آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
گلیا: نیمهی فراموششدهی مغز
جواب کوتاه
سلولهای گلیال (Glial Cells)، یا نوروگلیا، سلولهای غیرعصبی مغزن؛ تقریبا به همون تعداد نورونها. پیام برقی نمیفرستن، ولی بدون اونها نورونها کار نمیکنن: آستروسیتها به نورونها غذا میرسونن و پیامرسانهای اضافه رو جمع میکنن، الیگودندروسیتها میلین میسازن، و میکروگلیاها نگهبان و باغبون مغزن و سیناپسهای کمکار رو هرس میکنن. پژوهشهای تازه نشون دادن گلیا توی یادگیری و خواب هم نقش داره.
پشت صحنه
تا اینجای ایستگاه، همهی حرفها دربارهی نورونها بود: شلیکشون، سیناپسهاشون، پیامرسانهاشون. ولی تقریبا نصف سلولهای مغز اصلا نورون نیستن. این درس دربارهی اون نیمهی دیگهست؛ سلولهایی که بهشون میگن گلیا (Glia).
یه تئاتر رو تصور کنید. تماشاچیها فقط بازیگرها رو روی صحنه میبینن. ولی پشت پرده، کلی آدم دیگه کار میکنن: یکی نورپردازی میکنه، یکی لباس میدوزه، یکی صحنه رو تمیز میکنه، یکی برای بازیگرها غذا میاره، یکی هم نگهبانی میده. اگه این آدمها یه شب سر کار نیان، نمایش اجرا نمیشه، هر چقدر هم بازیگرها خوب باشن.
توی مغز، نورونها بازیگرهای روی صحنهان، و گلیاها کارکنان پشت صحنه. سالها دانشمندها هم مثل تماشاچیها، بیشتر به بازیگرها نگاه کردن. ولی توی چند دههی اخیر، کمکم معلوم شد این کارکنان پشت صحنه خیلی بیشتر از اونی که فکر میکردیم توی نمایش دخالت دارن؛ حتی توی یادگیری.
چسب عصب
سال ۱۸۵۶، یه پزشک آلمانی به اسم رودولف ویرشو (Rudolf Virchow) دید بین نورونها یه بافت دیگه هست که نورون نیست. اسمش رو گذاشت «چسب عصب»، چون فکر میکرد کارش فقط اینه که نورونها رو مثل چسب کنار هم نگه داره. کلمهی گلیا هم از یه کلمهی یونانی به معنی «چسب» اومده. به همین سلولها نوروگلیا (Neuroglia) هم میگن.
این اسم، خودش یه درس دربارهی علمه: وقتی چیزی رو اول بار میبینیم و هنوز ابزار خوبی برای فهمیدنش نداریم، ممکنه کارش رو خیلی سادهتر از واقعیت فرض کنیم. گلیاها حدود صد سال با همین برچسب «فقط چسب» موندن، تا ابزارهای تازه نشون دادن چقدر کار میکنن.
چند تا
شاید جایی خونده باشید که «گلیاها ده برابر نورونها هستن». این عدد سالها توی کتابها و مقالهها تکرار شد. ولی وقتی پژوهشگرها، از جمله همون سوزانا هرکولانو هوزل که نورونها رو شمرد، با روشهای دقیقتر سلولهای گلیا رو هم شمردن، به یه عدد دیگه رسیدن: توی کل مغز آدم، تعداد گلیاها و نورونها تقریبا برابره؛ حدود یک به یک.
این نسبت توی بخشهای مختلف مغز فرق میکنه. مثلا توی مخچه، که پر از نورونهای ریزه، نورونها خیلی بیشترن؛ و توی مادهی سفید، گلیاها. ولی روی هم رفته، تقریبا برابرن.
این داستان ده به یک هم یه نمونهی دیگهست، مثل افسانهی ۱۰ درصد مغز، از اینکه چطور یه عدد بدون پشتوانهی محکم، فقط با تکرار، «حقیقت» به نظر میاد. یه دلیل خوب برای اینکه همیشه بپرسیم: «این عدد از کجا اومده؟».
شلیک میکنن؟
یه سوال رایج، حتی توی کتابهای درسی: «سلولهای پشتیبان فعالیت عصبی دارن یا ندارن؟». جواب دقیق: گلیاها پیام برقی از نوع شلیک نورون، یعنی پتانسیل عمل، نمیسازن. پس به اون معنا، فعالیت عصبی ندارن.
ولی این به این معنی نیست که ساکتان. پژوهشها نشون دادن بعضی گلیاها، بهخصوص آستروسیتها، به پیامرسانهایی که از نورونها میشنون جواب میدن. مثلا مقدار کلسیم داخلشون بالا و پایین میره، و این تغییر گاهی مثل یه موج از یه آستروسیت به آستروسیتهای کناری پخش میشه. خودشون هم بعضی مواد شیمیایی رها میکنن که روی نورونها اثر دارن.
یعنی گلیاها هم زبون خودشون رو دارن؛ فقط زبونشون شیمیایی و آرومتره، نه برقی و سریع. یه جور پیامرسانی کند در کنار پیامرسانی تند نورونها.
چهار نوع
توی مغز و نخاع، چهار نوع اصلی گلیا هست. هر کدوم یه شغل پشت صحنه دارن:
آستروسیت (Astrocyte)
ستارهایشکل. غذا، تمیزکاری، دیوار مغز، و دخالت توی سیناپسها. پرتعدادترین گلیا.
الیگودندروسیت (Oligodendrocyte)
میلیندوز. با بازوهاش دور آکسونها میپیچه و روکش میلین میسازه.
میکروگلیا (Microglia)
کوچیک و پرتحرک. نگهبان، نظافتچی، و باغبونی که سیناپسها رو هرس میکنه.
سلولهای پوششی (Ependymal Cells)
دیوار حفرههای داخل مغز رو میپوشونن و توی ساختن و جابهجا کردن مایع دور مغز نقش دارن.
آستروسیت
اسم آستروسیت یعنی «سلول ستارهای»، چون زیر میکروسکوپ شبیه ستارهست: یه بدنهی کوچیک و کلی بازوی شاخهشاخه. هر آستروسیت با بازوهاش یه محدودهی کوچیک از مغز رو پوشش میده، و توی این محدوده میتونه با صدها هزار سیناپس در تماس باشه.
یکی از بازوهای خیلی از آستروسیتها، به رگهای خونی میرسه و دورشون رو میگیره. آستروسیتها، همراه سلولهای دیوارهی رگ، توی ساختن و نگه داشتن همون سد خونیمغزی که توی درس پیامرسانها دیدیم، نقش دارن. یعنی بخشی از دروازهبانی مغز با اونهاست.
جالبه که آستروسیتهای آدم، از آستروسیتهای موش بزرگتر و پرشاخهترن؛ و این یکی از تفاوتهای مغز ما با مغز جونورهای دیگهست که دانشمندها رو کنجکاو کرده. جلوتر یه آزمایش جالب در این باره میبینیم.
جارو و غذا
یادتونه توی درس پیامرسانها گفتیم گلوتامات گاز اصلی مغزه، و گلوتامات زیادی میتونه به نورونها آسیب بزنه؟ بخش بزرگی از جمع کردن گلوتامات اضافه از سیناپسها، کار آستروسیتهاست. اونها با پمپهای مخصوص گلوتامات رو جمع میکنن، به یه مادهی بیخطر تبدیل میکنن، و دوباره به نورونها پس میدن تا ازش گلوتامات تازه بسازن. یه بازیافت کامل.
آستروسیتها توی رسوندن انرژی به نورونها هم نقش دارن. چون به رگها چسبیدن، قند خون رو میگیرن. دو پژوهشگر به اسم پلرن و ماجیسترتی (Pellerin & Magistretti) یه فرضیهی معروف دادن که آستروسیتها قند رو به یه مادهی دیگه به اسم لاکتات (Lactate) تبدیل میکنن و به نورونهای پرکار میدن؛ مثل آشپزخونهای که غذا رو آماده میکنه. این فرضیه هنوز بین دانشمندها بحث داره و همه باهاش موافق نیستن، ولی نقش آستروسیتها توی انرژی مغز، روشنه.
آستروسیتها حتی کمک میکنن وقتی یه بخش از مغز پرکار میشه، جریان خون همون بخش بیشتر بشه؛ همون چیزی که تصویربرداری افامآرآی میبینه.
دست سوم سیناپس
توی درس سیناپس، سیناپس رو دو تا ساحل دیدیم: نورون اول و نورون دوم. ولی خیلی از سیناپسهای مغز، یه همسایهی سوم هم دارن: بازوی یه آستروسیت که دورشون رو گرفته. یه گروه پژوهشگر به سرپرستی آلفونسو آراکه (Alfonso Araque) برای این ترکیب یه اسم پیشنهاد دادن: سیناپس سهجانبه (Tripartite Synapse).
ایده اینه که آستروسیت فقط تماشاچی نیست. پیامرسانهایی که توی سیناپس رها میشن رو حس میکنه، و با مواد شیمیایی خودش، میتونه قدرت سیناپس رو کمی بالا یا پایین ببره. یعنی ممکنه توی قوی و ضعیف شدن سیناپسها، که پایهی یادگیریه، دستی داشته باشه.
این یکی از حوزههای داغ و بحثبرانگیز علم مغزه. بعضی آزمایشها نقش پررنگی برای آستروسیتها نشون دادن و بعضی نه. ولی دیگه کمتر دانشمندی هست که فکر کنه آستروسیتها فقط «چسب» ان.
میلیندوزها
توی درس میلین، الیگودندروسیتها رو دیدیم: سلولهایی با بازوهای دراز که دور آکسونها میپیچن و روکش میلین میسازن. توی اعصاب بدن، همین کار رو سلولهای شوان (Schwann Cells) میکنن.
یه نوع سلول دیگه هم هست که خیلی جالبه: سلولهای پیشساز الیگودندروسیت (Oligodendrocyte Precursor Cells). اینها مثل کارآموزهاییان که توی کل مغز پخش شدن و منتظر موندن. حتی توی بزرگسالی، هنوز میتونن تکثیر بشن و به الیگودندروسیت تازه تبدیل بشن. یادتونه توی آزمایش موشها و چرخ، موشهایی که نمیتونستن الیگودندروسیت تازه بسازن، کندتر یاد گرفتن؟ همین کارآموزها بودن که از کار افتاده بودن.
اینکه مغز بزرگسال هنوز یه ذخیرهی سلول آماده برای ساختن میلین تازه داره، یه خبر خوب برای یادگیری توی هر سنیه.
میکروگلیا: نگهبان
میکروگلیاها کوچیکترین گلیاهان و یه فرق بزرگ با بقیه دارن: از همون خانوادهی سلولهای دستگاه ایمنیان. یعنی مغز، نگهبانهای مخصوص خودش رو داره.
زیر میکروسکوپهای زنده، دانشمندها دیدن میکروگلیاها حتی وقتی همهچیز آرومه، بیکار نیستن: بازوهای ریزشون رو دائم دراز و جمع میکنن و محیط اطراف رو میگردن؛ مثل نگهبانی که شبها توی راهروها میچرخه. اگه آسیبی ببینن، مثلا یه سلول مرده یا یه میکروب، به سمتش میرن و پاکش میکنن.
ولی نگهبانی هم دو لبه داره. وقتی میکروگلیاها برای مدت طولانی فعال بمونن، التهاب طولانیمدت توی مغز میتونه به نورونها آسیب بزنه. پژوهشگرها دارن نقش این التهاب رو توی بیماریهایی مثل آلزایمر بررسی میکنن.
میکروگلیا: باغبون
یه کشف شگفتانگیز ده تا پونزده سال اخیر: میکروگلیاها فقط نگهبان نیستن؛ باغبون هم هستن. یادتونه توی درس سیناپس از هرس سیناپسی گفتیم؛ اینکه توی بچگی و نوجوونی، سیناپسهای کمکار حذف میشن؟ پژوهشهای گروه بث استیونز (Beth Stevens) نشون دادن میکروگلیاها یکی از کساییان که این کار رو میکنن.
توی این پژوهشها روی موش، سیناپسهایی که کمتر فعال بودن، با یه جور برچسب شیمیایی علامتگذاری میشدن، و میکروگلیاها همون سیناپسهای برچسبخورده رو میخوردن و حذف میکردن. سیناپسهای فعال، سالم میموندن. یعنی همون اصل «چیزی که استفاده نشه، میره» که قبلا دیدیم، یه باغبون واقعی داره.
این برای ما یه یادآوری دوبارهست: مغز چیزهایی رو نگه میداره که استفادهشون کنیم. مرور و به کار بردن، به معنای واقعی کلمه، از سیناپسها محافظت میکنه.
مایع دور مغز
مغز توی جمجمه شناوره، توی یه مایع زلال به اسم مایع مغزینخاعی (Cerebrospinal Fluid). این مایع مثل یه بالشتک، مغز رو از ضربهها محافظت میکنه، و چون مغز توش شناوره، وزنش روی خودش کمتر فشار میاره.
سلولهای پوششی، که نوع چهارم گلیا هستن، دیوار حفرههای داخل مغز رو میپوشونن. گروهی از سلولهای خاص، توی همین حفرهها، این مایع رو میسازن، و سلولهای پوششی با موهای ریزشون کمک میکنن مایع جابهجا بشه. هر روز چند صد میلیلیتر از این مایع ساخته و جذب میشه؛ یعنی چند بار در روز کاملا تازه میشه.
این مایع فقط بالشتک نیست؛ توی شستن مغز هم نقش داره، که بخش بعد دربارهشه.
شستشوی شبانه
بقیهی بدن یه سیستم برای جمع کردن زبالههای سلولها داره به اسم سیستم لنفاوی. مغز چنین سیستمی به اون شکل نداره. پس زبالههاش رو چطوری بیرون میریزه؟ یه گروه پژوهشگر به سرپرستی مایکن ندرگارد (Maiken Nedergaard) یه پیشنهاد داد: مایع مغزینخاعی، از کنار رگها وارد بافت مغز میشه، بین سلولها جریان پیدا میکنه و زبالهها رو با خودش میبره؛ و آستروسیتها توی این جریان نقش دارن. اسمش رو گذاشتن سیستم گلیمفاتیک (Glymphatic System)، یعنی سیستم لنفاوی گلیا.
توی یه پژوهش روی موشها، همین گروه دید توی خواب، فضای بین سلولهای مغز حدود شصت درصد بیشتر میشه و پاک شدن بعضی مواد زائد خیلی سریعتر. یعنی شاید یکی از کارهای خواب، شستن مغزه.
این یافته خیلی هیجانانگیز بود و توی رسانهها زیاد تکرار شد. ولی خوبه بدونید که هنوز سر جزئیاتش بحث هست؛ بعضی پژوهشهای بعدی، حتی روی موش، نتیجههای متفاوتی گرفتن، و اندازهگیریش توی آدم خیلی سخته. چیزی که محکمتره اینه که خواب برای مغز حیاتیه؛ دلیلهای زیادی برای این هست، و درس خواب و یادگیری کاملشون رو میگه.
راهنماهای مغز جنین
گلیاها حتی قبل از تولد هم کار مهمی دارن. توی مغز جنین، نورونهای تازه معمولا یه جای دیگه ساخته میشن و باید راه درازی برن تا به جای نهاییشون توی قشر مغز برسن. چطوری راه رو پیدا میکنن؟
یه پژوهشگر به اسم پاسکو راکیچ (Pasko Rakic) دید یه نوع گلیای خاص، به اسم گلیای شعاعی (Radial Glia)، مثل یه سری طناب بلند از داخل تا بیرون مغز در حال رشد کشیده شدن، و نورونهای تازه، مثل کوهنوردهایی که از طناب بالا میرن، در امتداد این رشتهها به جای خودشون میرسن. بعدها معلوم شد خود همین گلیاهای شعاعی، خیلی از نورونها رو هم میسازن.
یعنی گلیاها نه فقط پشت صحنهی نمایش، بلکه سازندهی خود سالن تئاترن. وقتی این مسیر توی دوران جنینی درست پیش نره، میتونه با بعضی مشکلهای رشد مغز همراه باشه.
آستروسیتها و خوابآلودگی
توی درس پیامرسانها، آدنوزین رو دیدیم: مادهای که توی طول روز جمع میشه و خوابآلودگی میاره، و کافئین جلوی اثرش رو میگیره. این آدنوزین از کجا میاد؟ بخشیش از خود نورونهاست، ولی پژوهشهای گروه فیلیپ هیدون (Philip Haydon) روی موشها نشون دادن آستروسیتها هم توی رها کردن موادی که به آدنوزین تبدیل میشن، نقش دارن.
توی این پژوهش، وقتی این توانایی آستروسیتها رو توی موشها از کار انداختن، فشار خواب بعد از بیخوابی کمتر جمع شد، و بعضی اثرهای بد کمخوابی روی حافظه هم کمتر دیده شد. یعنی آستروسیتها احتمالا بخشی از همون ساعت شنی خستگیان که توی درس قبل دیدیم.
این یه نمونهی دیگهست از اینکه پشت صحنه، روی چیزهایی که کاملا حسشون میکنیم، مثل خوابآلودگی، اثر داره.
گلیا و درد
یه جای دیگه که گلیاها خودشون رو نشون دادن، درده. معمولا فکر میکنیم درد فقط کار نورونهای حسیه. ولی پژوهشها نشون دادن بعد از بعضی آسیبهای عصبی، میکروگلیاها و آستروسیتهای نخاع فعال میشن و موادی رها میکنن که نورونهای درد رو حساستر میکنن.
یکی از فرضیهها اینه که این فعال شدن طولانی گلیاها، توی بعضی دردهای مزمن، یعنی دردهایی که بعد از خوب شدن آسیب هم میمونن، نقش داره. این حوزه هنوز در حال پژوهشه و درمانهاش هنوز روشن نیستن.
برای ما نکتهش اینه که حتی حسهایی که خیلی «عصبی» به نظر میان، فقط مال نورونها نیستن؛ تیم پشت صحنه هم توشون دست داره.
چطوری دیدنشون
چرا گلیاها اینقدر دیر جدی گرفته شدن؟ یه دلیل مهمش ابزار بود. نورونها پیام برقی میفرستن و دانشمندها از صد سال پیش میتونستن با سیمهای نازک این پیامها رو بشنون. ولی گلیاها برقی حرف نمیزنن؛ پس با این ابزارها ساکت به نظر میرسیدن.
اوضاع وقتی عوض شد که دانشمندها رنگهایی ساختن که با تغییر کلسیم داخل سلول نور میدن. با این رنگها و میکروسکوپهای خاصی که میتونن داخل بافت زنده رو ببینن، یهو دیدن آستروسیتها دائم با موجهای کلسیم «چشمک» میزنن، و میکروگلیاها دائم بازوهاشون رو تکون میدن.
درس این داستان: چیزی که با یه ابزار دیده نمیشه، لزوما وجود نداره یا بیاهمیت نیست. گاهی فقط ابزار مناسبش هنوز ساخته نشده.
گلیای انسانی توی موش
اگه آستروسیتهای آدم بزرگتر و پرشاخهتر از آستروسیتهای موشن، آیا این توی تفاوت تواناییها نقشی داره؟ یه گروه پژوهشگر، از جمله همون ندرگارد، یه آزمایش عجیب انجام دادن: سلولهای پیشساز گلیای انسانی رو توی مغز موشهای نوزاد کاشتن. این سلولها رشد کردن و کمکم بخش زیادی از گلیای مغز موش رو تشکیل دادن.
موشهایی که گلیای انسانی داشتن، توی چند تا آزمون یادگیری و حافظه، از موشهای معمولی بهتر بودن. نورونهاشون موشی بود؛ فقط کارکنان پشت صحنه انسانی بودن.
این یه یافتهی خیلی جالبه، ولی با احتیاط: یه پژوهشه، روی موش، با چند آزمون مشخص. معنیش این نیست که «هوش آدم از گلیاست». ولی نشون میده کارکنان پشت صحنه میتونن روی کیفیت نمایش اثر بذارن.
مغز اینشتین
بعد از مرگ آلبرت اینشتین (Albert Einstein)، مغزش برای پژوهش نگه داشته شد. دههی ۱۹۸۰، یه پژوهشگر به اسم ماریان دایموند (Marian Diamond) چند تیکه کوچیک از مغز اینشتین رو با مغز چند مرد دیگه مقایسه کرد و گزارش داد توی یکی از این تیکهها، نسبت گلیا به نورون بیشتر بوده.
این خبر خیلی معروف شد. ولی مشکلهای بزرگی داشت: فقط یه مغز بود، فقط چند تیکهی کوچیک بررسی شد، و تعداد مغزهای مقایسه هم کم بود. با یه نمونه، نمیشه هیچ نتیجهی کلیای گرفت؛ هر مغزی تفاوتهایی با بقیه داره.
این داستان یه نمونهی خوبه از اینکه چطور یه پژوهش کوچیک، وقتی اسم معروفی پشتش باشه، خیلی بزرگتر از اندازهش دیده میشه. سوالهایی که همیشه خوبه بپرسیم: روی چند نفر؟ چند بار تکرار شده؟
وقتی گلیا اشتباه رشد میکنه
یه فرق مهم گلیا با بیشتر نورونها اینه که گلیاها میتونن تکثیر بشن. این توانایی برای ترمیم خوبه؛ مثلا بعد از یه آسیب، آستروسیتها جای خالی رو پر میکنن. ولی یه روی دیگه هم داره: وقتی تکثیر از کنترل خارج بشه، تومور ساخته میشه.
بیشتر تومورهایی که از خود بافت مغز شروع میشن، از گلیاها هستن؛ برای همینه که اسمهایی مثل آستروسیتوما (Astrocytoma)، یعنی تومور از آستروسیت، توی پزشکی شنیده میشه. این درس جای حرف پزشکی نیست؛ هر سوالی در این باره، فقط با پزشک متخصص.
سوالهای باز
گلیا یکی از اون حوزههاییه که هنوز کلی سوال بیجواب داره؛ و این خودش جالبه، چون نشون میده علم مغز هنوز تموم نشده. چند تا از سوالهایی که پژوهشگرها امروز دنبالشونن:
- آستروسیتها دقیقا چقدر توی ساخته شدن و نگه داشتن حافظه نقش دارن؟ فقط کمک میکنن، یا خودشون بخشی از حافظهان؟
- نقش میکروگلیا و التهاب توی بیماریهای روانی و فراموشی سن بالا چیه، و آیا میشه با تنظیمش کمک کرد؟
- شستشوی شبانهی مغز توی آدم هم به همون شکلیه که توی موش دیده شد؟
- چرا گلیای آدم اینقدر با گلیای جونورهای دیگه فرق داره، و این فرق چه سهمی توی تواناییهای ما داره؟
شاید ده سال دیگه، جواب بعضی از این سوالها، بخشی از همین درس رو عوض کنه. این طبیعیه؛ علم همینطوری جلو میره. و اگه یه روز دیدید یه تیتر با اطمینان کامل جواب یکی از این سوالها رو داده، یادتون باشه که پژوهشگرهای خود این حوزه هنوز دارن سرش بحث میکنن.
برای یادگیری یعنی چی
- یادگیری کار تیمیه. نورونها بازیگرن، ولی گلیاها غذا، تمیزکاری، میلین و هرس رو انجام میدن. مغزی که خوب یاد بگیره، به کل تیم نیاز داره.
- خواب، شیفت تمیزکاریه. اگه شستشو و کارهای نگهداری بیشتر توی خواب انجام میشه، کمخوابی یعنی صحنهای که تمیز نشده.
- استفاده کنید، تا هرس نشه. باغبونهای مغز، سیناپسهای کمکار رو میچینن. مرور و به کار بردن، از چیزهایی که یاد گرفتید محافظت میکنه.
- بدن سالم، پشت صحنهی سالم. التهاب طولانیمدت برای مغز خوب نیست؛ تحرک، غذای خوب و خواب، به نگهبانها کمک میکنن آروم بمونن.
- مغز بزرگسال هنوز ذخیره داره. کارآموزهای میلینساز توی بزرگسالی هم هستن. هیچوقت برای یاد گرفتن دیر نیست.
تمرین امروز
امروز تیم پشت صحنه رو معرفی میکنید. حدود پونزده دقیقه.
- درس رو ببندید.
- یه تئاتر بکشید: دو تا بازیگر و چهار تا کارکن پشت صحنه.
- روی هر کارکن، اسم یه نوع گلیا و یه کارش رو از حفظ بنویسید.
- درس رو باز کنید، مقایسه کنید، و جاهای خالی رو توی دفتر بنویسید.
- یه جمله بنویسید: امشب برای تیم پشت صحنهی مغزم چی کار میکنم؟ مثلا «نیم ساعت زودتر میخوابم».
درس بعدی، اولین محلهی مشخص مغز که از نزدیک میبینیم، و دروازهی حافظهی تازه: هیپوکامپ.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- گلیا تقریبا نصف سلولهای مغزه؛ اون عدد معروف «ده برابر نورونها» درست نیست.
- گلیاها پیام برقی نمیفرستن، ولی با مواد شیمیایی با نورونها حرف میزنن و توی پیامرسانی نقش دارن.
- آستروسیت غذا میرسونه، گلوتامات اضافه رو جمع میکنه و دست سوم سیناپسه؛ الیگودندروسیت میلین میسازه.
- میکروگلیا نگهبان مغزه و سیناپسهای کمکار رو هرس میکنه؛ و توی خواب، مغز موشها بیشتر شسته میشه.
- یادگیری فقط کار نورونها نیست؛ خواب، تحرک و مراقبت از بدن به کل تیم پشت صحنه کمک میکنه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.