آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
ورزش و مغز
جواب کوتاه
ورزش منظم، به خصوص ورزش هوازی مثل پیادهروی تند، دویدن، دوچرخهسواری و شنا، هم اثر کوتاهمدت روی مغز داره و هم اثر بلندمدت. کوتاهمدت: یه جلسه ورزش متوسط، برای یکی دو ساعت بعدش، توجه و سرعت فکر رو کمی بهتر میکنه. بلندمدت: پژوهشهایی مثل کار کرک اریکسون و همکارانش سال ۲۰۱۱ نشون دادن یه سال پیادهروی منظم، هیپوکامپ، بخش مهم حافظه، رو توی بزرگسالها کمی بزرگتر کرد. سازمان جهانی بهداشت برای بزرگسالها، دستکم ۱۵۰ دقیقه ورزش متوسط در هفته، و برای بچهها و نوجوونها، روزی دستکم ۶۰ دقیقه پیشنهاد میکنه. هر حرکتی، از هیچی بهتره؛ حتی چند دقیقه راه رفتن بین درسها.
باغی که آب میخوره
دو تا باغچه رو تصور کنید، با همون بذرها و همون خاک. یکی هر روز آب میخوره؛ دیگری، فقط گاهی. چند ماه بعد، باغچهی اول پر از گیاههای سبز و قویه؛ دومی، چند تا گیاه زرد و کمجون. بذر یکی بود؛ چیزی که فرق داشت، شرایط رشد بود.
مغز هم، برای یاد گرفتن، شرایط رشد لازم داره؛ و یکی از مهمترین این شرایط، که خیلیها کم بهش فکر میکنن، حرکت بدنه. پژوهشهای زیادی نشون دادن ورزش منظم، مثل آب دادن به همون باغچهست: مغز رو برای یاد گرفتن، آمادهتر و قویتر میکنه. این درس میگه ورزش دقیقا چه کاری با مغز میکنه، چه ورزشی و چقدر، و چطور توی یه زندگی پر از درس، جاش بدیم.
یه نکتهی مهم: ورزش، جای درس خوندن رو نمیگیره؛ همونطور که آب، جای بذر رو نمیگیره. یه آدم که خیلی ورزش میکنه ولی درس نمیخونه، چیز تازهای یاد نمیگیره. ورزش، شرایط رو بهتر میکنه؛ ولی کاشتن، یعنی همون روشهای این مسیر، هنوز لازمه. این دو، کنار هم، بهترین نتیجه رو دارن.
دو نوع اثر: فوری و بلندمدت
پژوهشگرها، دو نوع اثر ورزش روی مغز رو جدا بررسی میکنن. اول، اثر فوری یا کوتاهمدت، به انگلیسی Acute Effect: یه جلسه ورزش، روی تمرکز و فکر کردن، همون روز، چه اثری داره؟ دوم، اثر بلندمدت یا مزمن، به انگلیسی Chronic Effect: ورزش منظم، طی ماهها و سالها، چه تغییری توی مغز و تواناییهای ذهنی میده؟
هر دو اثر، توی پژوهشها دیده شدن، ولی اندازهشون معمولا متوسط یا کوچیکه؛ یعنی ورزش، آدم رو یهو نابغه نمیکنه. ولی چون اثرش برای همهی سنها، و همراه با کلی فایدهی دیگه برای بدن و حال، دیده میشه، یکی از ارزشمندترین کارهاییه که برای یادگیری میشه کرد.
یه جلسه ورزش، همون روز
یو-کای چانگ و همکارانش، سال ۲۰۱۲ توی مجلهی Brain Research، یه فراتحلیل منتشر کردن که نتیجهی بیش از هفتاد پژوهش دربارهی اثر فوری ورزش رو کنار هم گذاشت. نتیجه: یه جلسه ورزش، به طور میانگین، اثر کوچیک ولی مثبتی روی کارهای ذهنی، مثل توجه، سرعت پردازش و تصمیمگیری، داره؛ هم حین ورزش، هم بلافاصله بعدش، و هم تا مدتی بعد.
همین پژوهش نشون داد شدت ورزش مهمه: ورزش با شدت متوسط، یعنی جایی که نفستون تندتر شده ولی هنوز میتونید حرف بزنید، معمولا بهترین اثر رو داره. ورزش خیلی سنگین، که آدم رو کاملا خسته میکنه، ممکنه بلافاصله بعدش، اثر کمتری داشته باشه، تا وقتی بدن آروم بشه.
یه نکتهی جالب دیگه از همین فراتحلیل: اثر فوری، بیشتر از همه، کمی بعد از ورزش دیده شد؛ یعنی حدود بیست دقیقه تا یه ساعت بعد. پس اگه میخواید از این اثر برای درس استفاده کنید، یه پیادهروی تند یا یه دوچرخهسواری کوتاه، کمی پیش از جلسهی درس، یه انتخاب خوبه.
ورزش چطور روی مغز اثر میذاره
پژوهشگرها چند راه پیدا کردن که ورزش از طریق اونها به مغز کمک میکنه:
- خون بیشتر: قلب تندتر، اکسیژن و مواد غذایی بیشتر به مغز میرسه.
- مواد شیمیایی هوشیاری: بدن موادی ترشح میکنه که بیداری و توجه رو بیشتر میکنن.
- عامل رشد مغزی: مادهای که به رشد و ارتباط سلولهای مغز کمک میکنه.
- رگهای تازه: ورزش منظم، رگهای خونی تازه توی مغز رو بیشتر میکنه.
- خواب و حال بهتر: ورزش، خواب رو عمیقتر و استرس رو کمتر میکنه.
یعنی ورزش، هم مستقیم روی خود مغز اثر میذاره، و هم غیرمستقیم، با بهتر کردن خواب و حال، که هر دو، همونطور که درسهای دیگه گفتن، برای یادگیری خیلی مهمن.
ورزش منظم، طی ماهها
کرک اریکسون و همکارانش، سال ۲۰۱۱ توی مجلهی PNAS، صدوبیست بزرگسال بالای پنجاه و پنج سال رو، که ورزش منظمی نداشتن، به دو گروه تقسیم کردن. یه گروه، یه سال، هفتهای سه بار، چهل دقیقه پیادهروی تند کردن؛ گروه دیگه، فقط حرکتهای کششی و آرامسازی. با تصویربرداری از مغز، اندازهی هیپوکامپ رو پیش و بعد از این یه سال سنجیدن.
توی گروه پیادهروی، هیپوکامپ حدود دو درصد بزرگتر شده بود؛ در حالی که توی گروه کششی، کمی کوچیکتر شده بود، همونطور که با بالا رفتن سن، معمولا پیش میاد. و این بزرگتر شدن، با بهتر شدن حافظهی مکانی همراه بود. یعنی ورزش منظم، توی این سن، نه تنها جلوی کوچیک شدن هیپوکامپ رو گرفت، بلکه کمی برعکسش کرد.
یه نکتهی مهم: این پژوهش، روی بزرگسالهای بالای پنجاه و پنج سال بود؛ و همهی پژوهشهای بعدی، اندازهی اثر رو یکسان پیدا نکردن. ولی پیام کلی، که توی پژوهشهای زیادی تکرار شده، اینه که ورزش هوازی منظم، با سلامت بهتر مغز، به خصوص با بالا رفتن سن، همراهه. و این، یکی از معدود چیزهاییه که هر کسی، با هزینهی کم، میتونه انجامش بده.
هیپوکامپ، و چرا مهمه
هیپوکامپ (Hippocampus)، که اسمش از کلمهی یونانی اسب دریایی میاد، چون شکلش شبیهشه، بخشیه از مغز که برای ساختن حافظههای تازه، به خصوص خاطرهها و اطلاعات مکانی، نقش خیلی مهمی داره. درس «کاخ حافظه» گفت این بخش، برای جهتیابی هم مهمه؛ و دیدیم رانندگان تاکسی لندن، که سالها نقشهی شهر رو حفظ کرده بودن، بخشی از هیپوکامپشون بزرگتر بود.
هیپوکامپ، یکی از معدود جاهای مغزه که پژوهشها نشون دادن حتی توی بزرگسالی، میتونه سلولهای تازه بسازه؛ هرچند میزان این کار توی انسان، هنوز محل بحثه. و یکی از چیزهایی که این فرایند رو تقویت میکنه، ورزش هوازیه؛ چیزی که پژوهشهای روی حیوونها، به خصوص کار هنریت ون پراگ و همکارانش در دههی ۱۹۹۰، به خوبی نشون دادن.
کود مغز
یکی از موادی که ورزش، ترشحش رو توی مغز بیشتر میکنه، عامل نوروتروفیک مشتق از مغز، به انگلیسی Brain-Derived Neurotrophic Factor یا کوتاهشده BDNF، ـه. این ماده، به رشد و زنده موندن سلولهای عصبی، و ساختن ارتباطهای تازه بینشون، که پایهی یادگیریه، کمک میکنه. جان ریتی، استاد دانشگاه هاروارد، توی کتابش، اسمش رو گذاشت «کود معجزهآسای مغز».
البته «معجزه» یه اغراقه؛ ولی پژوهشها نشون دادن هم یه جلسه ورزش، و هم ورزش منظم، میزان این ماده رو توی خون بالا میبرن. این، یکی از توضیحهای اصلی برای اینه که چرا ورزش به حافظه و یادگیری کمک میکنه. مثل کود برای باغچه، این ماده، شرایط رو برای رشد آمادهتر میکنه؛ ولی خود رشد، هنوز به آب، نور و کاشتن، یعنی همون درس خوندن و تمرین، نیاز داره.
ورزش و بچهها
چارلز هیلمن و همکارانش، از دانشگاه ایلینوی آمریکا، پژوهشهای زیادی روی ورزش و بچهها انجام دادن. سال ۲۰۰۹، توی مجلهی Neuroscience، نشون دادن بچههای نه و ده ساله، بعد از بیست دقیقه پیادهروی متوسط روی تردمیل، توی یه آزمون توجه، دقیقتر بودن، و توی یه آزمون خوندن، کمی بهتر از وقتی که بیست دقیقه نشسته بودن.
پژوهشهای بلندمدتتر این گروه، مثل یه برنامهی ورزشی بعد از مدرسه، نه ماهه، که سال ۲۰۱۴ منتشر شد، نشون دادن بچههایی که توی برنامه بودن، توی کارهای مربوط به کنترل توجه، پیشرفت بیشتری از بچههای گروه انتظار داشتن. یعنی برای بچهها، بازی و حرکت، رقیب درس خوندن نیست؛ بخشی از شرایط خوبشه.
یه نکتهی دیگه: بعضی مدرسهها، به خاطر فشار درسی، زنگ ورزش و زنگ تفریح رو کم کردن تا وقت بیشتری برای درس باشه. پژوهشهایی مثل کار هیلمن، نشون میدن این کار ممکنه نتیجهی برعکس داشته باشه؛ چون بچههایی که فرصت حرکت دارن، توی کلاسهای بعدی، بهتر توجه میکنن. حرکت، وقت درس رو نمیدزده؛ کیفیتش رو بالا میبره.
راه رفتن و فکر تازه
ماریلی اوپتزو و دنیل شوارتز، از دانشگاه استنفورد، سال ۲۰۱۴، توی مجلهی Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition، یه آزمایش ساده و جالب انجام دادن. از آدمها خواستن برای یه چیز معمولی، مثلا یه دکمه، کاربردهای تازه پیدا کنن؛ یه بار نشسته، یه بار در حال راه رفتن. موقع راه رفتن، چه روی تردمیل و چه بیرون، تعداد ایدههای تازه، به طور میانگین، حدود شصت درصد بیشتر بود.
این اثر، برای فکرهای خلاقانه و تازه بود، نه برای کارهایی که یه جواب درست دارن. یعنی اگه روی یه مسئلهی باز گیر کردید، مثلا موضوع یه انشا یا راه حل یه پروژه، یه پیادهروی کوتاه ممکنه کمک کنه. خیلی از فیلسوفها و نویسندهها، از قدیم، عادت به پیادهروی برای فکر کردن داشتن.
یه ترفند عملی از این پژوهش: اگه روی یه مسئلهی باز گیر کردید، مسئله رو توی ذهن نگه دارید، و یه پیادهروی کوتاه برید، بی گوشی و بی هدفون. یه دفترچهی کوچیک یا گوشی برای یادداشت همراهتون باشه، فقط برای نوشتن ایدهها. خیلی از ایدههای خوب، وسط راه میان، و اگه ننویسید، زود فراموش میشن.
ورزش پیش از درس، یا بعدش
پژوهشها دربارهی اینکه ورزش رو پیش از درس بذاریم یا بعدش، نتیجههای جالبی داشتن. ورزش متوسط پیش از درس، میتونه توجه و آمادگی رو بیشتر کنه؛ همون اثر فوری که دیدیم. ولی ماریان رویگ و همکارانش، سال ۲۰۱۲ توی مجلهی PLOS ONE، نشون دادن یه جلسه ورزش شدید، بلافاصله بعد از یاد گرفتن یه مهارت حرکتی، به ماندگاری اون مهارت کمک کرد.
و اوا فن دونگن و همکارانش، سال ۲۰۱۶ توی مجلهی Current Biology، یه نکتهی ظریفتر پیدا کردن: ورزشی که حدود چهار ساعت بعد از یاد گرفتن انجام شد، به حافظهی دو روز بعد کمک کرد؛ ولی ورزش بلافاصله بعد از یاد گرفتن، این اثر رو نداشت. این یافتهها هنوز کاملا قطعی نیستن؛ ولی پیام کلیشون اینه که ورزش، هم پیش و هم بعد از درس، میتونه کمک کنه، و هر دو، از هیچی بهترن.
چقدر ورزش
سازمان جهانی بهداشت، توی راهنمای سال ۲۰۲۰، برای بزرگسالها، دستکم ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه ورزش هوازی با شدت متوسط در هفته، یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه با شدت بالا، به اضافهی دو جلسه تمرین قدرتی، پیشنهاد میکنه. یعنی مثلا پنج روز در هفته، روزی سی دقیقه پیادهروی تند. برای بچهها و نوجوونهای پنج تا هفده ساله، دستکم روزی ۶۰ دقیقه حرکت متوسط تا شدید.
یه نکتهی مهم از همین راهنما: «هر مقدار حرکت، از هیچی بهتره». اگه الان اصلا ورزش نمیکنید، لازم نیست از فردا ۱۵۰ دقیقه شروع کنید؛ حتی ده دقیقه پیادهروی در روز، یه شروع خوبه. و میشه این زمان رو تیکهتیکه کرد؛ مثلا سه بار ده دقیقه، به جای یه بار سی دقیقه.
یه راه ساده برای فهمیدن شدت متوسط، آزمون حرف زدنه: اگه موقع ورزش، میتونید حرف بزنید ولی آواز خوندن سخته، شدتتون متوسطه. اگه حرف زدن هم سخت شده و فقط چند کلمه میتونید بگید، شدتتون بالاست. و اگه راحت آواز میخونید، سبکه. لازم نیست ساعت هوشمند یا دستگاه داشته باشید؛ همین آزمون ساده، کافیه.
چه ورزشی
بیشتر پژوهشها دربارهی ورزش و مغز، روی ورزش هوازی، یعنی ورزشهایی که قلب و نفس رو برای مدتی تندتر میکنن، مثل پیادهروی تند، دویدن، دوچرخه، شنا و طناببازی، انجام شدن. ولی پژوهشهای تازهتر نشون دادن تمرین قدرتی، مثل وزنه یا حرکتهای با وزن بدن، و ورزشهایی که هماهنگی و توجه میخوان، مثل رقص، ورزشهای رزمی و ورزشهای گروهی، هم فایدههای خودشون رو دارن.
مهمترین قاعده: ورزشی رو انتخاب کنید که دوست دارید و میتونید منظم انجامش بدید. بهترین ورزش دنیا، اگه بعد از دو هفته ولش کنید، کمتر از یه پیادهروی ساده که سالها ادامه میدید، کمک میکنه. ورزش با دوست یا گروه، هم انگیزه رو بیشتر میکنه، هم یه رابطهی اجتماعی خوب میسازه.
یه نکته دربارهی ورزشهای گروهی و هماهنگی: ورزشهایی مثل فوتبال، والیبال، رقص یا ورزشهای رزمی، علاوه بر حرکت هوازی، به تصمیمگیری سریع، توجه و هماهنگی نیاز دارن. بعضی پژوهشگرها فکر میکنن این ترکیب، ممکنه برای مغز، حتی از ورزشهای تکراری ساده هم مفیدتر باشه؛ هرچند شواهد این مقایسه، هنوز کامل نیست.
حرکتهای کوتاه بین درس
لازم نیست برای سود بردن از حرکت، حتما یه جلسهی ورزش کامل داشته باشید. همونطور که درس «استراحت بین مطالعه» گفت، چند دقیقه راه رفتن، کش و قوس، یا بالا و پایین رفتن از پله، توی استراحتهای درس، هم بدن رو از نشستن طولانی بیرون میاره و هم ذهن رو تازهتر میکنه.
پژوهشهایی روی مدرسهها، که وقفههای حرکتی چند دقیقهای وسط کلاس گذاشتن، معمولا دیدن دانشآموزها بعدش کمی متمرکزتر بودن و رفتار آرومتری داشتن. برای خودتون هم: یه قاعدهی ساده بذارید، مثلا «هر پومودورو، یه دور تا آشپزخونه و برگشت»؛ یا «تلفنها رو ایستاده و در حال راه رفتن جواب میدم».
نشستن طولانی
خیلی از ما، بیشتر روز رو نشسته میگذرونیم: پشت میز، توی ماشین، جلوی تلویزیون. سازمان جهانی بهداشت، توی همون راهنمای ۲۰۲۰، برای اولین بار، صریحا گفت آدمها باید زمان نشستن طولانی رو کم کنن، و جایگزینش کنن با هر نوع حرکتی، حتی سبک. نشستن طولانی، جدا از ورزش، با مشکلات سلامتی همراه دیده شده.
برای کسی که زیاد درس میخونه، این یعنی: ورزش منظم، خیلی خوبه؛ ولی به تنهایی کافی نیست اگه بقیهی روز، ساعتها پشت سر هم نشسته باشید. بلند شدن هر نیم ساعت یا هر پومودورو، و گاهی ایستاده کار کردن، اگه ممکنه، دو تا کار سادهان که کمک میکنن.
یه کار ساده برای روزهای درسی طولانی: هر بار که یه پومودورو تموم میشه، بلند شید؛ حتی اگه فقط برای چند ثانیه. یه لیوان آب بیارید، یه پنجره رو باز کنید، یا چند تا حرکت کششی. این بلند شدنهای کوچیک، توی یه روز، چند ده بار تکرار میشن؛ و جمعشون، تفاوت بزرگی با نشستن یکسره داره.
یه هفتهی درسی، با حرکت
سارا، دانشجوئه و این ترم، درسهای زیادی داره. برنامهی هفتگیش: سه روز در هفته، صبح، سی دقیقه پیادهروی تند تا دانشگاه، به جای اتوبوس. دو روز در هفته، عصر، یه جلسهی یه ساعتهی والیبال با دوستهاش. هر روز، توی استراحتهای پومودورو، بلند میشه و یه دور توی راهرو میزنه.
وقتی روی یه پروژهی خلاقانه گیر میکنه، یه پیادهروی بیست دقیقهای میره و یه دفترچه همراهش میبره. شبهای پیش از امتحان، به جای حذف ورزش، فقط کوتاهترش میکنه. جمع ورزش هفتگیش، حدود دویست دقیقهست؛ و میگه بعدازظهرها، کمتر از ترم قبل خوابآلوده و بهتر تمرکز میکنه.
یه نکته از مثال سارا: اون، ورزش رو جایگزین چیزی کرد که به هر حال باید انجام میداد؛ یعنی رفت و آمد به دانشگاه. این، یکی از سادهترین راهها برای جا دادن ورزش توی یه برنامهی شلوغه: پیاده یا با دوچرخه رفتن به جاهایی که به هر حال باید برید، از پله به جای آسانسور، و پیادهروی حین تلفن.
اشتباههای رایج
- حذف ورزش نزدیک امتحان، «چون وقت ندارم».
- شروع خیلی سنگین، و ول کردن بعد از دو هفته.
- فکر اینکه یه جلسه ورزش در هفته، کافیه.
- نشستن چندساعتهی بی وقفه، حتی با ورزش منظم.
- ورزش خیلی شدید، بلافاصله پیش از یه درس سخت.
- انتخاب ورزشی که دوست ندارید.
اولی از همه رایجتره، و از همه کمسودتر؛ چون درست وقتی که ذهن بیشترین فشار رو داره، یکی از بهترین ابزارهای کمکی رو کنار میذاریم. حتی بیست دقیقه پیادهروی، توی روزهای امتحان، ارزششو داره.
برای بچهها
برای بچهها، بهترین ورزش، بازیه: دویدن، پریدن، دوچرخه، توپبازی، طناب، و هر بازی که بدن رو حرکت میده. لازم نیست شکل یه برنامهی ورزشی جدی داشته باشه؛ همین که بچه روزی یه ساعت، بیرون، بازی کنه، کافیه. و این زمان، رقیب درس نیست؛ کمککنندهشه.
یه نکته: پیش از مشق، یه بازی حرکتی کوتاه، مثلا ده تا بیست دقیقه، میتونه کمک کنه بچه آرومتر بشینه و بهتر متمرکز بشه؛ همون چیزی که پژوهش هیلمن نشون داد. برعکس، اگه بچه کل روز رو نشسته گذرونده، از مدرسه تا مشق تا صفحه، بیقراری و سختی تمرکز، طبیعیه.
برای سن بالا
برای بزرگسالها و سالمندها، پژوهش اریکسون، یکی از امیدوارکنندهترین یافتههاست: حتی بعد از پنجاه و پنج سالگی، و حتی برای کسایی که تا اون موقع ورزش نمیکردن، یه سال پیادهروی منظم، هیپوکامپ رو کمی بزرگتر کرد و حافظه رو بهتر. یعنی هیچوقت برای شروع، دیر نیست.
برای سن بالا، پیادهروی، یکی از بهترین انتخابهاست: ساده، کمخطر، و قابل انجام تقریبا همهجا. پیادهروی با یه دوست یا همسایه، هم ورزشه، هم گفتوگو، و هم یه قرار منظم که آدم رو به ادامه دادن نگه میداره. تمرینهای تعادلی و قدرتی سبک هم، طبق همون راهنمای سازمان جهانی بهداشت، برای این سن مهمن.
یه نکتهی امیدوارکنندهی دیگه: بعضی پژوهشها نشون دادن حتی سالمندهایی که مشکلات حافظهی خفیف دارن، از ورزش منظم سود میبرن؛ و سازمان جهانی بهداشت، ورزش رو یکی از کارهای مهم برای حفظ سلامت مغز با بالا رفتن سن، معرفی کرده. ورزش، یکی از کارهاییه که هر سنی، میشه شروعش کرد.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «ورزش فقط برای بدنه.» پژوهشها اثرش رو روی توجه و حافظه هم دیدن.
- «ورزش آدم رو یهو باهوشتر میکنه.» اثرش متوسط یا کوچیکه، ولی ارزشمند.
- «نزدیک امتحان، ورزش اتلاف وقته.» حتی کوتاه، کمک میکنه.
- «بعد از یه سنی، دیگه فایده نداره.» اریکسون: حتی بالای ۵۵ سال، کمک کرد.
- «باید ورزش سنگین باشه تا فایده داشته باشه.» شدت متوسط، معمولا بهترینه.
- «ورزش منظم، نشستن طولانی رو جبران میکنه.» هر دو جدا مهمن؛ بلند شدن هم لازمه.
واژههای این درس، یه جا
- ورزش هوازی (Aerobic Exercise): ورزشی که قلب و نفس رو تندتر میکنه.
- اثر فوری (Acute Effect): اثر یه جلسه ورزش، همون روز.
- اثر بلندمدت (Chronic Effect): اثر ورزش منظم، طی ماهها.
- هیپوکامپ (Hippocampus): بخش مهم حافظهی مغز.
- عامل رشد مغزی (BDNF): مادهای که به رشد و ارتباط سلولهای عصبی کمک میکنه.
- شدت متوسط: نفس تندتر، ولی هنوز میشه حرف زد.
- تمرین قدرتی (Strength Training): وزنه یا حرکت با وزن بدن.
- نشستن طولانی (Sedentary Time): زمان زیاد بی حرکت.
- فراتحلیل (Meta-analysis): کنار هم گذاشتن نتیجهی چند پژوهش.
- سازمان جهانی بهداشت (WHO): نهاد بینالمللی سلامت.
یه تمرین کوتاه
برای هفتهی بعد:
- سه روز رو برای سی دقیقه پیادهروی تند یا یه ورزش دیگه انتخاب کنید.
- توی تقویم، مثل یه جلسهی درس، جاشون بدید.
- توی استراحتهای درس، بلند شید و چند دقیقه راه برید.
- یه بار، وقتی روی یه مسئلهی باز گیر کردید، پیادهروی کنید و ایدهها رو یادداشت کنید.
- آخر هفته، ببینید تمرکز بعدازظهرهاتون تغییری کرده یا نه.
درس بعدی، «تغذیه و مغز»، سراغ یه شرط رشد دیگه میره: اینکه غذا و آب، چطور روی تمرکز و یادگیری اثر میذارن.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- ورزش، هم کوتاهمدت و هم بلندمدت به مغز کمک میکنه.
- یه جلسه ورزش، توجه یکی دو ساعت بعد رو بهتر میکنه.
- ورزش منظم، میتونه هیپوکامپ رو کمی بزرگتر کنه.
- ورزش هوازی، بیشترین پژوهش رو داره.
- بزرگسالها: ۱۵۰ دقیقه در هفته؛ بچهها: ۶۰ دقیقه در روز.
- راه رفتن، فکرهای تازه رو راحتتر میاره.
- هر حرکتی، از هیچی بهتره.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.