آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
ثبت در حافظه: رد عمیق روی گل
جواب کوتاه
ثبت در حافظه، یا رمزگردانی (Encoding)، اولین قدم هر یادگیریه، و چیزی که ثبت نشه، با هیچ ترفندی بعدا پیدا نمیشه. پژوهشها چند راه محکم برای ثبت عمیقتر نشون دادن: پرسیدن «چرا» دربارهی هر دانسته؛ گذاشتن یه تصویر کنار هر کلمه؛ دستهبندی و چیدن چیزها توی یه درخت؛ برجسته کردن فرقها؛ کشیدن، حتی ساده؛ انجام دادن به جای فقط خوندن؛ و یاد گرفتن با این نیت که به یکی دیگه یاد بدید. همهی اینها یه چیز مشترک دارن: ذهن رو مجبور میکنن روی معنی کار کنه و ردهای بیشتری بسازه. هیچ خوراکی یا قرصی جای اینها رو نمیگیره.
گل رس
یه سوال که خیلیها میپرسن: «بهترین روش حفظ کردن درس چیه؟». توی درس قبل دیدیم حافظه سه مرحله داره، و اولیش ثبته؛ و دیدیم خیلی از چیزهایی که فکر میکنیم فراموش کردیم، اصلا ثبت نشده بودن. این درس، جعبهابزار ثبت بهتره: چند روش که پژوهش پشتشونه، هر کدوم با یه مثال و یه کار برای همین امروز.
قبلش یه هشدار: «حفظ کردن» اسم بدی در رفته، چون آدمها یاد طوطیوار تکرار کردن میفتن. منظور این درس، تکرار طوطیوار نیست؛ برعکس، روشهایی که اینجا میبینید، همه با فهمیدن کار میکنن.
یه تصویر برای کل درس: یه تیکه گل رس نرم. هر تجربه، یه رد روش میذاره. ردی که سبک و یهباره زده بشه، زود صاف میشه. ردی که عمیقتر، با چند ابزار و از چند طرف فشار داده بشه، میمونه. هر روش این درس، یه ابزار تازه برای فشار دادن گله.
رمزگردانی هر انبار
اول یه جواب کوتاه به یه سوال درسی رایج: «نوع رمزگردانی هر حافظه چیه؟». جواب کتابها معمولا اینطوریه: حافظهی حسی، تقریبا همون شکل حسی رو نگه میداره، مثل تصویر یا صدا. حافظهی کوتاهمدت، بیشتر صدایی رمزگردانی میکنه؛ برای همین حرفهای همصدا توش قاطی میشن. و حافظهی بلندمدت، عمدتا معنایی؛ برای همین معنی یه جمله رو یادمون میمونه، نه کلمههای دقیقش.
این یه سادهسازیه؛ بلندمدت تصویر و صدا و حرکت رو هم نگه میداره، مثل چهرهی یه دوست یا یه آهنگ. ولی برای یادگیری دانستهها، پیامش درسته: هرچی بیشتر روی معنی کار کنید، بهتر به بلندمدت میرسه. همهی روشهای بعدی، راههاییان برای کار بیشتر روی معنی.
تکرار طوطیوار
اول، چیزی که کار نمیکنه. سال ۱۹۷۳، فرگس کریک و مایکل واتکینز (Fergus Craik & Michael Watkins) به آدمها گفتن از یه فهرست کلمه، فقط آخرین کلمهای که با یه حرف خاص شروع میشه رو نگه دارن. بعضی کلمهها چند ثانیه و بعضی خیلی بیشتر، با تکرار زیر لب، توی ذهن نگه داشته شدن.
بعد، بیخبر، آزمون گرفتن. کلمههایی که خیلی بیشتر تکرار شده بودن، تقریبا هیچ برتریای نداشتن. یعنی تکرار سادهی یه چیز توی ذهن، که بهش تکرار نگهدارنده (Maintenance Rehearsal) میگن، برای حافظهی کوتاهمدت کار میکنه، ولی تقریبا هیچ ردی توی بلندمدت نمیذاره.
این، توضیح میده چرا تکرار یه تعریف ده بار پشت سر هم، معمولا فردا هیچی ازش نمیمونه. در برابرش، تکرار گسترشی (Elaborative Rehearsal)، یعنی کار روی معنی، ربط و مثال، رد واقعی میسازه؛ و همهی روشهای بعدی، شکلهایی از همینان.
قصد مهم نیست، کار مهمه
یه یافتهی شگفتانگیز دیگه، از توماس هاید و جیمز جنکینز (Thomas Hyde & James Jenkins)، سال ۱۹۶۹. به یه گروه گفتن «این کلمهها رو یاد بگیرید، بعدا آزمون داریم». به گروه دیگه چیزی دربارهی آزمون نگفتن. و به هر دو گروه یه کار دادن: یا شمردن حرفهای «e» توی هر کلمه، یا نمره دادن به اینکه هر کلمه چقدر خوشاینده.
نتیجه: قصد یاد گرفتن، تقریبا هیچ فرقی نکرد. چیزی که فرق کرد، نوع کار بود: کسایی که دربارهی خوشایندی، یعنی معنی، فکر کرده بودن، چه قصد داشتن و چه نداشتن، خیلی بهتر یادشون موند از کسایی که حرف شمرده بودن، حتی با قصد.
یعنی «باید یادش بگیرم» به تنهایی کافی نیست؛ چیزی که مهمه، اینه که موقع خوندن، ذهن دقیقا چی کار میکنه. نشستن با ارادهی کامل و فقط خطها رو با چشم دنبال کردن، مثل شمردن حرفهاست.
پرسیدن چرا
سادهترین ابزار: برای هر دانسته، بپرسید «چرا این درسته؟». سال ۱۹۸۷، مایکل پرسلی (Michael Pressley) و همکارهاش به دانشجوها جملههایی مثل «مرد گرسنه سوار ماشین شد» دادن. یه گروه فقط جملهها رو خوندن. یه گروه دیگه، برای هر جمله، از خودشون پرسیدن «چرا این مرد این کار رو کرد؟».
گروهی که «چرا» پرسیده بود، خیلی بیشتر یادش موند؛ توی بعضی آزمایشها، حدود دو برابر. به این روش، پرسش گسترشی (Elaborative Interrogation) میگن. توی بررسی بزرگ دانلاسکی و همکارها، که توی درس حافظهی بلندمدت دیدیم، این روش نمرهی «متوسط» گرفت؛ بهتر از دوباره خوندن و هایلایت، و کمتر از آزمون از خود و تکرار با فاصله.
چرا کار میکنه؟ چون برای جواب دادن به «چرا»، باید دانستهی تازه رو به دانستههای قبلی وصل کنید؛ همون جالباسیها که توی درس طرحواره دیدیم. یه نکته: این روش وقتی بهتر کار میکنه که از موضوع یه چیزی بدونید؛ برای موضوع کاملا تازه، اول یه قاب کلی بسازید.
کلمه و تصویر
یه روانشناس کانادایی به اسم آلن پایویو (Allan Paivio) از دههی ۱۹۶۰ ایدهای مطرح کرد که بهش رمزگذاری دوگانه (Dual Coding) میگن: ذهن دو سیستم جدا برای نگه داشتن داره:
کلمهای (Verbal)
برای زبان: کلمهها، جملهها، اسمها. چیزی که میتونید بگید یا بنویسید.
تصویری (Imagery)
برای تصویر و شکل و جا. چیزی که میتونید توی ذهن ببینید.
وقتی یه چیز هم با کلمه و هم با تصویر ثبت بشه، دو رد جدا داره و دو راه برای برگشتن. برای همین آدمها تصویرها رو معمولا بهتر از کلمهها یادشون میمونه، که بهش برتری تصویر (Picture Superiority Effect) میگن. برای یه لغت تازهی انگلیسی: کلمه رو بنویسید، و کنارش یه شکل ساده بکشید یا یه تصویر ذهنی روشن بسازید.
دیدنی یا انتزاعی
یه پیامد رمزگذاری دوگانه: کلمههای ملموس، مثل «سیب» یا «صندلی»، معمولا خیلی راحتتر از کلمههای انتزاعی، مثل «عدالت» یا «احتمال»، یادمون میمونن. چرا؟ چون برای «سیب» فورا یه تصویر هم ساخته میشه، ولی برای «عدالت»، نه. برای «عدالت» باید یه صحنه بسازید: مثلا دو بچه که یه کیک رو نصف میکنن.
خیلی از درسها پر از مفهومهای انتزاعیان: انرژی، تورم، احتمال، گرامر. راهحل اینه که هر مفهوم انتزاعی رو به یه مثال ملموس و دیدنی وصل کنید. «احتمال» رو با یه تاس، «تورم» رو با قیمت نون، «انرژی پتانسیل» رو با یه سنگ بالای کوه. همون کاری که توی این مسیر با تصویرها میکنیم: ادارهی پست برای حافظه، کوه یخ برای آشکار و پنهان، و همین گل رس.
توی بررسیهای آموزشی، به این کار میگن مثالهای ملموس (Concrete Examples)، و یکی از روشهاییه که پژوهشگرهای علوم یادگیری بیشتر از همه پیشنهادش میکنن؛ بهخصوص اگه چند مثال متفاوت برای یه مفهوم ببینید، تا مفهوم از مثال جدا بشه.
قصهسازی
سال ۱۹۶۹، گوردون باور و مایکل کلارک (Gordon Bower & Michael Clark) به آدمها دوازده فهرست، هر کدوم ده کلمهی بیربط، دادن. یه گروه فقط خوندن و حفظ کردن. گروه دیگه، برای هر فهرست، یه قصهی کوتاه ساختن که همهی ده کلمه توش به ترتیب بیاد.
آخر کار، از هر دو گروه خواستن هر دوازده فهرست رو بگن، با اسم اولین کلمهی هر فهرست به عنوان نشونه. گروه قصه حدود نود و سه درصد کلمهها رو گفتن؛ گروه دیگه، حدود سیزده درصد. یعنی حدود هفت برابر.
قصه، کلمههای بیربط رو به یه زنجیرهی معنادار تبدیل میکنه؛ هر کلمه، نشونهی کلمهی بعدیه. برای چیزهایی که ذاتا ربطی ندارن، مثل یه فهرست اسم یا قدمهای یه کار، ساختن یه قصهی کوچیک، حتی بامزه و بیمنطق، خیلی کمک میکنه. درس روشهای یادسپاری این رو کاملتر میسازه.
دستهبندی
سال ۱۹۶۹، گوردون باور و همکارهاش (Gordon Bower) یه آزمایش کلاسیک انجام دادن. به آدمها حدود صد و دوازده کلمه، مثل اسم فلزها و سنگها، نشون دادن. یه گروه کلمهها رو توی یه درخت مرتب دید: «کانیها»، زیرش «فلزها» و «سنگها»، زیر فلزها «کمیاب» و «معمولی»، و همینطور. گروه دیگه، همون کلمهها رو بینظم دید.
گروه درخت، بعد از چند بار، حدود دو تا سه برابر بیشتر کلمه یادش موند؛ و بعد از چهار بار، تقریبا همهی کلمهها رو. چرا؟ چون درخت، هم موقع ثبت به هر کلمه یه جا میداد، و هم موقع بازیابی، یه نقشه بود: از بالا شروع کن، شاخهبهشاخه پایین بیا.
برای درس یعنی: قبل از حفظ کردن، دستهبندی کنید. یه فهرست بیستتایی رو به چهار دستهی پنجتایی تقسیم کنید؛ یه فصل رو به یه نقشهی شاخهای تبدیل کنید. همون تکه کردن که توی درسهای قبل دیدیم، این بار برای بلندمدت.
لغت زبان دوم
یه سوال خیلی رایج: «بهترین روش حفظ کردن لغات انگلیسی چیه؟». یه روش که پژوهش پشتشه، روش کلمهی کلیدی (Keyword Method)ـه، که ریچارد اتکینسون و مایکل رو (Richard Atkinson & Michael Raugh) سال ۱۹۷۵ آزمودن. دو قدم داره: اول، یه کلمهی آشنا توی زبان خودتون پیدا کنید که صداش شبیه لغت تازهست. دوم، یه تصویر ذهنی بسازید که این دو رو به معنی وصل کنه.
مثلا برای لغت انگلیسی «carpet» یعنی فرش، میشه «کارپت» رو با «کار» و «پت» تصور کرد: یه فرش که داره کار میکنه. یه تصویر بامزه، یه صدای آشنا، و معنی، همه با هم. توی آزمایش اتکینسون و رو، کسایی که این روش رو برای لغتهای روسی به کار بردن، خیلی بیشتر از گروه تکرار یادشون موند.
ولی دو نکته: این روش برای لغتهای ملموس بهتر کار میکنه تا انتزاعی، و برای ماندگاری طولانی، باید با تکرار با فاصله و استفادهی واقعی توی جمله همراه بشه. یه پل خوب برای شروعه، نه کل راه.
متفاوت بودن
دستهبندی، شباهتها رو پیدا میکنه. ولی برای یادگیری خوب، فرقها هم مهمن. یه پژوهشگر آمریکایی به اسم رید هانت (Reed Hunt) سالها نشون داد که حافظهی خوب، از ترکیب دو چیز میاد: پردازش «مرتبط» که شباهتها رو میبینه، و پردازش «متمایز» که فرق هر چیز رو با بقیه میبینه.
توی درس طرحواره، اثر جداافتادگی رو دیدیم: یه چیز متفاوت وسط چیزهای شبیه، بهتر یادمون میمونه. هانت میگفت لازم نیست چیز ذاتا عجیب باشه؛ کافیه موقع ثبت، روی فرقش با شبیههاش تمرکز کنید.
مثال: دو کلمهی انگلیسی «affect» و «effect» که همه قاطیشون میکنن. به جای حفظ هر کدوم جدا، فقط روی فرقشون کار کنید: کدوم فعله، کدوم اسم، و یه مثال که فرق رو نشون بده. فرقی که روش کار شده، دیگه قاطی نمیشه.
کشیدن
سال ۲۰۱۶، سه پژوهشگر کانادایی به اسم جفری وامس، ملیسا مید و مرنا فرناندز (Wammes, Meade & Fernandes) به آدمها یه فهرست کلمهی ساده، مثل «سیب» و «پیانو»، دادن. برای هر کلمه، چهل ثانیه وقت بود: یا بنویسیدش، پشت سر هم؛ یا یه نقاشی ساده ازش بکشید.
کلمههایی که کشیده شده بودن، خیلی بیشتر یادشون موند؛ توی بعضی آزمایشها، حدود دو برابر. و این اثر، به خوب بودن نقاشی ربطی نداشت؛ نقاشیهای بد هم همونقدر کمک میکردن. حتی وقتی با روشهای دیگه، مثل تصور کردن یا فکر به ویژگیها، مقایسه شد، کشیدن معمولا برنده بود. بهش اثر کشیدن (Drawing Effect) میگن.
توضیحشون این بود که کشیدن، سه کار رو با هم میکنه: فکر به معنی، ساختن تصویر، و یه حرکت دست. سه رد، روی همون گل. برای درس: کنار یادداشتهاتون، شکلهای ساده بکشید؛ حتی یه آدمک یا یه فلش. یه فصل تاریخ رو میشه با یه خط زمان و چند آدمک کشید؛ یه فرایند زیستی رو با چند جعبه و فلش.
انجام دادن
یه یافتهی دیگه، که از دههی ۱۹۸۰ بارها تکرار شده: وقتی به آدمها یه فهرست کار ساده مثل «کتاب رو باز کن» یا «مداد رو بردار» میدن، اگه خودشون اون کارها رو انجام بدن، خیلی بیشتر یادشون میمونه تا وقتی فقط جملهها رو میخونن یا میشنون. یوهانس انگلکمپ (Johannes Engelkamp) و همکارهاش اسمش رو گذاشتن اثر کار انجامشده (Enactment Effect).
برای همین یه آزمایش علمی که خودتون انجام دادید، خیلی بیشتر از همون آزمایش توی کتاب یادتون میمونه. و برای همین یه دستور زبان رو وقتی بلند و با حرکت میگید، بهتر جا میفته.
توی درس، هر جا ممکنه، انجام بدید: یه فرمول رو با عددهای واقعی امتحان کنید، یه جملهی زبان تازه رو بلند بگید، یه مفهوم فیزیک رو با یه لیوان آب ببینید.
بلند خوندن
یه روش خیلی ساده، که توی درس حافظهی حسی کوتاه دیدیم. سال ۲۰۱۰، کالین مکلاود (Colin MacLeod) و همکارهاش به آدمها یه فهرست کلمه دادن؛ بعضی کلمهها رو باید بلند میخوندن و بعضی رو توی ذهن. کلمههایی که بلند خونده شده بودن، بهتر یادشون موند. اسمش رو گذاشتن اثر تولید (Production Effect).
توضیحشون این بود که بلند خوندن، یه چیز رو «متمایز» میکنه: هم دیدید، هم گفتید، هم شنیدید. یه نکتهی جالب: این اثر بیشتر وقتی دیده میشه که فقط بعضی چیزها رو بلند بخونید، نه همه رو؛ چون بلند خوندن همهچیز، دیگه هیچکدوم رو متمایز نمیکنه.
برای درس یعنی: نکتههای کلیدی هر صفحه رو بلند بگید، نه کل صفحه رو. یه جور هایلایت کردن با صدا. مثلا آخر هر بخش، فقط جملهی اصلیش رو یه بار بلند بگید، با کلمههای خودتون؛ این هم بلند خوندنه و هم یه بازیابی کوچیک.
زنده موندن
یه آزمایش جالب از جیمز نرن (James Nairne) و همکارهاش، سال ۲۰۰۷. به آدمها یه فهرست کلمه دادن و برای هر کلمه یه سوال: یه گروه باید فکر میکرد «این چقدر به درد زنده موندن توی یه جزیرهی دورافتاده میخوره؟». گروههای دیگه، سوالهای معنایی خیلی قوی، مثل «این چقدر خوشاینده؟» یا «این به من چه ربطی داره؟».
گروه «زنده موندن»، حتی از گروههایی که روشهای قوی مثل خودارجاعی داشتن، بهتر یادش موند. نرن فکر میکرد شاید حافظهی ما، توی تکامل، برای چیزهای مربوط به زنده موندن تنظیم شده. بعضی پژوهشگرها هم فکر میکنن این سوال فقط ذهن رو مجبور به یه کار خیلی گسترده و متمایز میکنه.
توضیحش هرچی باشه، پیام عملی جالبه: هر دانسته رو توی یه موقعیت واقعی و مهم تصور کنید؛ «اگه این رو بلد نبودم، کجا گیر میکردم؟». کاربرد واقعی، رد رو عمیقتر میکنه.
یاد دادن
سال ۲۰۱۴، جان نستویکو (John Nestojko) و همکارهاش به دو گروه یه متن دادن. به یه گروه گفتن «بعدا ازتون آزمون میگیریم»؛ به گروه دیگه گفتن «بعدا باید این رو به یکی دیگه یاد بدید». در واقع، هیچکس به کسی یاد نداد؛ همه همون آزمون رو دادن.
گروهی که انتظار یاد دادن داشت، بیشتر یادش موند، و بهخصوص نکتههای اصلی رو بهتر و مرتبتر. انگار فقط این نیت، باعث شده بود متن رو مرتبتر توی ذهن بچینن. و پژوهشهای دیگه، مثل کارهای لوگان فیورلا و ریچارد مایر (Fiorella & Mayer)، نشون دادن یاد دادن واقعی، مثلا توضیح دادن جلوی دوربین، اثرش حتی بیشتره؛ چون یه بازیابی هم هست.
برای همین یه روش ساده و قوی: هر چیزی رو که یاد میگیرید، با این فکر بخونید که فردا باید به یه بچهی دوازده ساله توضیحش بدید. و اگه بتونید، واقعا توضیح بدید.
دست یا صفحهکلید
سال ۲۰۱۴، یه پژوهش خیلی معروف، از پام مولر و دنیل اوپنهایمر (Pam Mueller & Daniel Oppenheimer)، گفت دانشجوهایی که با دست یادداشت برمیدارن، مفهومها رو بهتر از کسایی که با رایانه تایپ میکنن میفهمن؛ چون تایپکنندهها بیشتر کلمه به کلمه مینویسن، و دستنویسها مجبورن خلاصه کنن و با کلمههای خودشون بنویسن.
ولی سال ۲۰۱۹، کایل مورهد (Kayla Morehead) و همکارهاش همون آزمایش رو با دقت تکرار کردن و تفاوت قطعیای پیدا نکردن. پس تا امروز، نمیشه با اطمینان گفت دست همیشه بهتره.
چیزی که با اطمینان بیشتری میشه گفت: مهمتر از ابزار، اینه که با کلمههای خودتون بنویسید، نه رونویسی. اگه تایپ میکنید، عمدا خلاصه کنید؛ و هرجا یه شکل یا فلش کمک میکنه، بکشید.
غذا و قرص
جستجوهای «تقویت حافظه برای درس خوندن چه بخوریم» و «قرص و شربت تقویت حافظه» خیلی زیادن. جواب همون درس حافظهی بلندمدته: برای یه آدم سالم با تغذیهی معمولی، هیچ خوراکی یا مکملی، اثری نزدیک به روشهای این درس نداره. هر قرص یا دارویی، فقط با تجویز پزشک.
چیزهایی که واقعا به ثبت کمک میکنن، سادهترن: خواب کافی شب قبل، چون مغز خسته، بد ثبت میکنه؛ آب و غذای معمولی، تا گرسنگی حواس رو نبره؛ و حرکت، که توی درس انرژی مغز دیدیم. بقیهش، کار روی معنیه.
کدوم قویتره
اگه وقت کم دارید و فقط چند تا از این روشها رو میخواید، پژوهشها تقریبا این ترتیب رو نشون میدن: روشهایی که ذهن رو مجبور به ساختن میکنن، مثل قصهسازی، کشیدن، یاد دادن و پرسیدن «چرا»، معمولا قویتر از روشهاییان که فقط «دیدن بیشتر» رو اضافه میکنن، مثل رنگی کردن یا بلند خوندن همهچیز.
و یه نکتهی خیلی مهم: هیچکدوم از این روشهای ثبت، جای بازیابی رو نمیگیرن. یه دانه رو هر چقدر هم عمیق بکارید، اگه هیچوقت آب نخوره، کمکم خشک میشه. ثبت خوب، شروعه؛ تکرار با فاصله و آزمون از خود، ادامهش. و هر بار که بعدا یه چیز رو با زحمت بیرون میارید، همونطور که توی درس قبل دیدیم، یه رد تازه روی همون گل میذارید.
برای یادگیری یعنی چی
- بپرسید چرا. برای هر دانستهی مهم، یه «چرا» و یه جواب.
- کلمه و تصویر. کنار هر مفهوم، یه شکل یا یه تصویر ذهنی.
- مثال ملموس. برای هر مفهوم انتزاعی، چند مثال دیدنی و متفاوت.
- درخت بسازید. قبل از حفظ، دستهبندی کنید.
- روی فرقها کار کنید. چیزهای شبیه رو کنار هم بذارید و فرقشون رو بنویسید.
- بکشید و انجام بدید. هر جا ممکنه، دست و بدن رو هم وارد کنید.
- برای یاد دادن بخونید. و اگه بشه، واقعا یاد بدید.
تمرین امروز
امروز، با چند ابزار روی یه تیکه گل کار میکنید و میبینید کدوم ابزار برای شما و درس شما بهتر کار میکنه. حدود پونزده دقیقه، با یه کاغذ و یه خودکار.
- ده لغت یا مفهوم از درستون رو انتخاب کنید و به دو یا سه دسته تقسیم کنید.
- برای سه تاشون، یه «چرا» بنویسید و جوابش رو.
- برای سه تای دیگه، یه شکل ساده بکشید؛ مهم نیست قشنگ باشه.
- دو تا که قاطی میشن رو کنار هم بذارید و فقط فرقشون رو بنویسید.
- یکی رو، بلند، برای یه نفر یا جلوی آینه، طوری توضیح بدید که یه بچهی دوازده ساله بفهمه.
درس بعدی، میره سراغ اتفاقی که بعد از ثبت میافته، وقتی شما حتی بهش فکر نمیکنید: تثبیت.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- ثبت، اولین قدمه؛ چیزی که ثبت نشه، بعدا پیدا نمیشه.
- پرسیدن «چرا»، تصویر کنار کلمه و مثال دیدنی، ردهای بیشتر و عمیقتری میسازن.
- دستهبندی توی یه درخت، و برجسته کردن فرقها، چیزها رو مرتب و جدا ثبت میکنه.
- کشیدن، انجام دادن و یاد گرفتن برای یاد دادن، از قویترین راههای ثبتن.
- ابزار یادداشت کمتر از روش مهمه: با کلمههای خودتون بنویسید؛ و هیچ غذا یا قرصی جای روش رو نمیگیره.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.