آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
مثال ملموس: از مثال به قاعده
جواب کوتاه
مثال ملموس، به انگلیسی Concrete example، یه نمونهی واقعی و آشناست که یه ایدهی کلی یا انتزاعی رو قابل فهم میکنه؛ مثل وقتی که برای توضیح «عرضه و تقاضا» از گرون شدن گوجه توی زمستون مثال میزنیم. پژوهشها نشون دادن مثالها یادگیری رو خیلی بهتر میکنن، ولی یه مثال تنها کافی نیست: بهتره چند مثال مختلف ببینید، اونها رو با هم مقایسه کنید تا نکتهی مشترکشون پیدا بشه، و کمکم از مثال به خود قاعده برید.
بچهای که یاد میگیره «سگ» یعنی چی
یه بچهی کوچیک رو تصور کنید که داره یاد میگیره «سگ» یعنی چی. هیچکس بهش تعریف نمیده که «سگ پستانداری از خانوادهی سگسانانه». به جاش، سگهای مختلفی میبینه: یه سگ کوچیک که توی بغل جا میشه، یه سگ گندهی گله، یه سگ پشمالو، یه سگ کوتاهمو. کمکم، بی اینکه کسی بگه، میفهمه اینها چه چیز مشترکی دارن که گربه و گوسفند ندارن.
حالا فرض کنید اون بچه فقط یه سگ دیده بود، مثلا یه سگ کوچیک سفید. احتمالا فکر میکرد هر حیوون کوچیک سفیدی، سگه؛ و یه سگ گندهی سیاه رو سگ نمیدونست. یادگیری خیلی از مفهومهای درسی هم همینطوره: مثالها راه ورود به یه ایدهی کلیان، ولی تعداد، تنوع و طرز دیدنشون مهمه. این درس میگه پژوهشها دربارهی مثال ملموس چی پیدا کردن، و چطور از مثالها به بهترین شکل استفاده کنیم.
ملموس و انتزاعی یعنی چی
انتزاعی، به انگلیسی Abstract، یعنی یه ایدهی کلی که نمیشه دیدش یا لمسش کرد؛ مثل «عدالت»، «انرژی»، «تورم» یا «تابع» در ریاضی. ملموس، به انگلیسی Concrete، یعنی یه نمونهی مشخص و واقعی که میشه دید، شنید یا تصورش کرد؛ مثل «توپی که از بالای پلهها قل میخوره» برای انرژی، یا «نونی که پارسال ده هزار تومن بود و امسال پونزده هزار تومن» برای تورم.
بیشتر چیزهایی که توی مدرسه و دانشگاه یاد میگیریم، ایدههای انتزاعیان. ولی ذهن ما، مخصوصا اول کار، با چیزهای ملموس راحتتره. مثال ملموس، پل بین این دوئه: یه ایدهی انتزاعی رو به یه چیز آشنا وصل میکنه تا ذهن بتونه بگیردش. این یه جور بسط دادنه، که درس «پرسیدن چرا» دربارهش حرف زد.
چرا مثال اینقدر کمک میکنه
کاترین راوسون، روآن توماس و لری جیکوبی توی پژوهشی که سال ۲۰۱۵ چاپ شد، به دانشجوها مفهومهای روانشناسی رو یاد دادن؛ مفهومهایی مثل «تقویت منفی» که تعریفشون انتزاعیه. وقتی کنار تعریف، چند مثال ملموس دیدن، بعدا بهتر تونستن مثالهای تازهای رو که تا حالا ندیده بودن، درست تشخیص بدن. یعنی مثالها فقط به حفظ تعریف کمک نکردن؛ به فهمیدنش کمک کردن.
مرور بزرگ دانلاسکی و همکارها هم، و خیلی از راهنماهای آموزشی، از جمله راهنمای «۶ روش یادگیری» که گروهی از پژوهشگرهای علوم شناختی با اسم Learning Scientists منتشر کردن، مثال ملموس رو جزو روشهای پشتوانهدار دونستن. دلیل سادهش اینه که مثال، دو کار رو با هم میکنه: ایده رو به دونستههای قبلی وصل میکنه، و یه تصویر ذهنی میسازه؛ یعنی هم بسط دادنه، هم کدگذاری دوگانه.
یه مثال، کافی نیست
مشکل یه مثال تنها، همون سگ کوچیک سفیده: ذهن به جزئیات همون مثال میچسبه و نمیدونه کدوم ویژگیش مهمه و کدومش اتفاقی. اگه برای «تورم» فقط مثال نون رو ببینید، ممکنه فکر کنید تورم فقط دربارهی غذاست، یا فقط دربارهی چیزهای ارزون. این مثال یه نورافکن باریکه که فقط یه گوشه از ایده رو روشن میکنه.
برای همینه که توی پژوهش راوسون و همکارها، مثالهای بیشتر، بهطور کلی، به فهم بهتری رسیدن. یه نکتهی مهم هم دیدن: دانشجوها گاهی فکر میکردن با دیدن یه مثال مفهوم رو فهمیدن، در حالی که هنوز نمیتونستن مثال تازه رو تشخیص بدن؛ همون توهم بلد بودنی که توی ایستگاه قبل دیدیم.
مثالهایی که با هم فرق دارن
چند تا مثال خیلی شبیه به هم، تقریبا همون اثر یه مثال رو دارن. اگه برای «تورم»، مثال نون، بعد مثال شیر، بعد مثال پنیر رو ببینید، هنوز فکر میکنید تورم فقط دربارهی غذاست. ولی اگه مثال نون، مثال اجارهی خونه و مثال قیمت ماشین رو ببینید، که با هم خیلی فرق دارن ولی یه چیز مشترک دارن، ذهن مجبور میشه دنبال همون چیز مشترک بگرده: «همهچیز گرونتر شده، نه فقط یه چیز».
پژوهشگرها به این، تنوع مثالها، به انگلیسی Variability، میگن. قاعدهی کلی اینه: مثالها توی چیزهای سطحی باید با هم فرق داشته باشن، و فقط توی همون ویژگی اصلی، یکی باشن. اینطوری، ویژگی اصلی خودش رو نشون میده و ویژگیهای اتفاقی کنار میرن.
یه راه ساده برای تنوع، اینه که مثالها رو از سه جای مختلف زندگی بیارید: خونه، مدرسه یا کار، و خیابون یا طبیعت. اگه یه مفهوم توی هر سه جا مثال داشت، احتمالا ویژگی اصلیش رو درست پیدا کردید.
پژوهش دژ و تومور
مری گیک و کیت هالیوک توی پژوهشهایی که سالهای ۱۹۸۰ و ۱۹۸۳ چاپ کردن، یه مسئلهی معروف به آدمها دادن: یه بیمار تومور داره، و پرتویی هست که اگه قوی باشه، تومور رو از بین میبره، ولی به بافت سالم سر راه هم آسیب میزنه؛ و اگه ضعیف باشه، به بافت سالم آسیبی نمیزنه ولی تومور رو هم از بین نمیبره. چی کار باید کرد؟ تقریبا کسی خودش جواب رو پیدا نمیکرد.
بعد، پیش از این مسئله، به یه گروه یه داستان دادن: یه فرمانده میخواد یه دژ رو بگیره که راههاش مینگذاری شده و اگه کل لشکر از یه راه بره، مینها منفجر میشن. فرمانده لشکر رو به گروههای کوچیک تقسیم میکنه که از راههای مختلف، همزمان، به دژ برسن. با اینکه این داستان دقیقا جواب مسئلهی تومور رو داشت، یعنی چند پرتوی ضعیف از جهتهای مختلف که روی تومور جمع بشن، بیشتر آدمها خودشون این ربط رو ندیدن؛ وقتی یه اشارهی کوچیک کردن که «اون داستان کمک میکنه»، بیشترشون جواب رو پیدا کردن.
مقایسهی دو مثال، کلید ماجرا
گیک و هالیوک یه چیز مهم دیگه هم پیدا کردن: وقتی آدمها به جای یه داستان، دو داستان مختلف با همون راهحل خوندن، مثلا داستان دژ و یه داستان آتشنشانی، و ازشون خواستن این دو داستان رو با هم مقایسه کنن، خیلی بیشتر خودشون، بی اشاره، اون راهحل رو به مسئلهی تومور بردن. مقایسهی دو مثال، اون نکتهی مشترک، یعنی «نیرو رو پخش کن و از چند طرف جمعش کن»، رو از دل داستانها بیرون کشیده بود.
دیدری گنتنر و همکارهاش بعدا این رو بارها، با موضوعهای مختلف، نشون دادن: دیدن دو مثال کنار هم و پیدا کردن شباهتشون، از دیدن جداجدای همون دو مثال، خیلی بیشتر یاد میده. پس وقتی دو مثال از یه مفهوم دارید، کار رو با خوندنشون تموم نکنید؛ از خودتون بپرسید «این دو تا چه چیز مشترکی دارن که مهمه؟».
مثال حلشده: برای تازهکارها، قویتر از حل مسئله
جان سولر و گراهام کوپر توی پژوهشی که سال ۱۹۸۵ چاپ شد، به دانشآموزها جبر یاد دادن. یه گروه، بعد از یه توضیح کوتاه، فقط مسئله حل کرد. گروه دیگه، به جای نصف مسئلهها، مثال حلشده مطالعه کرد؛ یعنی مسئلهای که قدم به قدم حل شده بود. گروه مثال حلشده، سریعتر یاد گرفت و توی مسئلههای شبیه، اشتباه کمتری کرد.
به این، اثر مثال حلشده، به انگلیسی Worked example effect، میگن. دلیلش اینه که تازهکارها، وقتی خودشون با مسئله کلنجار میرن، ظرفیت ذهنشون صرف گشتن بیهدف میشه، نه صرف یاد گرفتن روش. مثال حلشده، اون گشتن رو حذف میکنه و روش رو مستقیم نشون میده. درس «بار شناختی» توی همین مسیر، این رو کاملتر توضیح میده.
از مثال حلشده، کمکم به حل مسئله
اثر مثال حلشده، برای تازهکارها قویه، ولی وقتی کسی کمی بلد شد، کم میشه و حتی ممکنه برعکس بشه؛ کسی که روش رو بلده، از خوندن قدمهایی که خودش میدونه چیزی یاد نمیگیره و بهتره خودش حل کنه. به این، اثر وارونگی تخصص، به انگلیسی Expertise reversal effect، میگن.
یه راه خوب برای گذر از اولی به دومی، کم کردن تدریجی کمکه: اول یه مثال کاملا حلشده، بعد یه مثال که قدم آخرش خالیه و شما باید پرش کنید، بعد یه مثال که دو قدم آخرش خالیه، و همینطور تا وقتی که کل مسئله رو خودتون حل کنید. پژوهشگرها به این، مثال حلشدهی محوشونده، به انگلیسی Faded worked examples، میگن.
وقتی مثال زیادی ملموسه
جنیفر کامینسکی، ولادیمیر اسلاتسکی و اندرو هکلر توی پژوهشی که سال ۲۰۰۸ در مجلهی Science چاپ شد، یه قاعدهی ریاضی رو به دانشجوها با دو جور مثال یاد دادن: یه گروه با مثالهای خیلی ملموس، مثل فنجونهایی که آب توشون پر و خالی میشه؛ یه گروه با نمادهای ساده و بیمعنی، مثل چند تا شکل هندسی. بعد ازشون خواستن همون قاعده رو توی یه موقعیت کاملا تازه به کار ببرن.
گروه نمادهای ساده، توی موقعیت تازه بهتر بود. دلیلش این بود که مثال خیلی ملموس، پر از جزئیات بود؛ آب، فنجون، پر شدن؛ و ذهن به همین جزئیات چسبیده بود، نه به خود قاعده. یعنی مثال ملموس برای شروع عالیه، ولی اگه همیشه همونجا بمونید، ممکنه قاعده رو جدا از اون مثال نتونید به کار ببرید.
راه حل: کمکم از ملموس به انتزاعی
ایلین فایف، نیکول مکنیل، جی سان و رابرت گلدستون، توی یه مرور که سال ۲۰۱۴ چاپ شد، یه راه میانه رو پیشنهاد دادن که اسمش محو کردن ملموس بودن، به انگلیسی Concreteness fading، ـه. اول با یه مثال کاملا ملموس شروع کنید؛ بعد همون رو با یه شکل سادهتر نشون بدید؛ و آخر، با نماد یا قاعدهی کلی.
مثال: برای کسر، اول یه پیتزا که به چهار تیکه بریده شده و یه تیکهش خورده شده. بعد یه دایرهی ساده که یهچهارمش رنگ شده. بعد عدد «یکچهارم» بی هیچ شکلی. اینطوری، ذهن هم از ملموس بودن کمک میگیره تا بفهمه، هم کمکم از جزئیات جدا میشه تا بتونه قاعده رو هر جای دیگه هم به کار ببره. این، همون پلهایه که از پیتزا به کسر میرسه.
مثال نقض: چیزی که این نیست
یه نوع مثال که خیلی کم استفاده میشه ولی خیلی کمک میکنه، مثال نقضه، به انگلیسی Non-example: چیزی که شبیه مفهومه ولی خود مفهوم نیست. برای بچهای که سگ یاد میگیره، دیدن یه گربه و شنیدن «این سگ نیست، گربهست» به همون اندازهی دیدن سگها کمک میکنه؛ چون مرز مفهوم رو نشون میده.
توی درسها هم همینطوره. اگه دارید «پستاندار» یاد میگیرید، دونستن اینکه نهنگ پستانداره، ولی کوسه نیست، با اینکه هر دو توی آب زندگی میکنن، خیلی بیشتر از ده مثال پستاندار خشکی یاد میده. مثال نقض نزدیک، یعنی چیزی که خیلی شبیهه ولی جزو مفهوم نیست، بهترین نوعشه؛ همون کاری که درس «اینترلیوینگ» با کنار هم گذاشتن چیزهای شبیه میکرد.
مثال خودتون رو بسازید
بهترین مثال، اغلب مثالیه که خودتون ساختید. ساختن مثال تازه، سه کار رو با هم میکنه: اثر تولید رو داره که درس «پرسیدن چرا» گفت، مثال رو به زندگی خودتون وصل میکنه، و یه آزمون فهمه؛ اگه نتونید مثال تازهای بسازید که با کتاب فرق داره، احتمالا هنوز مفهوم رو کامل نفهمیدید، فقط مثال کتاب رو فهمیدید.
یه روش ساده: بعد از خوندن هر مفهوم، سه مثال بنویسید: یکی از کتاب، یکی از زندگی خودتون، و یکی از یه جای کاملا دیگه. بعد یه مثال نقض هم بنویسید. آخر، جملهی «این مثالها نشون میدن که…» رو کامل کنید. اگه مطمئن نیستید مثالتون درسته، از معلم یا یه منبع چک کنید؛ مثال غلط، همون قلاب غلطه.
تشبیه: مثال از یه جای دیگه
تشبیه، به انگلیسی Analogy، یه جور خاص از مثاله: به جای یه نمونه از خود مفهوم، یه چیز از یه حوزهی کاملا دیگه رو میگه که ساختارش شبیهه؛ مثل داستان دژ برای مسئلهی تومور، یا اینکه «جریان برق مثل جریان آب توی لولهست». خیلی از درسهای همین مسیر هم با یه تشبیه شروع میشن؛ مثل جالباسی برای بسط دادن.
تشبیهها خیلی کمک میکنن، ولی یه خطر هم دارن: هیچ تشبیهی کامل نیست. آب و برق شبیهان، ولی برق از لولهی شکسته بیرون نمیریزه. برای همین، هر تشبیهی رو با یه سوال کامل کنید: «این تشبیه کجا درسته و کجا دیگه جواب نمیده؟». جواب این سوال، خودش یه درس عمیقتره.
مثالهایی که گول میزنن
همهی مثالها کمک نمیکنن. یه جور مثال گولزننده، مثالیه که یه ویژگی اتفاقی رو خیلی برجسته میکنه. مثلا اگه همهی مثالهای «مثلث» توی کتاب، مثلثهایی باشن که قاعدهشون پایینه، بعضی بچهها مثلثی که روی نوکش وایساده رو مثلث نمیدونن. یعنی جهت، که اصلا جزو تعریف نیست، به خاطر مثالهای یکسان، جزو مفهوم شده.
جور دیگه، مثالیه که خیلی خاص و عجیبه و فقط یه حالت استثنایی رو نشون میده. اگه اولین مثال شما از «پرنده»، پنگوئن باشه، تصویر ذهنیتون از پرنده خیلی عجیب میشه. برای همین، بهتره اول با مثالهای معمولی و رایج شروع کنید، بعد سراغ مثالهای مرزی و عجیب برید؛ اونها رو هم آخر کار، برای نشون دادن مرزهای مفهوم بیارید.
توی ریاضی و علوم
توی ریاضی، یه برنامهی خوب برای هر مبحث تازه اینطوریه: اول یه یا دو مثال حلشده رو با دقت بخونید و برای هر قدم، به خودتون توضیح بدید چرا؛ بعد مثالهایی که قدم آخرشون خالیه؛ بعد مسئلههای کامل؛ و آخر، مسئلههای قاطی با مبحثهای قبلی. این برنامه، مثال حلشده، محو کردن کمک، توضیح به خود و اینترلیوینگ رو پشت هم میچینه.
توی علوم، برای هر مفهوم، دنبال مثالهایی از زندگی روزمره بگردید که با هم خیلی فرق دارن؛ مثلا برای «اصطکاک»، ترمز دوچرخه، راه رفتن روی یخ، و گرم شدن دستها وقتی به هم میمالیمشون. بعد بپرسید این سه تا چه چیز مشترکی دارن؛ جواب این سوال، همون تعریف اصطکاکه، این بار با کلمههای خودتون.
برای معلمها و کسایی که درس میدن
اگه درس میدید، به بچههاتون یا هر کس دیگه، چند تا قاعده از پژوهشها کمک میکنه: یه مثال تنها نگید؛ حداقل دو سه مثال که با هم فرق دارن. دو مثال رو کنار هم بذارید و از شاگرد بخواید بگه چه چیز مشترکی دارن. قاعده رو هم صریح بگید و ربطش رو به مثالها روشن کنید. و یه مثال نقض نزدیک هم بیارید.
یه نکتهی دیگه: مثالها رو از دنیای خود شاگرد انتخاب کنید. مثالی که برای شما ملموسه، ممکنه برای یه نوجوون یا یه آدم از یه شهر دیگه، ملموس نباشه. «ملموس» یعنی چیزی که خود اون آدم تجربهش کرده، نه چیزی که فقط برای گوینده آشناست.
برای بچهها
بچهها، مخصوصا کوچیکترها، تقریبا همهچیز رو از مثال یاد میگیرن؛ تعریفهای انتزاعی معمولا براشون معنی زیادی نداره. برای همین، برای هر مفهوم تازه، با چیزهایی که میتونن ببینن و لمس کنن شروع کنید: شمردن با دکمه و سیب، کسر با پیتزا، وزن با ترازوی آشپزخونه.
ولی همونطور که پژوهش کامینسکی نشون داد، خوبه کمکم از چیزهای واقعی به شکلهای سادهتر و بعد به عدد و نماد برید؛ وگرنه بچه ممکنه فقط با سیب بتونه بشمره و با عدد تنها نه. یه بازی خوب برای بچهها، «پیدا کن» ـه: یه مفهوم یاد بگیرن و بعد توی خونه یا خیابون، مثالهای تازهش رو پیدا کنن.
برای سن بالا
برای بزرگسالها، مثالها یه مزیت دیگه هم دارن: تجربهی زیاد زندگی، یعنی منبع بزرگی از مثالهای ملموس. وقتی یه مفهوم تازه، مثلا دربارهی اقتصاد یا سلامت، یاد میگیرید، از خودتون بپرسید «توی زندگی خودم کجا این رو دیدم؟». این مثالهای شخصی، از هر مثال کتابی ماندگارترن.
اگه دارید یه مهارت تازه، مثل کار با یه برنامهی کامپیوتری، یاد میگیرید، مثال حلشدهی قدم به قدم، مثلا یه ویدیو یا یه برگهی راهنما که هر کلیک رو نشون میده، بهترین شروعه؛ بعد کمکم خودتون همون کار رو بی راهنما انجام بدید، همون محو کردن کمک.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «یه مثال خوب کافیه.» یه مثال، ذهن رو به جزئیاتش میچسبونه؛ چند مثال مختلف لازمه.
- «هرچی مثال ملموستر، بهتر.» زیادی ملموس، انتقال قاعده به جای دیگه رو سخت میکنه.
- «مثالها رو بخونم، خودبهخود قاعده رو میفهمم.» مقایسه کنید و قاعده رو صریح بنویسید.
- «مثال حلشده یعنی تقلب؛ باید خودم حل کنم.» برای تازهکارها، مثال حلشده سریعتر یاد میده.
- «تشبیه یعنی همونطوری کار میکنه.» هیچ تشبیهی کامل نیست؛ بپرسید کجا جواب نمیده.
- «مثال نقض گیج میکنه.» مثال نقض نزدیک، مرز مفهوم رو نشون میده.
واژههای این درس، یه جا
- مثال ملموس (Concrete example): نمونهی واقعی و آشنای یه ایدهی کلی.
- انتزاعی (Abstract): ایدهای که نمیشه دید یا لمس کرد.
- تنوع مثالها (Variability): مثالهایی که در جزئیات فرق دارن.
- مثال حلشده (Worked example): مسئلهای که قدم به قدم حل شده.
- اثر وارونگی تخصص (Expertise reversal): کم شدن اثر کمک برای بلدها.
- مثال حلشدهی محوشونده (Faded worked examples): کم کردن تدریجی قدمهای حلشده.
- محو کردن ملموس بودن (Concreteness fading): از شیء به شکل به نماد.
- مثال نقض (Non-example): چیزی که شبیهه ولی جزو مفهوم نیست.
- تشبیه (Analogy): مثالی از یه حوزهی دیگه با ساختار شبیه.
- انتقال (Transfer): به کار بردن یه قاعده در موقعیت تازه.
یه تمرین کوتاه
برای یه مفهوم از درسی که دارید:
- یه مثال از کتاب بنویسید.
- یه مثال از زندگی خودتون بنویسید.
- یه مثال از یه جای کاملا دیگه بنویسید.
- یه مثال نقض نزدیک بنویسید.
- جملهی «این مثالها نشون میدن که…» رو کامل کنید و با کتاب چک کنید.
درس بعدی، «تکنیک فاینمن»، میگه چطور با درس دادن یه موضوع به زبون خیلی ساده، جاهایی که هنوز نفهمیدید رو پیدا کنید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مثال ملموس، ایدهی انتزاعی رو قابل فهم میکنه.
- با یه مثال، ذهن به جزئیات همون مثال میچسبه.
- چند مثال مختلف، نکتهی مشترک رو نشون میده.
- مقایسهی دو مثال، از دیدن جداجدای اونها بیشتر یاد میده.
- مثال حلشده، برای تازهکارها از حل مسئلهی تنها بهتره.
- از مثالهای خیلی ملموس، کمکم به نماد و قاعده برید.
- مثال نقض بگید، و مثال خودتون رو بسازید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.