آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
کنجکاوی: یادگیری رو جذاب کنید
جواب کوتاه
کنجکاوی (Curiosity) یعنی اون حسی که وقتی یه فاصله بین چیزی که میدونید و چیزی که میخواید بدونید میبینید، شما رو میکشه جلو. پژوهشها نشون دادن وقتی کنجکاوید، جواب رو بهتر یادتون میمونه، حتی چیزهای کناری رو. سادهترین راه روشن کردنش: قبل از هر درس، چند تا سوال واقعی بنویسید.
کنجکاوی یعنی چی
یادتونه بچه که بودید، یه چیز رو چند بار باز و بسته میکردید ببینید داخلش چیه؟ یا یه سوال رو از بزرگترها اونقدر میپرسیدید تا جواب بگیرید؟ اون حس، کنجکاوی (Curiosity) بود. حسی که شما رو بیاینکه کسی مجبورتون کنه، میکشید سمت یاد گرفتن.
توی دو درس قبل دیدیم چی جلوی یاد گرفتن رو میگیره: بیحوصلگی و حواسپرتی. این درس برعکسه؛ دربارهی چیزیه که ذهن رو خودش به سمت درس میکشه. اگه بیحوصلگی چراغ هشدار بود، کنجکاوی موتوره.
خبر خوب اینه که کنجکاوی فقط یه ویژگی نیست که بعضیها دارن و بعضیها ندارن. یه حالته که میشه روشنش کرد، مثل یه چراغ. توی این درس میبینیم کنجکاوی چطور کار میکنه، چرا یاد گرفتن رو قویتر میکنه، و چطور سر هر درسی، حتی خشکترینش، روشنش کنیم.
فاصلهای که قلقلک میده
یه پژوهشگر به اسم جرج لوونستاین (George Loewenstein) یه توضیح ساده برای کنجکاوی داد که خیلی معروف شد. اسمش رو گذاشت نظریهی فاصلهی اطلاعات (Information Gap). حرفش این بود: کنجکاوی وقتی پیدا میشه که یه فاصله ببینید، بین چیزی که میدونید و چیزی که میخواید بدونید.
مثلا یکی جلوتون میگه «میدونی چرا آسمون آبیه؟» و بعد زنگ تلفنش میخوره و میره. حالا یه چیزی توی ذهنتون قلقلک میده. قبلش اصلا به رنگ آسمون فکر نمیکردید؛ ولی حالا که سوال باز شده و جوابش نیومده، میخواید بدونید. این همون فاصلهست.
نکتهی مهم این نظریه اینه که برای کنجکاو شدن، اول باید فاصله رو ببینید. یعنی کسی که هیچ سوالی نداره، کنجکاو نیست؛ نه چون آدم کنجکاوی نیست، بلکه چون هنوز فاصلهای ندیده. برای همینه که بیشتر راههای این درس، راههایی برای دیدن فاصلهان، یعنی ساختن سوال.
کنجکاوی و حافظه
حالا قسمت جالب. کنجکاوی فقط حس خوبی نیست؛ به یاد موندن هم کمک میکنه.
توی یه آزمایش، به آدمها یه عالمه سوال عمومی نشون دادن؛ از اون سوالهایی که شاید جوابش رو ندونید، مثلا «چه سازی ساخته شد که صداش شبیه آواز آدم باشه؟». برای هر سوال، اول آدمها میگفتن چقدر کنجکاون جوابش رو بدونن. بعد جواب رو میدیدن. چند روز بعد، ازشون امتحان گرفتن. جواب سوالهایی که بیشتر کنجکاوشون بودن، بهتر یادشون مونده بود.
یه آزمایش دیگه یه قدم جلوتر رفت. اینجا هم به آدمها سوال نشون میدادن، ولی بین سوال و جواب، چند ثانیه یه عکس از یه چهرهی غریبه نشون میدادن که هیچ ربطی به سوال نداشت. بعدا که امتحان گرفتن، دیدن چهرههایی که توی لحظهی کنجکاوی زیاد دیده شده بودن، بهتر یادشون مونده بود. یعنی کنجکاوی یه جور حالت آمادهباش برای حافظه میسازه که فقط به خود سوال محدود نیست.
این خیلی برای ما مهمه. یعنی اگه بتونید سر یه درس کنجکاو بشید، حتی بخشهایی از درس که خودشون جذاب نیستن، بهتر یادتون میمونن.
و این فقط مال جوونها نیست. یه پژوهش دیگه همین آزمایش سوالهای عمومی رو با جوونها و آدمهای مسنتر انجام داد. توی هر دو گروه، جواب سوالهایی که کنجکاوترشون بودن بهتر یادشون موند. یعنی برای کسی که بعد از سالها برمیگرده، کنجکاوی یکی از بهترین کمکهاست؛ همون موتوری که توی بچگی کار میکرد، هنوز روشن میشه.
توی مغز چه خبره
توی همون آزمایشها، از مغز آدمها با دستگاه عکس گرفتن. چیزی که دیدن این بود: وقتی آدمها کنجکاو بودن، حتی قبل از اینکه جواب بیاد، مداری از مغز که با پاداش کار داره فعال میشد. همون مداری که وقتی منتظر یه چیز خوشایندیم، مثل غذای خوشمزه، روشن میشه.
و این مدار با هیپوکامپ، یعنی بخشی از مغز که خاطرهی تازه رو میسازه، در ارتباطه. انگار مغز به هیپوکامپ میگه: «حواست باشه، یه چیز ارزشمند داره میاد، خوب نگهش دار». یه پیامرسان شیمیایی به اسم دوپامین هم توی این مسیر نقش داره.
اگه این اسمها هنوز براتون غریبن، نگران نباشید؛ توی ایستگاه مغز، درسهای هیپوکامپ و دوپامین همهش رو کامل باز میکنن. فعلا همین کافیه: کنجکاوی برای مغز مثل انتظار یه جایزهست، و مغز چیزی رو که جایزه حسابش میکنه، بهتر نگه میداره.
یه کم دونستن
همون آزمایش سوالهای عمومی یه چیز دیگه هم نشون داد. آدمها وقتی کنجکاوتر بودن که دربارهی جواب یه کم مطمئن بودن، نه خیلی کم و نه خیلی زیاد. اگه هیچ ایدهای نداشتن، کنجکاوی کم بود؛ اگه مطمئن بودن جواب رو میدونن، باز هم کم. بیشترین کنجکاوی وسط بود: «فکر کنم بدونم، ولی مطمئن نیستم».
اگه این رو روی نمودار بکشیم، شکلش یه U وارونهست. و این یه درس مهم داره: برای کنجکاو شدن، باید یه کم بدونید. کسی که دربارهی یه موضوع هیچی نمیدونه، معمولا سوالی هم نداره، چون فاصلهای نمیبینه.
این همون حرفیه که توی درس چهارم دربارهی پلههای علاقه زدیم: علاقه با دونستن ساخته میشه. پس اگه یه موضوع هنوز براتون جذاب نیست، شاید فقط هنوز به اندازهی کافی ازش نمیدونید. یه کم بخونید، یه کم ببینید، تا فاصلهها پیدا بشن.
دو جور کنجکاوی
یه روانشناس قدیمی به اسم دنیل برلاین (Daniel Berlyne) گفت کنجکاوی دو جوره، و این فرق امروز خیلی به کار میاد.
کنجکاوی پراکنده (Diversive Curiosity). وقتی بیحوصلهاید و دنبال یه چیز تازه میگردید؛ هر چیزی. از این خبر به اون ویدیو، از این عکس به اون پیام. پهنه ولی کمعمق. ورق زدن گوشی بیشتر از این جوره.
کنجکاوی مشخص (Specific Curiosity). وقتی یه سوال مشخص دارید و دنبال جوابش میرید. «چرا این فرمول کار میکنه؟»، «این کلمه از کجا اومده؟». باریکه ولی عمیق.
یاد گرفتن بیشتر از جور دوم تغذیه میکنه. جور اول خیلی وقتها حس کنجکاوی رو سیر میکنه بیاینکه چیزی یاد بمونه؛ مثل خوراکیهایی که سیر میکنن ولی غذا نیستن. پس وقتی میگیم «کنجکاو باشید»، منظورمون جور دومه: یه سوال مشخص، و رفتن دنبال جوابش.
هشت راه روشن کردنش
حالا کار اصلی. اینجا هشت راه هست که سر هر درسی کنجکاوی رو روشن میکنه. هر کدوم یه جور ساختن یا دیدن فاصلهست. لازم نیست همه رو با هم انجام بدید؛ یکی دو تا که بیشتر به موضوعتون میخوره کافیه.
۱. قبل از خوندن، سوال بنویسید
قبل از اینکه یه فصل رو باز کنید، سه تا سوال دربارهش بنویسید که واقعا جوابش رو میخواید. بعد بخونید و دنبال جوابها بگردید. خوندن از «باید» تبدیل میشه به «دنبال جواب گشتن».
۲. تیتر رو سوال کنید
هر تیتر کتاب رو تبدیل کنید به یه سوال. «چرخهی آب» میشه «بارون از کجا میاد و کجا میره؟». «جنگ جهانی اول» میشه «چی شد که اینهمه کشور با هم جنگیدن؟». این همون قدم «سوال» توی روش SQ3R هست که بعدا کامل میخونیم.
۳. حدس بزنید
قبل از دیدن جواب، حدس بزنید. حدس، یه فاصلهی شخصی میسازه: حالا میخواید بدونید درست گفتید یا نه. و یادتونه توی درس ششم دیدیم حدس غلط هم، وقتی بعدش جواب درست بیاد، به یاد موندن کمک میکنه.
۴. داستان پشتش رو پیدا کنید
تقریبا پشت هر قاعده و فرمولی یه داستان هست: کی پیداش کرد؟ چه مشکلی داشت که مجبور شد؟ قبلش مردم چی فکر میکردن؟ داستان مغز رو کنجکاو میکنه، چون همیشه یه «بعدش چی شد؟» داره.
۵. «اگه … چی میشد؟»
یه سوال خیالی بپرسید: «اگه زمین نمیچرخید چی میشد؟»، «اگه این فعل بیقاعده نبود، چه شکلی میشد؟». این سوالها ذهن رو مجبور میکنن قاعده رو واقعا بفهمه، نه فقط حفظ کنه.
۶. به زندگی خودتون وصل کنید
بپرسید: «این کجای زندگی من دیده میشه؟». مثلا وقتی دربارهی حافظه میخونید، بپرسید «چرا اسم همسایهی تازه یادم نمیمونه؟». سوالی که دربارهی زندگی خود آدمه، همیشه جذابتره.
۷. یه معما بسازید
به جای اینکه از اول جواب رو بخونید، اول یه مسئله رو امتحان کنید که هنوز بلدش نیستید. گیر کردن روی یه معما، بزرگترین فاصله رو میسازه؛ و وقتی بعد جواب رو میخونید، ذهن تشنهشه.
۸. وسط یه سوال تموم کنید
یه ترفند عملی: جلسهی درس رو درست وقتی تموم کنید که یه سوال جذاب باز مونده. مثلا آخر جلسه، سوال بخش بعد رو بخونید و جوابش رو نخونید. فردا که میشینید، یه دلیل آماده برای شروع دارید.
کدوم سوال کنجکاوی رو بیشتر روشن میکنه
همهی سوالها یه اندازه کنجکاوی نمیسازن. سوالهایی که جوابشون یه کلمهست، مثل «پایتخت ژاپن کجاست؟»، زود تموم میشن. جواب رو میگیرید و فاصله بسته میشه. ولی سوالهایی که با «چرا» و «چطور» شروع میشن، معمولا فاصلهی بزرگتری باز میکنن و جوابشون هم معمولا چند تا سوال تازه میسازه.
مثلا به جای «فتوسنتز چیه؟» بپرسید «گیاه چطوری از نور غذا میسازه، وقتی دهن نداره؟». یا به جای «فعل گذشتهی go چیه؟» بپرسید «چرا گذشتهی go شبیه خودش نیست؟». سوال دوم هم جذابتره، هم وقتی جوابش رو پیدا کنید، چیز خیلی بیشتری یاد میگیرید.
یه راه ساده برای ساختن سوال «چرا» و «چطور»: هر جملهی مهم کتاب رو بخونید و از خودتون بپرسید «چرا این درسته؟» و «اگه این نبود چی میشد؟». مثلا کتاب میگه «آب توی صد درجه میجوشه». بپرسید «چرا بالای کوه زودتر میجوشه؟». یهو یه جملهی خشک، تبدیل میشه به یه معما. این همون روش «پرسیدن چرا»ست که توی ایستگاه روشها یه درس کامل داره.
یه نکتهی دیگه: سوالی که به خودتون ربط داره، از سوال کتاب کنجکاوی بیشتری میسازه. «چرا من صبحها بهتر یاد میگیرم؟» برای شما خیلی جذابتر از «ساعت بدن چیه؟»ه، با اینکه جوابشون تقریبا یکیه.
جواب زودهنگام، کنجکاوی رو میکشه
امروز جواب تقریبا هر سوالی یه جستجو یا یه پیام به هوش مصنوعی فاصله داره. این خیلی خوبه؛ ولی یه هزینهی پنهون هم داره. وقتی جواب توی یه ثانیه میاد، فاصله قبل از اینکه حسش کنید بسته میشه. نه وقتی برای حدس زدن میمونه، نه برای فکر کردن، و جوابی که بیزحمت اومده، زود هم میره.
یه قاعدهی ساده: قبل از جستجو، یه دقیقه صبر کنید. توی این یه دقیقه، خودتون یه حدس بزنید و بنویسید. بعد جستجو کنید. همین یه دقیقه، سوال رو از یه جستجوی سریع تبدیل میکنه به یه فاصلهی واقعی؛ و جوابش رو خیلی بهتر یادتون میمونه.
دربارهی هوش مصنوعی هم همینه. از هوش مصنوعی بخواید به جای جواب کامل، اول یه سرنخ بده یا ازتون سوال بپرسه. اینطوری خودتون فاصله رو میپیمایید. درس یادگیری با هوش مصنوعی این رو کامل باز میکنه.
ترس از ندونستن
کنجکاوی یه شرط داره: اینکه آدم راحت بگه «نمیدونم». کسی که از ندونستن خجالت میکشه، معمولا فاصلهها رو پنهون میکنه، حتی از خودش. وانمود میکنه میدونه، یا اصلا به سوال فکر نمیکنه. و وقتی فاصلهای نبینه، کنجکاوی هم نمیاد.
توی درس ششم، ترس از شکست، دیدیم چطور این ترس رو کوچیک کنیم. اینجا فقط یه جمله کافیه: «نمیدونم» اول هر کنجکاویه. هر بار که گفتید «نمیدونم، ولی میخوام بدونم»، یه در باز کردید.
کنجکاوی دربارهی آدمها
یکی از جذابترین منبعهای یاد گرفتن، آدمهای دور و برمونن. هر کسی یه چیزی بلده که شما بلد نیستید: نونوایی محله، مکانیک، همکاری که با اکسل جادو میکنه، مادربزرگی که بدون دستور غذا آشپزی میکنه.
یه تمرین ساده: یه نفر رو که یه کاری رو خوب بلده پیدا کنید و ازش بپرسید «چطوری یاد گرفتی؟» و «اگه الان از اول شروع میکردی، چی کار میکردی؟». آدمها معمولا دوست دارن دربارهی کارشون حرف بزنن، و جوابهاشون پر از سرنخه. یه خوبی دیگه هم داره: حالا یه نفر رو دارید که وقتی گیر کردید، ازش بپرسید.
کنجکاوی هر روزه
کنجکاوی هم مثل تمرکز با تمرین بیشتر میشه. یه عادت کوچیک: هر شب، قبل از خواب، از خودتون بپرسید «امروز دربارهی چی کنجکاو شدم؟» و یه خط توی دفترچهی سوالها بنویسید. اگه هیچی پیدا نکردید، یه سوال دربارهی یه چیز معمولی بسازید: «این لامپ چطوری کار میکنه؟»، «چرا نون تازه اینقدر بو داره؟».
اگه خانواده دارید، این رو سر شام بازی کنید: هر کسی یه سوال که امروز براش پیش اومد. بعد از چند هفته، میبینید ذهنتون خودش دنبال سوال میگرده؛ و ذهنی که دنبال سوال میگرده، ذهنیه که آمادهی یاد گرفتنه.
جدول سهستونه: میدونم، میخوام بدونم، یاد گرفتم
یه روش قدیمی و ساده که معلمها سالهاست ازش استفاده میکنن، همهی حرفهای این درس رو توی یه برگه جمع میکنه. اسم انگلیسیش KWL هست، کوتاهشدهی Know, Want to know, Learned؛ یعنی «میدونم، میخوام بدونم، یاد گرفتم».
قبل از شروع یه درس، ستون اول رو پر کنید: هر چی از قبل دربارهی این موضوع میدونید. این کار دو تا خوبی داره: دونستههای قبلی بیدار میشن، و همون «یه کم دونستن» که توی نمودار U وارونه دیدیم، جلوی چشمتون میاد.
بعد ستون دوم: با دیدن ستون اول، فاصلهها پیدا میشن. هر چی میخواید بدونید رو بنویسید. حالا با یه فهرست سوال سر درس میرید. آخر درس، ستون سوم: چی یاد گرفتید، از حفظ. اگه جواب یه سوال ستون دوم پیدا نشد، یه سوال برای جلسهی بعد دارید.
این جدول همون کنجکاوی، یادآوری فعال و مرور رو با هم توی یه برگه داره. برای هر درس تازه، یه جدول سهستونه بکشید.
دفترچهی سوالها
یه ابزار کوچیک که کنجکاوی رو همیشه روشن نگه میداره: چند صفحه از دفتر یادگیری رو بکنید «سوالهای من». هر سوالی دربارهی موضوعتون به ذهنتون رسید، هر جا و هر وقت، اونجا بنویسید. توی صف، توی ماشین، قبل از خواب.
هر جلسه که میشینید، اول یه نگاه به این صفحه بندازید و یکی از سوالها رو انتخاب کنید که امروز دنبال جوابش برید. وقتی جواب رو پیدا کردید، کنارش تیک بزنید و یه خط جواب بنویسید.
این دفترچه چند کار با هم میکنه. اول، همیشه یه دلیل برای شروع دارید. دوم، سوالهای تیکخورده نشون میدن چقدر یاد گرفتید. سوم، خیلی وقتها جواب یه سوال، سه تا سوال تازه میسازه؛ و این یعنی دارید از پلههای علاقه بالا میرید.
وقتی کنجکاوی میکشدتون بیرون
کنجکاوی یه طرف دیگه هم داره. گاهی وسط درس یه سوال جذاب ولی بیربط پیدا میشه، و قبل از اینکه بفهمید، نیم ساعت دارید دربارهی یه چیز کاملا دیگه میخونید. به این میگن افتادن توی چالهی خرگوش (Rabbit Hole)؛ یه تونل که هر چی جلوتر میرید، تهش پیدا نیست.
راهش کشتن کنجکاوی نیست؛ پارک کردنشه. همون کاغذ پارکینگ از درس تمرکز: سوال جذاب ولی بیربط رو بنویسید توی دفترچهی سوالها، و برگردید سر درس. آخر جلسه، یا یه روز دیگه، با خیال راحت برید دنبالش. اینطوری هم کنجکاوی رو از دست نمیدید، هم درس امروز نصفه نمیمونه.
«چرا»ی بچهها
اگه با یه بچهی کوچیک زندگی کرده باشید، میدونید که روزی چقدر «چرا؟» میپرسه. پژوهشهایی که حرف زدن بچهها با بزرگترها رو ضبط کردن، دیدن بچههای پیشدبستانی توی گفتوگوهای روزمره سوالهای خیلی زیادی میپرسن، و بیشترش برای اینه که واقعا یه چیزی رو بفهمن. اینطوری بچهها با سرعت باورنکردنی یاد میگیرن.
خیلی از ما بزرگترها این عادت رو کمکم کنار گذاشتیم. شاید چون یه جایی یاد گرفتیم سوال پرسیدن یعنی ندونستن، و ندونستن خجالت داره. ولی ذهن بزرگسال هنوز همون ذهنیه که با سوال یاد میگرفت. فقط باید دوباره اجازهی سوال پرسیدن بهش بدیم.
اگه بچه دارید، یه کار خوب اینه که سوالهاش رو جدی بگیرید؛ و اگه جوابش رو نمیدونید، بگید «نمیدونم، بیا با هم پیداش کنیم». هم کنجکاوی اون زنده میمونه، هم مال شما. و بچه یاد میگیره که «نمیدونم» یه جملهی عادیه، نه یه جملهی خجالتآور؛ درسی که شاید از هر جواب درستی مهمتر باشه.
کنجکاوی برای بخشهای خشک
«این حرفها برای موضوع جذاب خوبه؛ ولی من باید فعلهای بیقاعده حفظ کنم». درسته، بعضی بخشها خشکن. ولی کنجکاوی حتی اونجا هم یه کم کمک میکنه:
- چرا اینجوریه؟ چرا اصلا فعل بیقاعده داریم؟ معمولا یه داستان تاریخی پشتشه. یه بار بدونیدش، کل فهرست یه کم معنیدارتر میشه.
- الگو پیدا کنید. حتی توی فهرستهای خشک هم الگو هست. «این پنج تا همه آخرشون یه جورن». پیدا کردن الگو، خودش یه معمای کوچیکه.
- حدس بزنید. قبل از نگاه کردن به شکل درست، حدس بزنید. هر حدس یه بازی کوچیکه.
- رکورد خودتون. «امروز چند تا رو درست گفتم؟». کنجکاوی دربارهی پیشرفت خودتون هم یه جور کنجکاویه.
و اگه هیچکدوم کمک نکرد، از درس بیحوصلگی یادتونه: بخش خشک رو کوتاه کنید و ساندویچش کنید بین دو تا بخش جذاب.
تمرین امروز
امروز دفترچهی سوالهاتون رو شروع میکنید. حدود بیست دقیقه.
- توی دفتر یادگیری یه صفحهی تازه باز کنید و بالاش بنویسید «سوالهای من». این صفحه از امروز همیشه باز میمونه.
- ده تا سوال دربارهی موضوعی که توی درس چهارم انتخاب کردید بنویسید. هر سوالی، حتی ساده یا عجیب. اگه گیر کردید، از هشت راه کمک بگیرید: تیتر رو سوال کنید، «اگه … چی میشد؟»، «این کجای زندگی منه؟».
- کنار هر سوال یه حدس کوتاه بنویسید، حتی اگه کاملا مطمئن نیستید. حدس، فاصله رو شخصی میکنه و جواب رو بهتر نگه میداره.
- سه تا سوالی که بیشتر از همه کنجکاوشونید رو ستاره بزنید؛ معمولا هموناییان که یه کم دربارهشون میدونید ولی مطمئن نیستید.
- جلسهی امروز رو بذارید روی پیدا کردن جواب یکی از این سه تا. جواب رو از حفظ کنارش بنویسید و تیک بزنید.
ایستگاه «مبارزه با بیحوصلگی» دو تا درس دیگه داره. درس بعدی دربارهی کاریه که وقتی حتی کنجکاوی هم جواب نداد، به دادتون میرسه: قانون دو دقیقه: شروع کردن وقتی حوصله نیست.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- کنجکاوی از دیدن یه فاصله میاد: بین چیزی که میدونید و چیزی که میخواید بدونید.
- جواب سوالهایی که کنجکاوترشونید بهتر یاد میمونه؛ حتی چیزهای کناری که توی حالت کنجکاوی دیدید.
- کنجکاوی وقتی بیشتره که یه کم بدونید؛ نه هیچی، نه همهچی.
- دو جور داره: پهن و کمعمق (از این به اون پریدن) و باریک و عمیق (دنبال یه سوال رفتن)؛ یاد گرفتن دومی رو میخواد.
- راهها: سوال قبل از خوندن، تیتر رو سوال کردن، حدس زدن، داستان پشت درس، وصل به زندگی، و دفترچهی سوالها.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.