آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
جا و حال: غواصها و حافظه
جواب کوتاه
هر چیزی که یاد میگیرید، همراه جا، صدا، بو و حال همون لحظه ثبت میشه؛ و وقتی دوباره توی همون جا و حال باشید، یادآوری کمی راحتتره. به این، حافظهی وابسته به بافت (Context-Dependent Memory) میگن؛ معروفترین شاهدش، غواصهاییان که کلمههای زیر آب رو زیر آب بهتر یادشون اومد. ولی این اثر، متوسطه، بیشتر برای یادآوری آزاده تا شناختن، و با تصور کردن جای یادگیری هم تا حد زیادی به دست میاد. و نکتهی مهمتر: درس خوندن توی چند جای مختلف، دانسته رو از یه جای خاص آزاد میکنه. یعنی بهترین جا برای درس خوندن، یه جای آروم و ثابت برای شروع، و چند جای متفاوت برای مروره.
غواصها
یه سوال که خیلیها میپرسن: «بهترین جا برای درس خوندن کجاست؟». کتابخونه؟ اتاق خودم؟ روی تخت؟ با موسیقی؟ این درس، این سوال رو با یه موضوع مهمتر جواب میده: اینکه جای یاد گرفتن، و حال موقع یاد گرفتن، چطور بیصدا با خاطره ثبت میشن.
معروفترین آزمایش این موضوع، از دو روانشناس اسکاتلندی به اسم دانکن گادن و آلن بدلی (Duncan Godden & Alan Baddeley)، سال ۱۹۷۵ بود؛ همون بدلی که توی درس حافظهی کاری دیدیم. اونا با یه باشگاه غواصی همکاری کردن و از غواصها خواستن یه فهرست کلمه یاد بگیرن؛ گاهی روی ساحل، و گاهی حدود شش متر زیر آب.
بعد، آزمون رو یا توی همون جا گرفتن یا توی جای دیگه. غواصها، کلمههایی که زیر آب یاد گرفته بودن رو، زیر آب بهتر یادشون اومد؛ و کلمههایی که روی ساحل یاد گرفته بودن رو، روی ساحل. فرق، حدود چهل درصد بود.
چرا
توضیحش، اصلیه که توی درس سه مرحلهی حافظه دیدیم: اصل اختصاص رمزگردانی تالوینگ. موقع ثبت، فقط خود کلمه ثبت نمیشه؛ کل تجربه ثبت میشه: صدای آب، سرمای آب، نور کم، حس سنگینی. اینها، بیصدا، کنار کلمه میشینن. و موقع یادآوری، اگه همون نشونهها دوباره باشن، مثل قلابهایی کار میکنن که کمک میکنن کلمه بالا بیاد.
به این، حافظهی وابسته به بافت (Context-Dependent Memory) میگن. بافت، یعنی هر چیزی دور و بر یه تجربه که خودش موضوع یادگیری نیست، ولی همراهش ثبت میشه: جا، صدا، بو، نور، حتی حال و حالت بدن.
همون اثری که توی درس چرا فراموش میکنیم، با «اثر در» دیدیم، و توی درس رویدادی و معنایی، با برگشتن به خونهی بچگی: جا، نشونهست.
کلید گمشده
همین اثر رو هر روز، بدون اینکه اسمش رو بدونیم، استفاده میکنیم. وقتی کلید رو گم میکنید، چی کار میکنید؟ معمولا مسیری که اومدید رو برمیگردید: «از در اومدم تو، کیف رو گذاشتم روی صندلی، رفتم آشپزخونه...». این، همون برگشتن به بافته؛ هر جا و هر کار، یه قلاب برای قدم بعدی.
یا وقتی توی اتاق خواب یادتون میاد یه چیزی از آشپزخونه میخواستید، میرید آشپزخونه و یادتون میره چی بود؛ و وقتی برمیگردید اتاق خواب، دوباره یادتون میاد. فکر توی اون اتاق شکل گرفته بود، و همون اتاق، قلابشه.
یا وقتی یه آهنگ قدیمی رو میشنوید و یهو یه تابستون کامل از بچگی جلوی چشمتون میاد: جا، آدمها، حتی بوی هوا. آهنگ، یه تیکه از بافت اون روزها بوده و حالا کل صحنه رو با خودش بالا میاره.
اینها نشون میدن بافت، یه چیز آزمایشگاهی نیست؛ همهجای زندگی هست. فقط اینکه توی درس خوندن، میشه آگاهانه ازش استفاده کرد، یا آگاهانه ازش آزاد شد.
یادآوری یا شناختن
سال ۱۹۸۰، گادن و بدلی آزمایش رو تکرار کردن، با یه فرق مهم:
یادآوری آزاد
«هرچی یادته بنویس». اینجا، همون اثر قبلی دیده شد: جای یکسان، یادآوری بهتر. چون بدون نشونهی دیگه، بافت تنها قلاب موجوده.
شناختن
«این کلمه توی فهرست بود؟». اینجا، فرق جا تقریبا هیچ اثری نداشت. چون خود کلمه جلوی چشمه؛ قویترین نشونه، و نیازی به قلاب بافت نیست.
یعنی اثر جا، بیشتر وقتی مهمه که نشونهی دیگهای نیست. برای امتحانهای تشریحی، کمی بیشتر؛ برای چهارگزینهای، خیلی کم.
یاد گرفتن شبیه امتحان
یه ایدهی نزدیک، از سه روانشناس به اسم دونالد موریس، جان برنسفورد و جفری فرنکس (Morris, Bransford & Franks)، سال ۱۹۷۷. اونا گفتن یادآوری وقتی بهتره که نوع کار ذهن موقع یادگیری، با نوع کار ذهن موقع آزمون جور باشه. به این، پردازش مناسب انتقال (Transfer-Appropriate Processing) میگن.
توی آزمایششون، یه گروه موقع یادگیری به معنای کلمهها فکر کرد، یه گروه به صداشون، مثلا «با چی همقافیهست؟». اگه آزمون دربارهی معنا بود، گروه معنا بهتر بود؛ ولی اگه آزمون دربارهی قافیه بود، گروه صدا جلو زد. یعنی «عمیقتر» همیشه بهتر نیست؛ «جورتر» بهتره.
برای درس یعنی: همون جوری تمرین کنید که امتحان قراره باشه. امتحان تشریحیه؟ با کاغذ سفید بنویسید. امتحان شفاهیه؟ بلند جواب بدید. امتحان مسئلهست؟ مسئله حل کنید، نه فقط راهحلها رو بخونید. این، از جای اتاق خیلی مهمتره.
تصور اتاق
خب، ما معمولا نمیتونیم امتحان رو توی همون اتاقی بدیم که درس خوندیم. خبر خوب، از استیون اسمیت (Steven Smith)، سال ۱۹۷۹. اون به آدمها توی یه اتاق خاص، یه فهرست کلمه یاد داد، و فرداش توی یه اتاق کاملا متفاوت آزمون گرفت. همونطور که انتظار میرفت، یادآوری بدتر بود تا وقتی توی همون اتاق اول بودن.
ولی به یه گروه، قبل از آزمون توی اتاق تازه، گفت چند دقیقه اتاق اول رو با جزئیات توی ذهن تصور کنن: پنجره، میز، رنگ دیوار، صداها. این گروه، تقریبا به اندازهی کسایی که توی همون اتاق اول آزمون داده بودن، یادشون اومد.
یعنی بافت، فقط بیرونی نیست؛ یه تصویر ذهنیه که میشه دوباره ساختش. سر جلسهی امتحان، وقتی یه چیز یادتون نمیاد، چند ثانیه تصور کنید کجا و چطور اون رو خوندید؛ همون قلاب.
چند اتاق
و حالا مهمترین یافتهی این درس برای یادگیرندهها. سال ۱۹۷۸، استیون اسمیت، آرتور گلنبرگ و رابرت بیورک (Smith, Glenberg & Bjork) یه فهرست کلمه رو دو بار به آدمها یاد دادن. یه گروه، هر دو بار توی یه اتاق؛ گروه دیگه، یه بار توی یه اتاق و بار دوم توی یه اتاق خیلی متفاوت.
توی آزمون، که توی یه اتاق سوم و غریبه بود، گروه دو اتاق، به طور قابل توجهی بیشتر یادش بود. توضیح: وقتی یه چیز توی چند جا یاد گرفته میشه، به هیچکدوم از اون جاها وابسته نمیمونه؛ و هر جا یه سری قلاب اضافه میکنه.
این، با همون چیزی جوره که توی درس رویدادی و معنایی دیدیم: یه دانسته، وقتی توی جاها و شکلهای مختلف دیده بشه، از یه کلاس خاص آزاد و معنایی میشه. پس برخلاف توصیهی رایج «همیشه یه جای ثابت»، مرور توی چند جای مختلف معمولا بهتره.
چقدر بزرگه
اثر جا، چقدر بزرگه؟ سال ۲۰۰۱، استیون اسمیت و ادوارد ولا (Steven Smith & Edward Vela) دهها پژوهش حافظهی وابسته به بافت رو کنار هم گذاشتن و دیدن اثر، واقعیه ولی متوسط و کوچیکه. و دو نکتهی مهم پیدا کردن.
اول، وقتی آدمها بافت رو توی ذهن تصور میکردن، همونطور که دیدیم، اثر تفاوت جا تقریبا از بین میرفت. دوم، چیزی که بهش «سایهافکنی» (Outshining) گفتن: وقتی نشونههای قویتری، مثل معنای عمیق یا خود سوال، هست، بافت دیگه نقش زیادی نداره؛ مثل نور ستاره که توی روز، زیر نور خورشید دیده نمیشه.
یعنی جای امتحان، معمولا عامل بزرگی نیست؛ چیزی که مهمتره، اینه که چقدر خوب و عمیق یاد گرفتید. ولی وقتی چیزی کمعمق یاد گرفته شده، بافت، یه کمک کوچیک و واقعیه.
حال
بافت، فقط بیرونی نیست؛ حال درونی هم هست. به این، حافظهی وابسته به حالت (State-Dependent Memory) میگن: چیزی که توی یه حال یا حالت بدن خاص یاد گرفته شده، توی همون حال کمی راحتتر یاد میاد. پژوهشهای اریک ایچ (Eric Eich) نشون دادن این اثر برای حالهای هیجانی، مثل شادی و غم، وجود داره؛ بهخصوص وقتی حال قوی و واقعیه و آزمون، یادآوری آزاده.
این، با حافظهی همخوان با حال که توی درس هیجان و حافظه دیدیم فرق داره: اونجا، حال امروز، خاطرههای همرنگ خودش رو میاره؛ اینجا، حال موقع یادگیری، یه نشونهی بازیابی میشه.
برای درس یعنی: اگه همیشه با حال خسته و نگران درس بخونید، و سر جلسه حالتون فرق داره، این هم یه دلیل کوچیک برای گیر کردنه. و یه دلیل دیگه برای اینکه حال درس خوندن رو، با چیزهایی که توی درس استرس دیدیم، آرومتر کنید.
صدا و سکوت
سال ۱۹۹۸، هری گرانت (Harry Grant) و همکارهاش یه آزمایش ساده و کاربردی کردن. دانشجوها یه مقالهی کوتاه رو خوندن؛ یا توی سکوت، یا با صدای زمینهی یه کافه از هدفون. بعد، آزمون دادن؛ باز یا توی سکوت یا با همون صدا.
کسایی که حال آزمونشون، از نظر صدا، با حال خوندنشون یکی بود، به سوالها بهتر جواب دادن؛ چه هر دو سکوت بود، چه هر دو صدا. و جالب اینکه این اثر هم برای سوالهای کوتاه و هم برای سوالهای تشریحی دیده شد.
چون بیشتر امتحانها توی سکوتن، این یه دلیل خوبه که دستکم بخشی از درس خوندن و بهخصوص آزمون از خود، توی سکوت باشه.
موسیقی
یه سوال رایج: «درس خوندن با موسیقی خوبه؟». جواب پژوهشها، به نوع موسیقی و نوع درس بستگی داره. توی درس حافظهی کاری دیدیم حلقهی صدا، کلمهها رو با صدا نگه میداره. پژوهشهای زیادی، از دههی ۱۹۸۰، نشون دادن صدای کلام، حتی به زبانی که نمیفهمید، با این حلقه رقابت میکنه؛ به این، اثر صدای نامربوط (Irrelevant Sound Effect) میگن.
برای همین، موسیقی باکلام، بهخصوص موقع خوندن متن یا حفظ کردن، معمولا ضرر داره؛ پژوهشهایی مثل کار نیک پرهام (Nick Perham) و همکارهاش هم این رو برای فهم متن دیدن. موسیقی بیکلام و آروم، معمولا ضرر کمتری داره؛ و برای بعضیها، حال رو بهتر و خستگی رو کمتر میکنه.
خلاصه: برای خوندن و حفظ، سکوت یا موسیقی بیکلام؛ برای کارهای تکراری و ساده، مثل مرتب کردن یادداشتها، هرچی دوست دارید. و یادتون باشه سر امتحان، موسیقی نیست.
شاهد با چشم بسته
یه کاربرد جدی این یافتهها، از دو روانشناس به اسم رونالد فیشر و ادوارد گیزلمن (Ronald Fisher & Edward Geiselman) اومد. اونا یه روش برای مصاحبه با شاهدهای یه اتفاق ساختن، که بهش مصاحبهی شناختی (Cognitive Interview) میگن. یکی از قدمهای اصلیش: قبل از هر سوالی، از شاهد بخوان چشمهاش رو ببنده و صحنه رو، با جزئیات حسی، توی ذهن دوباره بسازه.
پژوهشهای زیادی نشون دادن این روش، اطلاعات درست بیشتری از شاهدها بیرون میاره، بدون اینکه اطلاعات غلط خیلی بیشتر بشه؛ برعکس سوالهای جهتدار که توی درس خاطرهی نادرست دیدیم. امروز توی آموزش پلیس خیلی از کشورها استفاده میشه.
همین رو خودتون میتونید سر جلسه انجام بدید: چشمها رو چند ثانیه ببندید و جلسهای که اون موضوع رو خوندید، دوباره بسازید.
مصاحبهی شناختی چند قدم دیگه هم داره که برای درس هم به درد میخوره. یکیش اینه که شاهد، هر چیزی یادش اومد بگه، حتی جزئیاتی که به نظرش بیاهمیته؛ چون هر جزئیات کوچیک، ممکنه قلاب یه جزئیات مهمتر باشه. یکی دیگه، تعریف کردن اتفاق به ترتیبهای مختلف، مثلا از آخر به اول، یا از نگاه یه آدم دیگه توی صحنه. سر جلسه هم، وقتی یه جواب بالا نمیاد، هرچی دربارهی اون موضوع یادتونه رو کنار برگه بنویسید: اسم فصل، شکل صفحه، مثالی که معلم زد، سوالی که یه همکلاسی پرسید. خیلی وقتها، یکی از این تیکههای کوچیک، کل جواب رو با خودش بالا میاره.
چشم بسته
توی بخش قبل دیدیم شاهدها رو اول به بستن چشم دعوت میکنن. چرا؟ پژوهشهای آنلیس فردفلت (Annelies Vredeveldt) و همکارهاش، از حدود سال ۲۰۱۱، نشون دادن آدمهایی که موقع یادآوری یه فیلم، چشمهاشون رو بستن، جزئیات درست بیشتری گفتن؛ هم دیدنی و هم شنیدنی.
توضیحشون: دیدن محیط اطراف، خودش یه کار سنگین برای مغزه و بخشی از ظرفیت توجه رو میگیره. وقتی چشم بستهست، اون ظرفیت آزاد میشه برای ساختن تصویر درونی؛ همون تصویری که توی آزمایش اتاق تصوری دیدیم.
سر جلسه، اگه بستن چشم براتون راحت نیست، نگاه کردن به یه نقطهی خالی، مثل دیوار یا سقف، هم تا حدی همین کار رو میکنه. خیلی از آدمها موقع فکر کردن، بیاختیار به یه جای خالی خیره میشن؛ احتمالا دلیلش همینه.
بو
توی درس رویدادی و معنایی دیدیم بوها، خاطرههای قدیمی رو قوی برمیگردونن. پژوهشهایی، مثل کارهای ریچل هرتز، نشون دادن یه بوی خاص، اگه موقع یاد گرفتن توی اتاق باشه و موقع آزمون دوباره پخش بشه، میتونه یادآوری رو کمی بهتر کنه؛ بهخصوص اگه بو کمی غیرعادی و متمایز باشه، نه یه بوی همیشگی.
توی درس خواب هم دیدیم پخش همون بو، موقع خواب عمیق، به تثبیت کمک کرد. ولی اینجا هم، اثر کوچیکه، و نشونههای قویتر، مثل خود سوال، سایهش میندازن. یه ترفند جالب، نه یه روش اصلی.
گوشی روی میز
یه بخش مهم از بافت درس خوندن امروز، گوشیه. سال ۲۰۱۷، آدریان وارد (Adrian Ward) و همکارهاش از چند صد دانشجو خواستن چند آزمون حافظهی کاری و حل مسئله بدن. یه گروه، گوشیشون روی میز بود، صفحه به پایین و بیصدا؛ یه گروه، توی جیب یا کیف؛ یه گروه، توی یه اتاق دیگه.
گروهی که گوشی توی اتاق دیگه بود، بهترین نتیجه رو گرفت؛ و گروه روی میز، بدترین. حتی بیصدا و بیلرزش. اسم مقالهشون رو گذاشتن «تخلیهی مغز» (Brain Drain). توضیح: بخشی از ذهن، بیصدا، مشغول نادیده گرفتن گوشیه؛ و این، از همون میز تنگ حافظهی کاری کم میکنه.
البته بعضی تکرارهای بعدی این اثر رو کوچیکتر دیدن، پس عددش قطعی نیست. ولی یه کار سادهست که هزینهای نداره: موقع درس خوندن، گوشی بره یه اتاق دیگه. همین یکی، احتمالا از هر تغییر دیگهی جای درس خوندن، بیشتر کمک میکنه.
روی تخت
یه جستجوی رایج دیگه: «درس خوندن روی تخت». از نگاه بافت، مشکل تخت اینه که یه نشونهی خیلی قوی برای خوابه؛ همون شرطی شدن که توی درس آشکار و پنهان دیدیم. وقتی روی تخت درس میخونید، همهی نشونههای اطراف به بدن میگن «وقت خوابه»؛ و توجه، که توی درس حافظهی حسی دیدیم دروازهی یادگیریه، کمتر میشه.
و برعکسش هم هست: متخصصهای خواب معمولا توصیه میکنن تخت فقط برای خواب باشه، تا نشونهی خوابش قوی بمونه؛ درس و کار روی تخت، میتونه خواب شب رو هم بدتر کنه.
مهارت توی جای واقعی
بافت فقط برای کلمه و درس نیست؛ برای مهارت هم هست. کسی که رانندگی رو فقط توی یه خیابون خلوت تمرین کرده، توی خیابون شلوغ احساس میکنه همهچیز یادش رفته. یا کسی که یه زبان خارجی رو فقط سر کلاس حرف زده، وقتی با یه آدم واقعی توی خیابون روبهرو میشه، کلمهها بالا نمیان.
دلیلش همونه: دانسته به بافت کلاس و خیابون خلوت گره خورده. راهحلش هم همون یافتهی چند اتاق: هرچی زودتر، مهارت رو توی جاهای مختلف و نزدیک به جای واقعی تمرین کنید. زبان رو با آدمهای مختلف، توی جاهای مختلف، حتی با خودتون توی راه، حرف بزنید.
و برای کسایی که سخنرانی یا ارائه دارن: اگه بشه، یه بار توی همون سالن، یا یه جای شبیهش، تمرین کنید؛ و اگه نشه، چند دقیقه قبل از شروع، صحنهی تمرینهاتون رو توی ذهن بسازید.
بهترین جا
پس جواب «بهترین جا برای درس خوندن» چیه؟ با همهی این پژوهشها، یه جواب دوقسمتی. برای شروع و یاد گرفتن چیز تازه: یه جای ثابت و آروم، بدون حواسپرتی، با نور خوب، و نه روی تخت. ثابت بودن، کمک میکنه شروع کردن عادت بشه؛ همون نشونهی ثابتی که توی درس دوپامین و درس عادتها دیدیم.
برای مرور و آزمون از خود: چند جای مختلف؛ اتاق خودتون، کتابخونه، یه پارک، حتی توی راه. این، دانسته رو از یه جای خاص آزاد میکنه. و هر چند وقت یه بار، توی سکوت و شبیه شرایط امتحان، تا اون بافت هم آشنا باشه.
یه سوال رایج دیگه: «درس خوندن توی کتابخونه بهتره؟». برای خیلیها، آره؛ نه به خاطر جادوی کتابخونه، بلکه چون حواسپرتیها کمترن، و دیدن بقیه که درس میخونن، کمک میکنه شروع کنید.
چند باور رایج
- «باید دقیقا توی همون اتاق امتحان درس بخونم.» لازم نیست؛ اثر کوچیکه و با تصور کردن جای یادگیری هم به دست میاد.
- «همیشه یه جای ثابت بهتره.» برای شروع، آره؛ ولی برای مرور، چند جای مختلف دانسته رو آزادتر میکنه.
- «موسیقی همیشه ضرر داره.» موسیقی باکلام موقع خوندن، معمولا؛ بیکلام و آروم، خیلی کمتر.
- «گوشی خاموش روی میز، مشکلی نداره.» بودنش هم ممکنه کمی از توجه رو بگیره؛ بهتره بره اتاق دیگه.
- «یه بوی خاص، رمز موفقیت امتحانه.» اثرش کوچیکه؛ یه ترفند جالب، نه جای درست خوندن.
برای بچهها و خانواده
اگه پدر یا مادرید، این درس یه پیام ساده داره: لازم نیست بچه فقط پشت یه میز خاص درس بخونه. یه جای ثابت و آروم برای مشق و شروع، خوبه؛ ولی مرور جدول ضرب توی ماشین، پرسیدن کلمههای تازه سر شام، یا تعریف کردن درس امروز توی پیادهروی، همه همون یادگیری توی چند جاست.
و یه نکتهی دیگه: حال موقع درس هم بخشی از بافته. اگه درس خوندن همیشه با دعوا و نگرانی همراه باشه، اون حال هم کنار درس ثبت میشه و سر امتحان دوباره بالا میاد؛ همون چیزی که توی درس استرس و حافظه دیدیم.
برای یادگیری یعنی چی
- یه جای ثابت برای شروع. آروم، بیحواسپرتی، و نه روی تخت.
- چند جا برای مرور. دانسته از یه جای خاص آزاد میشه.
- بخشی توی سکوت. چون امتحان توی سکوته.
- موسیقی؟ بیکلام. برای خوندن و حفظ، کلام با کتاب رقابت میکنه.
- سر جلسه، صحنه رو بسازید. چند ثانیه چشم بسته، جلسهای که خوندید رو تصور کنید.
- عمیق یاد بگیرید. نشونهی قوی معنا، از هر بافتی قویتره.
تمرین امروز
امروز، نقشهی جاهای درس خوندنتون رو میکشید. حدود پونزده دقیقه.
- جاهایی که این هفته درس خوندید رو بنویسید؛ چند جای مختلف بود؟
- یه جای ثابت و آروم برای شروع جلسههای تازه انتخاب کنید؛ اگه تخته، عوضش کنید.
- سه جای دیگه برای مرور انتخاب کنید و این هفته، هر مرور رو یه جای متفاوت انجام بدید.
- یه آزمون از خود کوتاه، توی سکوت کامل و با زمانسنج.
- بدون نگاه کردن، توضیح بدید آزمایش غواصها چی نشون داد و چرا برای شناختن فرقی نکرد.
درس بعدی، آخرین درس این دور، دروازهی همهی این بخش رو باز میکنه؛ چیزی که بدونش، هیچکدوم از اینها شروع نمیشه: توجه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- جا، صدا، بو و حال، همراه هر خاطره ثبت میشن و موقع یادآوری مثل یه قلاب کار میکنن.
- غواصها چیزی که زیر آب یاد گرفتن رو زیر آب بهتر یادشون اومد؛ ولی برای شناختن، فرقی نبود.
- تصور کردن جای یادگیری، تقریبا همون اثر برگشتن به اونجا رو داره.
- درس خوندن توی چند جا، دانسته رو از یه جای خاص آزاد میکنه و یادآوری رو بهتر میکنه.
- سکوت یا موسیقی بیکلام بهتر از موسیقی باکلامه؛ و تخت، جای خوابه نه درس.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.