیلم، تیکهتیکه دوباره بسازن؛ صبحونه، رفتن سر کار، جلسه، ناهار، برگشتن، شام. بعد، برای هر تیکه بگن با کی بودن، چی کار میکردن، و چه حسی داشتن. اسمش رو گذاشتن روش بازسازی روز (Day Reconstruction Method).
اولین پژوهششون روی حدود نهصد زن شاغل توی ایالت تگزاس بود. جالبترین نتیجه، فهرست کارها بر اساس حس خوب بود: خوشایندترین لحظهها، لحظههای صمیمی با همسر، معاشرت با دوستها، و استراحت بودن. کمخوشایندترینها، رفتوآمد به محل کار و خود کار. یه نکتهی جالب دیگه هم اینکه مراقبت از بچه، توی این روش، جزو کارهای نهچندان خوشایند روز بود؛ همون فرق لذت و معنا که توی درس سوم دیدیم.
دو عدد، دو جواب
یه نکتهی جالب: عدد نردبون، که ارزیابی کل زندگیه، و عدد حس روزانه، همیشه با هم بالا و پایین نمیرن. سال ۲۰۱۰، کانمن و اقتصاددان انگوس دیتون (Angus Deaton) با دادههای صدها هزار آمریکایی نشون دادن درآمد بیشتر، با عدد نردبون رابطهی قویتری داره تا با حس روزانه. یعنی پول بیشتر، بیشتر روی اینکه آدم «زندگیش رو چطور ارزیابی میکنه» اثر داشت تا روی اینکه «امروز چقدر خندید».
داستان پول و شادی، با پژوهشهای تازهتر، پیچیدهتر هم شد؛ درس آیا پول خوشبختی میاره کاملش رو داره. اینجا فقط همین مهمه: وقتی میشنوید «فلان چیز شادی رو بالا میبره»، بپرسید کدوم شادی؟ ارزیابی کل زندگی، یا حس روزانه؟ جواب این دو تا، گاهی فرق میکنه.
آب سرد
چرا حافظه برای سنجیدن شادی خطا داره؟ یه آزمایش معروف، سال ۱۹۹۳، از کانمن و همکارهاش، جوابش رو نشون میده. از آدمها خواستن دستشون رو توی آب خیلی سرد بذارن. یه بار، شصت ثانیه. یه بار دیگه، همون شصت ثانیه، و بعد سی ثانیهی دیگه، با آبی که فقط یه کم گرمتر شده بود؛ هنوز سرد و ناخوشایند، ولی کمتر.
بعد پرسیدن: «کدوم رو حاضرید تکرار کنید؟». بیشتر آدمها دومی رو انتخاب کردن؛ با اینکه دومی، همون درد اولی رو داشت، به اضافهی سی ثانیه درد بیشتر. چرا؟ چون حافظه، تجربه رو بیشتر از روی بدترین لحظه و لحظهی آخرش میسازه، نه از روی کل زمانش. اسمش رو گذاشتن قانون اوج و پایان (Peak–End Rule).
این برای سنجش شادی یعنی: وقتی از کسی میپرسیم «سفرت چطور بود؟»، جوابش بیشتر دربارهی اوج و آخر سفره، نه کل روزهاش. همون فرق خود تجربهکننده و خود بهیادآورنده که توی درس دوم دیدیم.
این قانون یه پیام عملی هم داره: آخر هر تجربه رو خوب تموم کنید. یه مهمونی که با یه گفتوگوی گرم تموم بشه، یه سفر که روز آخرش آروم و خوشایند باشه، یا یه روز کاری که با یه کار کوچیک تمومشده به آخر برسه، توی خاطره خیلی بهتر میمونه.
آفتاب و بارون
یه خطای دیگه: حال همون لحظه، روی جواب سوالهای بزرگ اثر میذاره. سال ۱۹۸۳، دو روانشناس، نوربرت شوارتز (Norbert Schwarz) و جرالد کلور (Gerald Clore)، به آدمها توی روزهای آفتابی و بارونی زنگ زدن و پرسیدن چقدر از کل زندگیشون راضیان. توی روزهای آفتابی، آدمها راضیتر بودن؛ با اینکه کل زندگی آدمها، با یه روز بارونی عوض نمیشه.
ولی یه نکتهی جالبتر: وقتی پرسشگر اول یه سوال دربارهی هوا میپرسید، مثلا «هوا اونجا چطوره؟»، این اثر تقریبا از بین میرفت. انگار وقتی آدم متوجه میشه حالش از هواست، اون رو از جواب جدا میکنه. این آزمایش بعدها با دادههای بزرگتر دوباره بررسی شد و اثر هوا کوچیکتر از آزمایش اول دیده شد؛ ولی پیام کلیش مونده: حال امروز، روی قضاوت دربارهی کل زندگی سایه میندازه.
ترتیب سوالها
یه آزمایش دیگه، سال ۱۹۸۸، از فریتز اشتراک (Fritz Strack) و همکارهاش: از دانشجوها دو سوال پرسیدن: «چقدر از زندگیت راضی هستی؟» و «این ماه چند بار با کسی قرار گذاشتی؟». وقتی سوال رضایت اول پرسیده میشد، رابطهی بین این دو جواب خیلی کم بود. ولی وقتی سوال قرارها اول پرسیده میشد، این رابطه خیلی قویتر شد.
چرا؟ چون سوال اول، یه موضوع رو جلوی چشم آدم میاره، و بعد که از کل زندگی پرسیده میشه، همون موضوع پررنگتر حساب میشه. یعنی ترتیب سوالها، جوابها رو عوض میکنه. پژوهشگرهای خوب این رو میدونن و سوالهای کلی رو معمولا اول میپرسن.
طرز جواب دادن
آدمها توی فرهنگهای مختلف، به شکلهای مختلف به پرسشنامهها جواب میدن. بعضی فرهنگها کمتر عددهای خیلی بالا یا خیلی پایین رو انتخاب میکنن، و ترجیح میدن وسط رو بزنن؛ بعضی دیگه، راحتتر از عددهای سر خط استفاده میکنن. یه فشار دیگه هم هست: خیلیها، بهخصوص وقتی یه نفر حضوری میپرسه، دوست ندارن بگن ناراضیان.
برای همین، مقایسهی عددهای شادی بین کشورها همیشه با احتیاط انجام میشه. ولی مقایسهی یه آدم با خودش، توی زمانهای مختلف، خیلی مطمئنتره؛ چون طرز جواب دادن هر کس، معمولا ثابت میمونه. این یعنی بهترین استفاده از این عددها برای خود ما، مقایسهی امروزمون با دیروزمونه، نه با بقیه.
از کی میپرسیم
یه چیز دیگه هم توی سنجش مهمه: از چه کسایی پرسیده شده. اگه فقط از دانشجوهای یه دانشگاه بپرسیم، نتیجه دربارهی همون دانشجوهاست، نه کل آدمها. خیلی از پژوهشهای شادی، همونطور که توی درس اول گفتیم، روی دانشجوها یا آدمهای کشورهای ثروتمند انجام شدن؛ و نمیشه نتیجهشون رو بیاحتیاط به همه رسوند.
نظرسنجیهای بزرگ، مثل همون که نردبون کانتریل رو توی کشورها میپرسه، سعی میکنن نمونهای انتخاب کنن که شبیه کل جمعیت باشه: پیر و جوون، شهری و روستایی، زن و مرد. برای همین، وقتی یه پژوهش رو میخونید، همیشه بپرسید: «از کیا پرسیدن؟». این سوال، خیلی وقتها از خود عددها مهمتره.
وقتی کشورها شادی رو میشمرن
سالها، کشورها پیشرفتشون رو بیشتر با یه عدد اقتصادی، یعنی تولید ناخالص داخلی، میسنجیدن. ولی چند دههست که این سوال پیش اومده: آیا یه کشور فقط وقتی پیشرفت کرده که پولدارتر شده؟ یا باید ببینیم آدمهاش چقدر حالشون خوبه؟
از سال ۲۰۱۱، دفتر آمار ملی انگلستان، هر سال از دهها هزار نفر چهار سوال ساده میپرسه: چقدر از زندگیت راضی هستی؟ چقدر حس میکنی کارهات ارزش دارن؟ دیروز چقدر شاد بودی؟ دیروز چقدر نگران بودی؟ این چهار سوال، تقریبا همون سه پایه و یه تیکه از معنا رو میسنجن. چند کشور دیگه هم سنجشهای شبیهی رو شروع کردن. یعنی اندازه گرفتن شادی، از آزمایشگاه پا رو فراتر گذاشته.
نشونههای دیگه
کنار گزارش خود آدم، پژوهشگرها از نشونههای دیگه هم کمک میگیرن. یکی، پرسیدن از آشناها: دوستها و خونوادهی یه نفر، چقدر اون رو شاد میبینن. این جوابها معمولا با جواب خود آدم جورن، و کمک میکنن مطمئن بشیم عددها واقعیان. جالبه که آدمهای نزدیک، معمولا حال کلی آدم رو بهتر از غریبهها حدس میزنن؛ ولی حسهای پنهانی که آدم به کسی نمیگه رو، فقط خود آدم میدونه. یکی دیگه، لبخند: لبخندهای واقعی، که دور چشمها هم چین میندازن، با حال خوب همراهن.
نشونههای بدنی، مثل هورمونهای استرس، و تصویر برداری مغز هم توی پژوهشها استفاده میشن. ولی هیچکدوم، به تنهایی، اندازهی دقیق شادی نیستن؛ بیشتر نشونههای کمکیان. مثلا لبخند، توی فرهنگها و موقعیتهای مختلف، معنای متفاوتی داره. برای همین، علم شادی هنوز، بیشتر از هر چیز، به همون سوال ساده تکیه میکنه: «حالت چطوره؟».
اندازه گرفتن خودمون
حالا یه سوال عملی: این روشها به درد خود ما هم میخورن؟ آره. سادهترینش، یه عدد در روز: هر شب، از صفر تا ده، بنویسید امروز حالتون کلا چطور بود. کنارش، یه خط: امروز چی کار کردم؟ با کی بودم؟ خوب خوابیدم؟
بعد از یه ماه، این عددها چیزهایی رو نشون میدن که شاید فکرش رو نمیکردید. شاید ببینید روزهایی که بیرون رفتید، عددتون بالاتر بوده. شاید ببینید روزهای بعد از بد خوابیدن، همیشه پایینن. شاید ببینید یه کاری که فکر میکردید حالتون رو خوب میکنه، اصلا اثری نداره. این، همون آزمایشگاه شخصیه که توی درس اول ازش حرف زدیم.
یه نکتهی عملی: عدد رو هر شب تقریبا سر یه ساعت بنویسید، و زیاد بهش فکر نکنید؛ اولین عددی که به ذهنتون میرسه، معمولا بهترینه. و اگه یه شب یادتون رفت، اشکالی نداره؛ فردا دوباره بنویسید.
یه نسخهی کمی کاملتر هم هست: هفتهای یه بار، روش بازسازی روز رو برای دیروز انجام بدید؛ روز رو به چند تیکه تقسیم کنید و برای هر تیکه، حس خوب یا بد رو بنویسید. این کار نشون میده کدوم بخشهای روز، حالتون رو بالا میبرن و کدوم پایین.
چرا ارزشش رو داره
شاید فکر کنید عدد دادن به حال، یه کار خشک و بیروحه. ولی دو تا فایدهی مهم داره. اول، همونطور که دیدیم، حافظه خطا داره؛ بدون ثبت کردن، معمولا یادمون نمیمونه کدوم روزها واقعا خوب بودن و چرا. ثبت کردن، جلوی این خطا رو میگیره.
دوم، ثبت کردن خودش توجه رو بیشتر میکنه. کسی که هر شب از خودش میپرسه «امروز چی حالم رو خوب کرد؟»، کمکم توی طول روز هم بیشتر متوجه لحظههای خوب میشه. فقط یه هشدار: اگه دیدید عدد دادن به حال، خودش نگرانتون میکنه و مدام دنبال بالا بردن عددید، یه مدت کنارش بذارید. همونطور که توی ایستگاه دوم میبینیم، دنبال شادی دویدن گاهی خودش حال رو بد میکنه.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که مطمئنه آخر هفتهها، که کل روز توی خونه سریال میبینه، بهترین روزهای هفتهشن. یه ماه، هر شب یه عدد مینویسه. آخر ماه، با تعجب میبینه شنبهها، که با دوستش کوه میره و خسته برمیگرده، عددش از جمعههای سریال بالاتره؛ و جمعهها، عددش عصر یه کم پایین میاد.
اگه فقط از حافظهش میپرسید، احتمالا هنوز فکر میکرد جمعههای سریال بهترین روزهاشن؛ چون خاطرهی «استراحت» خوشاینده. ولی عددها یه چیز دیگه گفتن. حالا یه تصمیم کوچیک میگیره: یه جمعه در ماه، به جای سریال، یه پیادهروی کوتاه با یه دوست.
توی هر سنی
برای بچههای کوچیک، عدد صفر تا ده سخته؛ برای همین پژوهشگرها از یه ردیف صورتک استفاده میکنن، از خیلی ناراحت تا خیلی خوشحال، و از بچه میخوان صورتکی که حالش رو نشون میده انتخاب کنه. پدر و مادرها هم میتونن همین رو هر شب با بچهها بازی کنن؛ یه راه ساده برای حرف زدن دربارهی حسها.
برای نوجوونها و بزرگترها، عدد صفر تا ده کار میکنه. برای آدمهای مسنتر، که شاید نوشتن هر شب سخت باشه، یه تقویم رومیزی با یه علامت ساده، مثلا خورشید، ابر یا بارون، همون کار رو میکنه.
چند باور رایج
- «شادی رو اصلا نمیشه اندازه گرفت.» مستقیم نه؛ ولی با چند روش و بارها، اندازهها قابل اعتماد میشن.
- «عدد شادی یه کشور یعنی آدمهاش هر روز شادترن.» نردبون کشورها ارزیابی کلی زندگی رو میسنجه، نه حس هر روز.
- «خاطرهم از یه تجربه، دقیقه.» حافظه بیشتر اوج و آخر تجربه رو نگه میداره، نه کلش رو.
- «باید عددم رو با بقیه مقایسه کنم.» طرز جواب دادن آدمها فرق داره؛ مقایسه با خود دیروز مطمئنتره.
تمرین امروز
امروز یه نردبون، و یه ماه عدد.
- یه نردبون صفر تا ده بکشید و بنویسید امروز خودتون رو روی کدوم پله میبینید.
- بنویسید چه چیزی شما رو یه پله بالاتر میبره؛ فقط یه چیز کوچیک.
- یه جدول یهماهه بکشید و هر شب، یه عدد صفر تا ده برای حال کلی اون روز بنویسید، با یه خط دربارهی کارهای اون روز.
- آخر هر هفته، به عددها نگاه کنید: روزهای بالاتر، چه چیزی مشترک داشتن؟
- آخر ماه، یه کار رو که توی روزهای بالا بیشتر بوده، یه کم بیشتر کنید.
درس بعدی، شاخهای از روانشناسی رو معرفی میکنه که خیلی از این پژوهشها از دلش بیرون اومدن: روانشناسی مثبت گرا چیست.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- شادی رو مستقیم نمیشه دید؛ علم از خود آدمها میپرسه، دقیق و چند بار.
- نردبون صفر تا ده و پرسشنامهی پنججملهای، رایجترین روشهای سنجش رضایتان.
- پرسیدن حال توی لحظه و دوباره ساختن دیروز، حسهای روزانه رو میسنجن.
- حال همون روز، هوا، ترتیب سوالها و آخر یه تجربه، جوابها رو کج میکنن.
- یه عدد ساده در روز، کمک میکنه ببینید چی واقعا حالتون رو بهتر میکنه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.