آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
منحنی فراموشی: ردپا روی برف
جواب کوتاه
منحنی فراموشی (Forgetting Curve) نشون میده بعد از یاد گرفتن، چقدر از یه چیز با گذشت زمان یادمون میمونه. هرمان ابینگهاوس اون رو سال ۱۸۸۵، با آزمایش روی خودش و هزاران هجای بیمعنی، کشید: فراموشی اولش خیلی تنده، توی چند ساعت و یه روز اول، و بعد کمکم آروم میشه. سال ۲۰۱۵، تکرار دقیق آزمایش، تقریبا همون منحنی رو داد. ولی این منحنی برای هجای بیمعنیه؛ چیز معنادار خیلی کندتر فراموش میشه، و حتی چیزی که فکر میکنید کامل یادتون رفته، دوباره یاد گرفتنش خیلی سریعتره. مهمتر از همه: هر بار مرور با فاصله، منحنی رو صافتر میکنه. عددهای گرد و بیمنبع، مثل «هفتاد درصد در بیست و چهار ساعت»، معمولا ساختگیان.
ردپا روی برف
حتما این نمودار رو دیدید: یه خط که تند پایین میاد، با یه جمله مثل «بیست و چهار ساعت بعد، هفتاد درصد درس رو فراموش میکنید». اسمش رو هم شنیدید: منحنی فراموشی. این درس میگه این منحنی از کجا اومده، شکل واقعیش چیه، کدوم عددهاش ساختگیان، و مهمتر، چطور میشه صافش کرد.
توی درسهای قبل، ثبت، تثبیت، خواب و بازیابی رو دیدیم؛ یعنی راههای نگه داشتن. حالا میریم سراغ اون طرف قصه: اینکه چیزهایی که یاد گرفتیم، با گذشت زمان چطور کمرنگ میشن. درس بعدی، چرا کمرنگ میشن رو میگه.
یه تصویر برای کل درس: ردپاهایی روی برف، و برف تازهای که آروم میباره. اولش، ردها تند پوشیده میشن؛ بعد، آرومتر. ولی ردی که چند بار از روش رد شدید، عمیقتره و دیرتر پوشیده میشه؛ و حتی ردی که زیر برف رفته، با یه بار رد شدن دوباره، زود پیدا میشه.
ابینگهاوس
یه سوال رایج: «منحنی فراموشی ابینگهاوس چیه؟». هرمان ابینگهاوس (Hermann Ebbinghaus)، یه روانشناس آلمانی، اولین کسی بود که حافظه رو با آزمایش و عدد اندازه گرفت. تا قبل از اون، حافظه بیشتر موضوع فیلسوفها بود؛ کسی فکر نمیکرد بشه اندازهش گرفت.
ابینگهاوس یه مشکل داشت: هر چیزی که یاد بگیرید، به دانستههای قبلیتون وصل میشه، و این اندازهگیری رو قاطی میکنه؛ کسی که شعر زیاد خونده، یه شعر تازه رو راحتتر یاد میگیره. پس یه راه هوشمندانه پیدا کرد: هجاهای بیمعنی، مثل «DAX» یا «ZOL»، که هیچ معنی و ربطی نداشتن. حدود دو هزار و سیصد هجا ساخت.
و تنها آزمودنیش، خودش بود. چند سال، هر روز، فهرستهای هجا رو با یه آهنگ ثابت میخوند تا بیاشتباه تکرارشون کنه، و بعد از فاصلههای مختلف، میسنجید چقدر یادش مونده. نتیجه رو سال ۱۸۸۵ توی یه کتاب کوچیک منتشر کرد که هنوز یکی از پایههای روانشناسیه.
روش پسانداز
ابینگهاوس فقط نمیپرسید «چند تا یادمه». یه روش زیرکانهتر داشت که بهش روش پسانداز (Savings Method) میگن. اول، میشمرد چند بار تکرار لازمه تا یه فهرست رو بیاشتباه یاد بگیره؛ مثلا بیست بار. بعد از یه فاصله، همون فهرست رو دوباره یاد میگرفت و دوباره میشمرد؛ مثلا این بار ده بار.
فرق این دو، یعنی ده بار، نشون میداد چقدر از یادگیری قبلی «پسانداز» شده. توی این مثال، پنجاه درصد. نکتهی هوشمندانهش این بود که حتی وقتی هیچی از فهرست یادش نمیومد، باز هم دوباره یاد گرفتنش سریعتر از بار اول بود؛ یعنی یه چیزی مونده بود که یادآوری معمولی نشونش نمیداد.
این همون ردیه که زیر برف رفته ولی هنوز هست؛ همون فرق «در دسترس» و «قابل دسترس» که توی درس حافظهی بلندمدت دیدیم.
عددها
عددهای پسانداز ابینگهاوس، تقریبا اینها بودن:
- بیست دقیقه بعد: حدود پنجاه و هشت درصد پسانداز.
- یه ساعت بعد: حدود چهل و چهار درصد.
- نه ساعت بعد: حدود سی و شش درصد.
- یه روز بعد: حدود سی و چهار درصد.
- شش روز بعد: حدود بیست و پنج درصد.
- یه ماه بعد: حدود بیست و یک درصد.
دو نکته: اول، بیشترین افت، توی ساعت اوله؛ بعدش، منحنی خیلی آروم میشه. بین یه روز و یه ماه، فقط حدود سیزده درصد دیگه رفت. دوم، اینها عددهای «پسانداز»ن، نه «چند درصد یادم میاد»؛ و مال هجای بیمعنی، توی یه آدم، با روش خیلی خاص. یعنی نباید همین عددها رو برای درس شما، که معنا داره، به کار برد.
چیزهای دیگهای که ابینگهاوس دید
منحنی فراموشی، تنها کشف اون کتاب کوچیک نبود. ابینگهاوس اولین کسی بود که منحنی یادگیری (Learning Curve) رو هم کشید: اینکه با هر بار تکرار، چقدر به یاد گرفتن کامل نزدیکتر میشیم؛ اولش تند، بعد آروم. همون شکلی که توی درس حافظهی رویهای، با قانون توانی تمرین، دیدیم.
اون همچنین دید طول فهرست خیلی مهمه: یه فهرست هفت هجایی رو تقریبا با یه بار خوندن یاد میگرفت؛ ولی هرچی فهرست بلندتر میشد، تعداد تکرار لازم خیلی تندتر بالا میرفت. همون میز کوچیک حافظهی کاری که حدود هشتاد سال بعد اسم گرفت.
و دید اول و آخر فهرست، بهتر از وسطش یاد گرفته میشن؛ همون اثر جایگاه که توی درس نقشهی حافظه دیدیم. همهی اینها، از یه نفر، با یه دفتر و یه ساعت و هجاهای بیمعنی؛ بدون آزمایشگاه، بدون دستیار، و بدون هیچ ابزاری که امروز داریم. برای همین هنوز، بعد از بیش از صد سال، اسمش توی کتابهای درسی هست.
صد و سی سال بعد
یه آزمایش روی یه نفر، صد و سی سال پیش؛ چقدر میشه بهش اعتماد کرد؟ سال ۲۰۱۵، دو پژوهشگر هلندی به اسم یاپ مور و یوست دروس (Jaap Murre & Joeri Dros) تصمیم گرفتن دقیقا آزمایش ابینگهاوس رو تکرار کنن؛ با همون روش، همون فاصلهها، و یه نفر آزمودنی که حدود هفتاد ساعت روی هجاهای بیمعنی کار کرد.
منحنی تازه، خیلی شبیه منحنی ابینگهاوس بود. یه فرق جالب هم داشت: یه پرش کوچیک بالا، حدود بیست و چهار ساعت بعد؛ یعنی آزمودنی یه روز بعد، کمی بهتر از نه ساعت بعد بود. توضیح محتملش، همون خوابه که توی درس قبل دیدیم؛ بین نه ساعت و یه روز، یه شب خواب بود. ابینگهاوس هم توی دادههاش یه چیز مشابه داشت، ولی بهش توجه نکرده بود.
این یه نمونهی قشنگ از تکرار پژوهشه؛ همون چیزی که توی درس آمادهسازی گفتیم: یه یافته، وقتی بعد از صد و سی سال، با یه آدم دیگه، همون نتیجه رو بده، میشه بهش تکیه کرد.
شکل منحنی
دقیقا چه شکلی؟ سال ۱۹۹۱، جان ویکستد و ایبه ابسن (John Wixted & Ebbe Ebbesen) دادههای فراموشی رو بررسی کردن و دیدن یه منحنی توانی (Power Function) بهتر از یه منحنی نمایی جورشون میکنه. فرقش سادهست: توی منحنی توانی، هرچی یه خاطره قدیمیتر بشه، سرعت محو شدنش کمتر میشه.
این، با یه قانون قدیمیتر جوره، که یه روانشناس آلمانی دیگه به اسم آدولف یوست (Adolf Jost) سال ۱۸۹۷ مطرح کرد: از دو خاطره که الان یهاندازه قویان، اونی که قدیمیتره، از این به بعد کندتر فراموش میشه. و با قانون ریبو که توی درس تثبیت دیدیم هم جوره: خاطرههای قدیمیتر، محکمترن.
پیام برای یادگیرنده: چند روز اول بعد از یاد گرفتن، حساسترین زمانه. اگه بتونید یه چیز رو از این روزهای اول رد کنید و چند بار مرورش کنید، بعدش خیلی آرومتر محو میشه.
زیر برف
خبر خوب روش پسانداز، دههها بعد هم تایید شد. سال ۱۹۷۸، توماس نلسون (Thomas Nelson) به آدمها جفتهای عدد و کلمه یاد داد. چند هفته بعد، جفتهایی رو پیدا کرد که آدمها نه به یاد میآوردنشون و نه حتی میشناختنشون؛ یعنی به نظر کاملا فراموش شده بودن.
بعد، همون جفتها رو، کنار جفتهای کاملا تازه، دوباره یاد داد. جفتهای «فراموششده»، سریعتر از جفتهای تازه یاد گرفته شدن. یعنی حتی وقتی هیچ اثری از خاطره توی یادآوری و شناختن نبود، یه رد زیر برف مونده بود.
این برای کسی که بعد از سالها به یه درس برمیگرده، خیلی امیدوارکنندهست؛ همون کسی که اول این مسیر دیدیم. زبانی که توی مدرسه خوندید و فکر میکنید «همهش رفته»، دوباره یاد گرفتنش، معمولا خیلی سریعتر از یه زبان کاملا تازهست.
معنا
خود ابینگهاوس هم میدونست هجای بیمعنی، بدترین حالته. توی همون کتاب، یه آزمایش با بخشهایی از یه شعر بلند انجام داد، و دید یاد گرفتن شعر، حدود ده برابر سریعتر از هجاهای بیمعنی با همون طول بود؛ و دیرتر هم فراموش میشد.
دلیلش، همهی چیزهاییه که توی درسهای این بخش دیدیم: معنا، طرحواره، ربط به دانستههای قبلی، تصویر، قصه. هجای بیمعنی هیچکدوم از این قلابها رو نداره؛ برای همین فقط با تکرار خام نگه داشته میشه، و زود میره.
پس منحنی فراموشی برای درس شما، که معنا داره، معمولا خیلی صافتر از منحنی ابینگهاوسه؛ بهخصوص اگه با روشهای درس ثبت در حافظه یاد گرفته باشید. و هرچی یه درس رو بیمعنیتر، مثل حفظ طوطیوار، یاد بگیرید، به منحنی ابینگهاوس نزدیکتر میشید.
مهارتها و منحنی
منحنی ابینگهاوس برای دانستهها و هجاهاست. مهارتها، همونطور که توی درس حافظهی رویهای دیدیم، منحنی خیلی صافتری دارن: دوچرخهسواری، شنا یا تایپ، بعد از سالها وقفه، تقریبا سر جاشون میمونن، یا با چند دقیقه برمیگردن.
ولی مهارتهایی که از چند قدم جدا ساخته شدن، مثل مراحل یه دستورالعمل یا یه کار اداری که چند بار انجام دادید، تندتر فراموش میشن؛ بیشتر شبیه منحنی دانستهها. برای همین آموزش کمکهای اولیه، که خیلی کم استفاده میشه، باید هر چند وقت یه بار دوباره تمرین بشه.
بیشآموزی
اگه بعد از اینکه یه چیز رو بیاشتباه یاد گرفتید، باز هم چند بار تکرارش کنید، چی؟ به این، بیشآموزی (Overlearning) میگن. سال ۱۹۲۹، ویلیام کروگر (William Krueger) دید بیشآموزی، یادآوری رو بهتر میکنه؛ و خیلیها نتیجه گرفتن هرچی بیشتر تکرار کنید، بهتر.
ولی سال ۲۰۰۵، داگ رورر (Doug Rohrer) و همکارهاش یه نکتهی مهم پیدا کردن. آدمهایی که بیشآموزی کرده بودن، یه هفته بعد کمی بهتر بودن؛ ولی چند هفته بعد، این برتری تقریبا از بین رفته بود. یعنی تکرار زیاد توی یه جلسه، سود کوتاهمدت داره، نه بلندمدت.
همون وقت، اگه به جای تکرار اضافه توی همون جلسه، توی چند جلسهی جدا پخشش کنید، سود خیلی ماندگارتری داره. یعنی ردی که ده بار پشت سر هم پا روش بذارید، اونقدرها عمیقتر نمیشه؛ ده بار با فاصله، میشه.
فاصله
خود ابینگهاوس یه چیز دیگه هم دیده بود: وقتی یاد گرفتن یه فهرست رو توی چند روز پخش میکرد، تعداد کل تکرارهای لازم کمتر میشد تا وقتی همه رو یه روز انجام میداد. این، اولین شاهد برای اثری بود که امروز بهش اثر فاصله (Spacing Effect) میگن، و احتمالا یکی از تکرارشدهترین یافتههای کل روانشناسیه.
و یه نکتهی جالبتر: هر بار که با فاصله مرور میکنید، منحنی فراموشی بعدی، صافتر از قبلیه. مرور اول، منحنی رو برمیگردونه بالا و کمی صافش میکنه؛ مرور دوم، صافترش میکنه؛ تا جایی که بعد از چند مرور خوب، خیلی آروم پایین میاد. همون انبار دائمی که توی درس حافظهی بلندمدت از باهریک دیدیم.
بهترین فاصله
چقدر فاصله؟ سال ۲۰۰۸، نیکلاس سپدا (Nicholas Cepeda) و همکارهاش یه آزمایش بزرگ با بیش از هزار نفر انجام دادن. آدمها چند دانستهی کمیاب یاد گرفتن، بعد با فاصلههای مختلف، از چند دقیقه تا چند ماه، مرور کردن، و بعد با فاصلههای مختلف، تا یه سال، آزمون دادن.
نتیجهی اصلی: بهترین فاصلهی مرور، به این بستگی داره که کی میخواید یادتون باشه. یه قاعدهی تقریبی که از این دادهها درآوردن: فاصلهی مرور، حدود ده تا بیست درصد زمانی که میخواید یادتون بمونه. اگه امتحان یه هفته دیگهست، مرور حدود یه روز بعد؛ اگه میخواید یه سال بمونه، مرور حدود یه ماه بعد.
و یه نکتهی مهم: فاصلهی خیلی زیاد، کمتر ضرر داره تا فاصلهی خیلی کم. یعنی اگه شک دارید، کمی دیرتر مرور کنید تا زودتر. ایستگاه روشهای این مسیر، برنامهی کامل تکرار با فاصله رو میسازه.
کی مرور کنیم
یه سوال رایج: «بهترین زمان مرور درسها کیه؟». از چیزهایی که دیدیم، یه جواب ساده درمیاد: وقتی کمی فراموش شده، ولی هنوز با زحمت بیرون میاد. اگه خیلی زود مرور کنید، وقتی هنوز همهچیز تازهست، مرور آسونه ولی اثر کمی داره؛ همون حس روونی که توی درس بازیابی دیدیم.
اگه خیلی دیر مرور کنید، وقتی تقریبا هیچی بیرون نمیاد، باید تقریبا از اول یاد بگیرید؛ هرچند پسانداز هنوز کمک میکنه. نقطهی خوب، جاییه که بیرون آوردن کمی سخته؛ همون سختی مطلوب بیورک.
توی عمل، یعنی اگه یه بار مرور کردید و خیلی راحت بود، دفعهی بعد رو دیرتر بذارید؛ اگه خیلی سخت بود یا اصلا نیومد، زودتر.
عددهای ساختگی
توی اینترنت، نمودارهای منحنی فراموشی زیادن، با عددهای خیلی دقیق: «بیست و چهار ساعت بعد، هفتاد درصد»، «یه هفته بعد، نود درصد». بیشترشون، منبع مشخصی ندارن، و عددهاشون نه با ابینگهاوس جوره و نه با پژوهش دیگهای.
چند تا نشونهی نمودار ساختگی: عددهای خیلی گرد؛ هیچ اسمی از نوع مطلب، که هجای بیمعنیه یا درس معنادار؛ و ادعای یه عدد واحد برای «همهی آدمها و همهی درسها». واقعیت اینه که سرعت فراموشی، به نوع مطلب، روش یادگیری، خواب، مرور و خیلی چیزهای دیگه بستگی داره.
پیام درست منحنی، سادهست و به عدد دقیق نیازی نداره: اگه هیچ مروری نکنید، بخش زیادی از درس، توی چند روز اول کمرنگ میشه؛ و مرور با فاصله، این رو عوض میکنه.
جعبهی کارتها
یه روش قدیمی و ساده که دقیقا همین قاعده رو پیاده میکنه، اسمش رو از یه روزنامهنگار آلمانی به اسم سباستیان لایتنر (Sebastian Leitner) گرفته، که دههی ۱۹۷۰ توصیفش کرد. یه جعبه با چند خونه درست کنید، مثلا پنج خونه. همهی فلشکارتهای تازه، توی خونهی اول.
خونهی اول رو هر روز مرور کنید، دومی رو هر دو سه روز، سومی رو هر هفته، و همینطور. هر کارتی که درست جواب دادید، یه خونه جلو میره؛ هر کارتی که اشتباه جواب دادید، برمیگرده خونهی اول. به این ترتیب، کارتهای سخت زیاد دیده میشن، و کارتهای آسون کمکم با فاصلهی بیشتر.
این روش رو میشه با یه جعبهی کفش و چند تکه مقوا ساخت؛ و خیلی از برنامههای فلشکارت هم، نسخههای پیچیدهتری از همین ایدهان. منحنی فراموشی، دقیقا همون چیزیه که این جعبه باهاش میجنگه.
هرم یادگیری
یه افسانهی خیلی معروف دیگه، که اغلب کنار منحنی فراموشی میاد: هرم یادگیری. یه شکل هرمی که میگه آدمها ده درصد چیزی که میخونن، بیست درصد چیزی که میشنون، پنجاه درصد چیزی که بحث میکنن، و نود درصد چیزی که یاد میدن رو به یاد میارن.
پژوهشگرهایی که دنبال منبع این عددها گشتن، از جمله کار اویوند لترود و سیگبیورن هرنس (Letrud & Hernes) سال ۲۰۱۶، به هیچ پژوهشی نرسیدن که این عددها رو پیدا کرده باشه. عددها گرد و خیلی منظمن، و با پژوهشهای واقعی جور درنمیان.
جالب اینکه بعضی از ایدههاش، مثل اینکه یاد دادن یا انجام دادن معمولا از فقط خوندن بهتره، با پژوهشهای واقعی که توی درس ثبت دیدیم، تا حدی جورن. ولی عددها ساختگیان، و نباید بهشون تکیه کرد.
منحنی شما
پس منحنی فراموشی شما برای یه درس خاص، چه شکلیه؟ به چند چیز بستگی داره که حالا همهشون رو دیدیم. معنا: هرچی بیشتر بفهمید، صافتر. روش ثبت: پرسیدن چرا، تصویر، قصه، یاد دادن؛ صافتر. خواب: شبی که بعد از یادگیری کامل بخوابید، یه پرش کوچیک بالا. هیجان و علاقه: چیزی که براتون مهمه، دیرتر محو میشه.
و مهمتر از همه، مرور: هر بازیابی با فاصله، شیب منحنی رو کمتر میکنه. یعنی منحنی فراموشی، یه سرنوشت ثابت نیست؛ یه شکل پیشفرضه که هر کدوم از این کارها عوضش میکنه.
اگه بخواید خودتون ببینید، یه آزمایش ساده کنید: ده چیز یاد بگیرید، و به جای حدس، روزهای بعد واقعا بسنجید چند تا یادتونه. منحنی واقعی خودتون، با عددهای خودتون، از هر نمودار اینترنتی آموزندهتره.
فراموشی مفید
آیا فراموشی فقط بده؟ نه. سال ۱۹۹۱، جان اندرسون و لائل شولر (John Anderson & Lael Schooler) یه کار جالب کردن: بررسی کردن کلمهها چقدر توی تیترهای روزنامه، پیامها و گفتگوهای بچهها تکرار میشن، و اگه یه کلمه مدتی دیده نشده، چقدر احتمال داره دوباره بیاد.
دیدن الگوی محیط، خیلی شبیه منحنی فراموشیه: چیزی که مدتهاست دیده نشده، احتمال کمتری داره که دوباره لازم بشه. پیشنهادشون این بود که حافظه، فراموشی رو به عنوان یه نقص نداره؛ خودش رو با آمار دنیا تنظیم کرده. چیزی که کم استفاده میشه، کمرنگتر میشه، تا راه چیزهای پرکاربرد بازتر بمونه.
یعنی وقتی چیزی رو مرور میکنید، دارید به مغز میگید «این هنوز لازمه». مرور، فقط جلوی فراموشی رو نمیگیره؛ یه سیگنال اهمیته، که به مغز میگه این رد رو زیر برف نذار.
یه برنامهی مرور
با همهی اینها، یه برنامهی ساده برای چیزی که امروز یاد گرفتید:
- همون روز، قبل از خواب: یه آزمون از خود کوتاه.
- فردا: یه بار دیگه، بدون نگاه.
- حدود سه روز بعد: دوباره.
- حدود یه هفته بعد: دوباره.
- حدود یه ماه بعد: دوباره؛ و اگه هنوز لازمه، چند ماه بعد.
هر بار، فقط بیرون آوردن و چک کردن؛ نه دوباره خوندن کامل. و هر بار که چیزی درست اومد، فاصلهی بعدی رو بیشتر کنید؛ هر بار که نیومد، کمترش کنید. این، سادهترین شکل تکرار با فاصلهست.
برای یادگیری یعنی چی
- روزهای اول، حساسترین. مرور اول رو زود انجام بدید؛ همون روز یا فردا.
- با فاصله، نه یهجا. تکرار اضافه توی یه جلسه، سود کوتاه داره.
- فاصلهها رو کمکم بیشتر کنید. حدود ده تا بیست درصد زمانی که میخواید یادتون بمونه.
- معنا بدید. هرچی بیمعنیتر یاد بگیرید، تندتر فراموش میشه.
- از «همهش رفته» نترسید. پسانداز زیر برف هست؛ دوباره یاد گرفتن سریعتره.
- به عددهای گرد و بیمنبع شک کنید.
تمرین امروز
امروز، منحنی فراموشی خودتون رو امتحان میکنید و یه برنامهی مرور میسازید؛ به جای اینکه به نمودارهای اینترنت اعتماد کنید، عدد خودتون رو پیدا میکنید. حدود پونزده دقیقه، با یه کاغذ و تقویم.
- ده تا چیز از درس امروز رو بنویسید؛ اینها رو برای آزمونهای بعدی نگه دارید.
- امشب، فردا، سه روز بعد و یه هفته بعد رو توی تقویمتون علامت بزنید.
- هر بار، بدون نگاه، ببینید چند تا از ده تا یادتونه، و عددش رو بنویسید.
- یه چیز که سالها پیش بلد بودید، مثلا یه شعر یا چند کلمه از یه زبان، رو امتحان کنید؛ بعد دوباره یاد بگیرید و ببینید چقدر سریع برمیگرده.
- بدون نگاه کردن، توضیح بدید روش پسانداز چیه.
درس بعدی، میره سراغ «چرا»: چرا اصلا فراموش میکنیم؟ چرا فراموش میکنیم.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- منحنی فراموشی اولش تنده و بعد آروم میشه؛ ابینگهاوس سال ۱۸۸۵ کشیدش و سال ۲۰۱۵ تکرار شد.
- عددهای ابینگهاوس مال هجای بیمعنیان؛ چیز معنادار خیلی کندتر فراموش میشه.
- حتی چیزی که کامل یادتون نمیاد، دوباره یاد گرفتنش سریعتره؛ پسانداز میمونه.
- تکرار زیاد یهجا سودش کوتاهه؛ مرور با فاصلههای کمکم بیشتر، منحنی رو صاف میکنه.
- عددهای گرد بیمنبع و هرم یادگیری پشتوانه ندارن؛ و فراموشی، کار مفید هم میکنه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.