آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
حافظهی آشکار و پنهان
جواب کوتاه
حافظهی بلندمدت دو بخش بزرگ داره. حافظهی آشکار (Explicit Memory)، که بهش حافظهی صریح هم میگن، چیزهاییه که میدونید که میدونید و میتونید بگید: یه خاطره یا یه دونسته. حافظهی ناآشکار (Implicit Memory)، که بهش حافظهی ضمنی یا پنهان هم میگن، چیزهاییه که بلدید و روی رفتارتون اثر داره، ولی نمیتونید کامل بگید یا حتی نمیدونید که بلدید: دوچرخهسواری، تایپ، حس آشنایی یه کلمه یا یه چهره. بیمارهایی که حافظهی آشکارشون آسیب دیده، هنوز مهارت تازه یاد میگیرن؛ یعنی این دو سیستم جدان. برای یادگیری یعنی: «فهمیدم» کافی نیست؛ مهارت با تمرین زیاد ساخته میشه.
دو جور دونستن
دو تا سوال: «پایتخت ژاپن کجاست؟» و «چطوری دوچرخه سوار میشید؟». جواب اولی رو فورا میگید. ولی دومی رو، با اینکه شاید سالها دوچرخه سوار شدید، به سختی میتونید توضیح بدید: چطوری تعادلتون رو نگه میدارید؟ دقیقا کی فرمون رو میچرخونید؟ بلدید؛ ولی نمیتونید بگید، یا دستکم نه به خوبیای که انجامش میدید.
این دو جور دونستن، دو بخش بزرگ حافظهی بلندمدتن که توی درس قبل اسمشون رو شنیدیم. یه سوال رایج: «حافظه آشکار و ناآشکار چیه و چه فرقی دارن؟». این درس جوابشه، با چند تا از جالبترین آزمایشهای تاریخ روانشناسی.
یه تصویر برای کل درس: یه کوه یخ. فقط نوکش بالای آبه؛ اون چیزهایی که میدونید که میدونید. ولی بیشترش زیر آبه: مهارتها، عادتها، حس آشناییها، و چیزهایی که بلدید و حتی نمیدونید بلدید.
سنجاق
اولین نشونه، از بیش از صد سال پیش اومد. سال ۱۹۱۱، یه پزشک سوئیسی به اسم ادوار کلاپارد (Édouard Claparède) یه بیمار داشت که حافظهی رویدادهای تازهش آسیب دیده بود؛ هر بار که کلاپارد چند دقیقه بیرون میرفت و برمیگشت، بیمار اون رو نمیشناخت و باید دوباره خودش رو معرفی میکرد.
یه روز، کلاپارد یه سنجاق لای انگشتهاش گذاشت و موقع دست دادن، دست بیمار کمی سوزن خورد. چند دقیقه بعد، بیمار دیگه این اتفاق رو یادش نبود؛ ولی وقتی کلاپارد دوباره دستش رو جلو برد، بیمار دست نداد. وقتی پرسیدن چرا، گفت: «گاهی آدمها توی دستشون سنجاق قایم میکنن». نمیدونست از کجا این رو میدونه.
یعنی یه چیزی از اون اتفاق مونده بود، بدون اینکه بیمار یادش باشه. یه جور یادگیری که از دروازهی «یادم میاد» رد نشده بود.
ستاره توی آینه
شاهد محکمتر، از همون بیمار معروف اومد: اچام، که توی درسهای هیپوکامپ و نقشهی حافظه دیدیم. سال ۱۹۶۲، روانشناس کانادایی برندا میلنر (Brenda Milner) بهش یه کار دستی سخت داد: کشیدن دور یه ستاره، در حالی که فقط تصویر دست و ستاره رو توی آینه میبینه. این کار برای همه اولش خیلی سخته؛ چون توی آینه، همهچیز برعکسه.
اچام سه روز، هر روز چند بار، تمرین کرد. هر روز بهتر شد، مثل هر آدم دیگهای. ولی هر روز که میلنر وارد اتاق میشد، اچام نه اون رو میشناخت و نه یادش بود که قبلا این کار رو انجام داده. یه بار، بعد از یه اجرای خیلی خوب، با تعجب گفت: «عجیبه؛ فکر میکردم سخت باشه، ولی انگار خوب انجامش دادم».
این، یکی از مهمترین و قشنگترین لحظههای تاریخ علم حافظه بود. نشون داد مهارت میتونه بدون حافظهی آشکار، حتی بدون یادآوری یه لحظه از تمرینها، ساخته بشه؛ و بخشی از مغز که اچام از دست داده بود، یعنی هیپوکامپ، برای یاد گرفتن مهارت لازم نیست.
خوندن وارونه
سال ۱۹۸۰، دو پژوهشگر به اسم نیل کوهن و لری اسکوایر (Neal Cohen & Larry Squire) این رو یه قدم جلوتر بردن. ممکن بود کسی بگه «کشیدن ستاره یه کار حرکتیه؛ شاید فقط حرکت جداست». پس یه مهارت فکریتر انتخاب کردن: خوندن کلمههایی که وارونه، مثل تصویر توی آینه، چاپ شده بودن.
بیمارهایی با فراموشی شدید، طی سه روز، مثل آدمهای سالم، توی خوندن وارونه تندتر شدن. ولی اغلب یادشون نبود قبلا این کار رو کردن، و کلمههای خاصی که خونده بودن رو هم یادشون نبود. یعنی «چطور» رو یاد گرفته بودن، ولی «چی» رو نه.
کوهن و اسکوایر به این دو تا اسم دادن: دونستن اینکه (Knowing That)، و دونستن چطور (Knowing How). اولی آشکاره؛ دومی معمولا ناآشکار.
نصفهی کلمه
و یه شاهد دیگه، که اصلا حرکتی نبود. حدود سال ۱۹۷۰، دو پژوهشگر انگلیسی به اسم الیزابت وارینگتون و لارنس وایسکرانتز (Elizabeth Warrington & Lawrence Weiskrantz) به بیمارهای فراموشی یه فهرست کلمه نشون دادن. وقتی بعدا ازشون پرسیدن «کدوم کلمهها رو دیدید؟»، خیلی بد جواب دادن.
ولی وقتی آزمون رو عوض کردن و فقط سه حرف اول یه کلمه رو نشون دادن و گفتن «اولین کلمهای که به ذهنتون میرسه رو بگید»، بیمارها خیلی بیشتر از حد شانس، همون کلمههایی رو گفتن که دیده بودن؛ تقریبا به اندازهی آدمهای سالم. بدون اینکه فکر کنن دارن چیزی رو «یادآوری» میکنن.
این اثر، که دیدن قبلی یه چیز، پردازش بعدیش رو آسونتر میکنه، اسمش آمادهسازی (Priming)ـه؛ یکی از مهمترین شاخههای حافظهی ناآشکار. درس آمادهسازی کامل بازش میکنه.
اسمها
سال ۱۹۸۵، دو پژوهشگر به اسم پیتر گراف و دنیل شاکتر (Peter Graf & Daniel Schacter) این دو جور حافظه رو آشکار و ناآشکار نامیدن. توی کتابها اسمهای دیگهای هم میبینید؛ همه تقریبا یکیان:
آشکار (Explicit)
یا صریح، یا اخباری (Declarative). یادآوری آگاهانه: میدونید که دارید چیزی رو یادتون میارید و میتونید بگیدش. مثل اسم معلم کلاس اول یا تاریخ یه رویداد.
ناآشکار (Implicit)
یا ضمنی، یا غیراخباری (Nondeclarative). اثر تجربهی قبلی، بدون یادآوری آگاهانه: توی رفتار و سرعت و حس دیده میشه، نه توی جمله. مثل تایپ کردن بدون نگاه یا حس آشنایی یه آهنگ.
یه نکته: توی جستجوها «حافظهی پنهان» بیشتر یعنی حافظهی موقت گوشی؛ برای همین این درس بیشتر از «ناآشکار» و «ضمنی» استفاده میکنه.
درخت
یه سوال رایج: «انواع حافظهی آشکار و ناآشکار کدومان؟». لری اسکوایر یه درخت ساده کشید که امروز توی بیشتر کتابهاست:
- آشکار، دو شاخه: حافظهی رویدادی، مثل خاطرهی تولد پارسال؛ و حافظهی معنایی، مثل اینکه آب توی صد درجه میجوشه. درس بعدی هر دو رو باز میکنه.
- ناآشکار، چند شاخه: مهارتها و عادتها، که بهشون حافظهی رویهای میگن؛ آمادهسازی؛ شرطی شدن ساده، مثل آب افتادن دهن با بوی غذا؛ و خو گرفتن، مثل اینکه بعد از چند دقیقه دیگه صدای یخچال رو نمیشنوید.
هر شاخه، بیشتر به بخشهای خاصی از مغز تکیه داره. آشکار، به هیپوکامپ و قشر مغز؛ مهارتها، به عقدههای قاعدهای و مخچه؛ آمادهسازی، به همون بخشهای قشر که چیز رو پردازش میکنن؛ و شرطی شدن ترس، به آمیگدال. برای همین یه آسیب میتونه یه شاخه رو خراب کنه و بقیه رو سالم بذاره.
سادهترین شاخهها
دو شاخهی ناآشکار، از همه قدیمیترن، و حتی جونورهای خیلی ساده هم دارنشون. اولی شرطی شدن کلاسیک (Classical Conditioning)ـه که با سگهای ایوان پاولف (Ivan Pavlov) معروف شد: وقتی چند بار قبل از غذا یه صدا پخش بشه، کمکم خود صدا دهن سگ رو آب میندازه. ما هم همینطوریم: بوی یه غذا، صدای یه زنگ، یا حتی دیدن یه کلاس، حسی رو برمیگردونه که هیچوقت آگاهانه یادش نگرفتیم.
دومی خو گرفتن (Habituation)ـه: وقتی یه چیز بیخطر پشت سر هم تکرار میشه، کمکم دیگه بهش واکنش نشون نمیدیم. صدای یخچال، تیکتاک ساعت، یا بوی خونهی خودمون. اریک کندل، که توی درس سیناپس دیدیم، بخشی از جایزهی نوبلش رو برای پیدا کردن همین یادگیری ساده توی یه حلزون دریایی گرفت؛ یادگیریای که با تغییر چند سیناپس ساخته میشد.
این دو شاخه، یادآوری میکنن که بیشتر یادگیری مغز، از نوع «یادم میاد» نیست؛ از نوع «عوض شدم»ـه.
پیشبینی هوا
اگه دو سیستم واقعا جدان، باید بیمارهایی باشن که برعکس اچام، آشکارشون سالمه و ناآشکارشون آسیب دیده. سال ۱۹۹۶، باربارا نولتون و لری اسکوایر و یه همکار دیگه (Barbara Knowlton) یه بازی ساختن به اسم «پیشبینی هوا»: چند کارت با شکلهای مختلف نشون داده میشد، و آدم باید حدس میزد فردا آفتابیه یا بارونی. ربط کارتها و هوا، فقط احتمالی بود؛ یعنی کسی نمیتونست قاعدهش رو بگه، فقط با تمرین کمکم «حسش» میکرد.
بیمارهای فراموشی، مثل آدمهای سالم، کمکم توی بازی بهتر شدن؛ هرچند جلسهها رو یادشون نبود. ولی بیمارهای پارکینسون، که عقدههای قاعدهایشون آسیب دیده بود، توی بازی بهتر نشدن؛ در حالی که جلسهها و کارتها رو خوب یادشون بود.
دو بیمار، برعکس هم: همون جدایی دوگانه که توی درس نقشهی حافظه دیدیم، این بار بین آشکار و ناآشکار. یعنی «یادم میاد» و «حسش رو دارم»، واقعا دو سیستم جدان.
قاعدهی پنهان
حافظهی ناآشکار فقط برای بیمارها نیست؛ همهی ما دائم ازش استفاده میکنیم. یه جستجوی رایج: «یادگیری ضمنی چیه؟». سال ۱۹۶۷، یه روانشناس آمریکایی به اسم آرتور ریبر (Arthur Reber) یه آزمایش ساخت که جوابش رو نشون داد.
به آدمها رشتههایی از حرفها، مثل «TPPTXVS» یا «VXVPS»، نشون داد و فقط گفت حفظشون کنید. چیزی که نمیگفت: همهی این رشتهها با یه قاعدهی پیچیده و ساختگی ساخته شده بودن؛ یه جور دستور زبان ساختگی (Artificial Grammar). بعد، بهشون گفت این رشتهها یه قاعده داشتن، و رشتههای تازه نشون داد و پرسید کدوم با قاعدهست.
آدمها خیلی بیشتر از حد شانس درست تشخیص دادن؛ ولی وقتی ازشون پرسیدن «قاعده چیه؟»، نمیتونستن بگن. فقط میگفتن «این یکی درست به نظر میاد». این، دقیقا همون چیزیه که بچهها با زبان مادری میکنن: دستور زبان رو بینقص به کار میبرن، بدون اینکه بتونن یه قاعدهش رو توضیح بدن.
دنبالهی پنهان
یه آزمایش دیگه، از ماریجو نیسن و پیتر بولمر (Mary Jo Nissen & Peter Bullemer)، سال ۱۹۸۷. روی صفحه چهار جا بود، و هر بار یه چراغ توی یکیشون روشن میشد. آدمها باید هرچه سریعتر، دکمهی زیر همون جا رو فشار میدادن.
چیزی که نمیدونستن: چراغها یه دنبالهی دهتایی رو پشت سر هم تکرار میکردن. کمکم، آدمها سریعتر شدن. و وقتی بیخبر، دنباله رو با یه ترتیب تصادفی عوض کردن، یهو کند شدن. یعنی دستهاشون دنباله رو یاد گرفته بود. جالب اینکه خیلیهاشون، وقتی بعدا پرسیدن، اصلا متوجه نشده بودن دنبالهای در کار بوده.
خیلی از مهارتهای زندگی همینطوری ساخته میشن: انگشتهای یه نوازنده، دستهای یه تایپیست، یا پاهای یه رانندهی باتجربه. با تکرار، چیزی یاد گرفته میشه که از توضیح دادن جلوتره.
آشنایی
حافظهی ناآشکار روی پسند ما هم اثر داره. سال ۱۹۶۸، یه روانشناس به اسم رابرت زاینس (Robert Zajonc) به آدمها کلمهها، شکلها یا چهرههایی رو نشون داد؛ بعضی یکی دو بار، بعضی دهها بار. بعد پرسید هر کدوم رو چقدر دوست دارن. هرچی یه چیز بیشتر دیده شده بود، به طور میانگین بیشتر دوستش داشتن.
به این میگن اثر آشنایی صرف (Mere Exposure Effect). و جالبتر: پژوهشهای بعدی نشون دادن این اثر حتی وقتی تصویرها اونقدر کوتاه نشون داده بشن که آدمها یادشون نیاد دیدنشون، هنوز هست. آشنایی، بدون «یادم میاد»، خودش یه حس خوب میسازه.
برای همین آهنگی که اولش معمولی به نظر میرسید، بعد از چند بار شنیدن، دوستداشتنیتر میشه. و برای همین یه موضوع درسی که اولش غریبهست، با چند بار دیدن، کمکم کمتر ترسناک میشه.
تکرار و باور
و یه اثر کمی نگرانکنندهتر. سال ۱۹۷۷، لین هشر و همکارهاش جملههایی رو به آدمها نشون دادن که بعضی درست و بعضی غلط بودن، مثل یه دونستهی کمتر شناختهشده دربارهی تاریخ یا جغرافی، و پرسیدن چقدر مطمئنن درسته. چند هفته بعد، دوباره؛ با بعضی جملههای تکراری.
جملههایی که تکرار شده بودن، چه درست و چه غلط، درستتر به نظر میرسیدن. به این میگن اثر حقیقت ساختگی (Illusory Truth Effect). دلیلش، دوباره حافظهی ناآشکاره: یه جملهی آشنا راحتتر پردازش میشه، و مغز این راحتی رو با «درست بودن» اشتباه میگیره.
برای یادگیری، این یه هشدار مهمه: حس «اینو قبلا شنیدم» یعنی درسته نیست. اگه یه ادعا رو جاهای زیادی دیدید، دلیل نمیشه که درست باشه. همیشه بپرسید منبعش چیه.
مشهور یکشبه
یه آزمایش هوشمندانه از لری جیکوبی (Larry Jacoby) و همکارهاش، سال ۱۹۸۹. به آدمها یه فهرست اسم ساختگی، مثل «سباستین وایزدورف»، دادن که بخونن. روز بعد، یه فهرست تازه نشون دادن، ترکیبی از اسمهای آدمهای واقعا مشهور، اسمهای ساختگی تازه، و همون اسمهای ساختگی دیروز، و پرسیدن کدوم مشهورن.
اسمهای ساختگی دیروز، بیشتر از اسمهای ساختگی تازه، «مشهور» انتخاب شدن. آدمها یادشون نبود این اسمها رو دیروز توی آزمایش دیدن؛ فقط حس آشنایی داشتن، و این حس رو به «مشهور بودن» نسبت دادن. اسم مقالهشون بود «مشهور شدن یکشبه».
این نشون میده چطور دو سیستم با هم کار میکنن و گاهی همدیگه رو گول میزنن: ناآشکار یه حس آشنایی میده، و آشکار سعی میکنه براش یه دلیل پیدا کنه؛ و گاهی دلیل اشتباه پیدا میکنه.
روزی که بیشترش خودکاره
چقدر از کارهای روزمرهمون از کوه یخ زیر آب میاد؟ یه روانشناس به اسم وندی وود (Wendy Wood) و همکارهاش سال ۲۰۰۲ از آدمها خواستن چند روز، هر ساعت بنویسن چی کار میکنن و به چی فکر میکنن. حدود چهل و سه درصد کارها، تقریبا هر روز، توی همون جا و همون زمان تکرار میشدن، در حالی که ذهن آدمها اغلب جای دیگه بود.
این عادتها، از همون سیستم ناآشکار میان: یه نشونه، مثل رسیدن به خونه، یه کار خودکار رو روشن میکنه، مثل برداشتن گوشی. خبر خوب اینه که همین سیستم رو میشه برای یادگیری استفاده کرد: یه جا و یه زمان ثابت برای درس، بعد از چند هفته، شروع کردن رو تقریبا خودکار میکنه. همون چیزی که توی درسهای ایستگاه اول ساختیم.
بلدم یا میتونم
حالا مهمترین پیام این درس برای یادگیری: «فهمیدم چطوریه» با «میتونم انجامش بدم» فرق داره. میشه یه ویدیوی آموزش رانندگی رو کامل فهمید، همهی قدمها رو بلد بود و برای کسی توضیح داد، و هنوز پشت فرمون، دست و پا هماهنگ نباشن. اولی آشکاره؛ دومی ناآشکار، و با تمرین ساخته میشه.
خیلی از مهارتها، مثل حرف زدن یه زبان تازه، نوشتن، ساز زدن یا حتی حل مسئلهی ریاضی، اول با دونستهی آشکار شروع میشن؛ مثلا قاعدهی گرامر رو یاد میگیرید. ولی هدف اینه که کمکم ناآشکار و خودکار بشن، تا میز کوچیک حافظهی کاری برای چیزهای تازه آزاد بمونه. یه زبانآموز وقتی واقعا حرف میزنه که دیگه به قاعدهها فکر نکنه.
و این خودکار شدن، فقط با تکرار زیاد اتفاق میافته؛ نه با خوندن بیشتر دربارهش. درس حافظهی رویهای نشون میده این تکرار چطور باید باشه.
زبان: قاعده یا شنیدن
این دو سیستم، یه بحث قدیمی توی آموزش زبان رو هم روشن میکنن. یه زبانشناس به اسم استیون کرشن (Stephen Krashen) دههی ۱۹۸۰ گفت زبان دوم بیشتر با «فراگیری» ضمنی، یعنی شنیدن و خوندن چیزهای قابل فهم، ساخته میشه تا با یاد گرفتن آشکار قاعدهها؛ و قاعدهها فقط برای اصلاح کمک میکنن.
پژوهشهای بعدی تصویر رو متعادلتر کردن. یه مرور بزرگ از جان نوریس و لوردس اورتگا (John Norris & Lourdes Ortega)، سال ۲۰۰۰، نشون داد آموزش آشکار قاعدهها، به طور میانگین، به یادگیری زبان کمک قابل توجهی میکنه. یعنی هر دو لازمن: قاعدهی آشکار، راه رو نشون میده و جلوی اشتباههای تکراری رو میگیره؛ و ورودی زیاد و تمرین، اون رو کمکم ناآشکار و روون میکنه.
برای هر مهارت دیگه هم همینه: یه کم «چرا» و «چطور»، و خیلی «انجام دادن». مثل آشپزی: دستور غذا رو یه بار میخونید، ولی دستتون با ده بار پختن یاد میگیره.
فکر کردن، خراب کردن
و یه نکتهی عجیب: وقتی یه مهارت خودکار شده، فکر کردن آگاهانه بهش، گاهی خرابش میکنه. سیان بیلاک، که توی درس حافظهی کاری دیدیم، با همکارش توماس کار (Thomas Carr) سال ۲۰۰۱ این رو با گلفبازهای باتجربه نشون داد: وقتی ازشون خواستن موقع زدن ضربه به حرکت دستشون دقت کنن، بدتر زدن. ولی وقتی همزمان یه کار بیربط، مثل گوش دادن به یه صدا، بهشون دادن، خوب زدن.
دلیلش: مهارت خودکار، توی سیستم ناآشکار زندگی میکنه؛ وقتی سیستم آشکار، با میز کوچیکش، سعی میکنه کنترل رو بگیره، کار کند و بینظم میشه. مثل وقتی پلهها رو پایین میرید و یهو به پاهاتون فکر میکنید.
برای امتحان یا اجرا یعنی: قبلش اونقدر تمرین کنید که خودکار بشه؛ و موقع اجرا، به جای فکر کردن به جزئیات، به هدف کلی فکر کنید. البته موقع تمرین، دقت به جزئیات لازمه؛ فقط موقع اجرا، کنار بذاریدش.
چرا دو سیستم
چرا مغز دو سیستم جدا ساخته؟ یه توضیح رایج اینه که هر کدوم برای یه کار خوبن. سیستم آشکار، سریع یاد میگیره؛ یه بار شنیدن اسم یه نفر کافیه. ولی کنده، میزش کوچیکه و خسته میشه. سیستم ناآشکار، آروم یاد میگیره و تکرار زیاد لازم داره؛ ولی وقتی یاد گرفت، سریع، بیزحمت و همزمان با کارهای دیگه کار میکنه.
یه رانندهی تازهکار، با سیستم آشکار رانندگی میکنه: به هر قدم فکر میکنه، نمیتونه همزمان حرف بزنه، و زود خسته میشه. چند ماه بعد، همون رانندگی ناآشکار شده و ذهنش برای مسیر و خطرها آزاده. یادگیری خوب، یعنی کمکم کار رو از سیستم اول به دومی تحویل دادن.
برای یادگیری یعنی چی
- «فهمیدم» کافی نیست. برای هر مهارت، تمرین واقعی لازمه؛ فهم آشکار، فقط شروعه.
- تکرار زیاد، خودکار میکنه. مهارتی که خودکار شده، جای میز کار رو آزاد میکنه.
- زیاد ببینید و بشنوید. مثل زبان مادری، ورودی زیاد، قاعدهها رو بیصدا یاد میده.
- به حس آشنایی اعتماد نکنید. «اینو قبلا دیدم» با «اینو بلدم» یا «اینو درسته» فرق داره؛ با آزمون از خود، بسنجید.
- منبع رو بپرسید. تکرار، حس درستی میسازه؛ حتی برای حرف غلط.
- موقع اجرا، هدف؛ موقع تمرین، جزئیات.
تمرین امروز
امروز، کوه یخ خودتون رو میبینید: هم نوکش که میتونید بگید، هم زیر آبش که فقط میتونید انجامش بدید. حدود پونزده دقیقه، با یه کاغذ و یه خودکار.
- سه مهارت بنویسید که خوب بلدید ولی توضیحشون سخته. سعی کنید یکی رو کامل روی کاغذ توضیح بدید.
- یه چیز که توی درستون «فهمیدید» رو انتخاب کنید و ببینید میتونید بدون کمک انجامش بدید یا نه.
- اسمتون رو یه بار با دست دیگهتون بنویسید؛ بعد ده بار. فرق بار اول و دهم رو ببینید.
- یه ادعا که اخیرا چند جا شنیدید رو بنویسید و منبع واقعیش رو پیدا کنید.
- بدون نگاه کردن، شاخههای درخت اسکوایر رو بکشید.
درس بعدی، نوک کوه یخ رو باز میکنه و دو شاخهی حافظهی آشکار رو کنار هم میذاره: حافظهی رویدادی و معنایی.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- حافظهی آشکار چیزهاییه که میتونید بگید؛ حافظهی ناآشکار چیزهاییه که بلدید ولی نمیتونید کامل بگید.
- بیمارهایی مثل اچام مهارت تازه یاد گرفتن بدون اینکه یادشون باشه تمرین کردن؛ پس دو سیستم جدان.
- ناآشکار چند شاخه داره: مهارت، آمادهسازی، شرطی شدن و خو گرفتن.
- آدمها قاعدهها و دنبالهها رو بیخبر یاد میگیرن؛ و آشنایی و تکرار، بیخبر روی پسند و باور اثر دارن.
- «فهمیدم» با «میتونم» فرق داره؛ مهارت با تمرین زیاد ساخته میشه و زیر فشار، فکر کردن بهش خرابش میکنه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.