آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم

درس ۴۶ از ۱۱۵، توسعه فردی، حدود ۳۰ دقیقه خواندن

طرح‌واره: قفسه‌های ذهن

جواب کوتاه

طرح‌واره (Schema) یه قالب از دانسته‌های قبلی درباره‌ی یه موضوعه؛ مثلا اینکه «رستوران» معمولا چه چیزهایی داره و چه اتفاق‌هایی توش می‌افته. وقتی چیز تازه‌ای می‌بینید، مغز اون رو به طرح‌واره‌های قبلی، یعنی همون جالباسی‌های کمد ذهن، وصل می‌کنه. اگه جای مناسبی براش باشه، خیلی سریع‌تر فهمیده و یاد گرفته می‌شه، و حتی توی آزمایش‌های روی موش‌ها، یه‌روزه تثبیت می‌شه. ولی طرح‌واره گاهی گول هم می‌زنه: جای خالی خاطره رو با چیزهای معمول پر می‌کنه، و تصورهای غلط قبلی رو سخت عوض می‌کنه. برای یادگیری یعنی: قبل از جزئیات، یه قاب کلی بسازید، چیز تازه رو به دونسته‌ها وصل کنید، و تصورهای قبلیتون رو هم بسنجید.

کمد

چرا بعضی چیزها رو زود یاد می‌گیرید و بعضی‌ها رو با هزار بار خوندن هم نه؟ چرا کسی که فوتبال بلده، یه خبر ورزشی رو یه بار می‌خونه و همه‌ش یادش می‌مونه، ولی یه خبر اقتصادی هم‌اندازه، از ذهنش می‌پره؟ یکی از مهم‌ترین جواب‌ها، یه کلمه‌ست: طرح‌واره.

توی درس‌های قبل، چند بار به این کلمه رسیدیم: توی درس حافظه‌ی بلندمدت، با متن «شستن لباس»؛ توی درس نقشه‌ی حافظه، با بازسازی خاطره‌ها. این درس، خود طرح‌واره رو باز می‌کنه.

یه تصویر برای کل درس: یه کمد با چند تا جالباسی. لباس تازه‌ای که جالباسی مناسب داره، فورا آویزون می‌شه و همیشه پیدا می‌شه. لباسی که جا نداره، یه گوشه می‌افته، زیر بقیه گم می‌شه. و گاهی یه لباس رو اشتباهی به جالباسی‌ای آویزون می‌کنیم که مال اون نیست.

طرح‌واره چیه

یه سوال رایج: «طرحواره چیه به زبان ساده؟». طرح‌واره یه قالب ذهنیه، ساخته‌شده از تجربه‌های قبلی، که می‌گه یه چیز معمولا چه شکلیه و چطور کار می‌کنه. مثلا طرح‌واره‌ی «اتاق کلاس»: میز، صندلی، تخته، یه معلم جلو، و دانش‌آموزها رو به تخته. یا طرح‌واره‌ی «تولد»: کیک، شمع، آهنگ تولد، کادو.

این قالب‌ها خیلی کارآمدن. وقتی وارد یه کلاس تازه می‌شید، لازم نیست همه‌چیز رو از اول بفهمید؛ طرح‌واره بهتون می‌گه کجا بشینید و چی انتظار داشته باشید. و وقتی یه چیز تازه درباره‌ی کلاس می‌شنوید، جای مشخصی داره که بره.

یه سوال دیگه: «طرحواره چطور شکل می‌گیره؟». با تکرار تجربه‌های شبیه. هر بار یه رستوران تازه می‌رید، چیزهای مشترک رستوران‌ها پررنگ‌تر و جزئیات خاص هر کدوم کم‌رنگ‌تر می‌شن؛ همون معنایی شدن که توی درس رویدادی و معنایی دیدیم. طرح‌واره، یه جور خلاصه‌ی معنایی از تجربه‌های زیاده.

جنگ ارواح

کلمه‌ی طرح‌واره رو، توی معنای امروزیش، بیشتر از همه فردریک بارتلت (Frederic Bartlett) سر زبون‌ها انداخت، توی کتابی که سال ۱۹۳۲ منتشر شد. آزمایش معروفش رو توی درس نقشه‌ی حافظه کوتاه دیدیم: اون به دانشجوهای انگلیسی یه داستان عامیانه از بومی‌های آمریکای شمالی داد به اسم «جنگ ارواح»، که برای اون‌ها خیلی غریبه بود؛ پر از جزئیات معنوی و منطقی که با داستان‌های خودشون جور درنمی‌اومد.

وقتی دانشجوها داستان رو، با فاصله و چند بار، از حفظ می‌نوشتن، سه اتفاق افتاد: داستان کوتاه‌تر شد؛ جزئیات عجیبش حذف شد؛ و جزئیاتی که نمی‌فهمیدن، به چیزهای آشنا تبدیل شد. مثلا «قایق کانو» به «قایق ماهیگیری» تغییر کرد. و همه‌ی این‌ها، بدون اینکه خودشون متوجه بشن.

توضیح بارتلت این بود که آدم‌ها یه داستان رو «پخش» نمی‌کنن؛ از روی طرح‌واره‌هاشون «بازسازیش» می‌کنن. جاهایی که با طرح‌واره جور نیست، یا حذف می‌شه یا جور می‌شه.

دو کار پیاژه

روانشناس سوئیسی ژان پیاژه (Jean Piaget) که سال‌ها رشد فکری بچه‌ها رو بررسی کرد، گفت طرح‌واره‌ها با دو کار رشد می‌کنن:

جذب (Assimilation)

چیز تازه توی طرح‌واره‌ی قبلی جا می‌شه. بچه‌ای که طرح‌واره‌ی «سگ» رو داره، یه سگ تازه با رنگ تازه رو هم سگ می‌دونه. لباس تازه، به جالباسی قبلی آویزون می‌شه.

انطباق (Accommodation)

چیز تازه جا نمی‌شه، پس طرح‌واره عوض می‌شه. وقتی همون بچه یه گربه رو «سگ» می‌نامه و بهش می‌گن نه، طرح‌واره‌ش رو دو تا می‌کنه. یه جالباسی تازه ساخته می‌شه.

جذب، آسون و سریعه؛ انطباق، سخت‌تر و آروم‌تره، ولی همون جاییه که یادگیری عمیق اتفاق می‌افته. یه حس «عه، اینو فکر نمی‌کردم» یا «پس اون‌طوری که فکر می‌کردم نیست»، معمولا نشونه‌ی همین انطباقه؛ حس ناراحتی‌ش، بخشی از یادگیریه، نه نشونه‌ی شکست.

فیلمنامه‌ها

دو پژوهشگر به اسم راجر شنک و رابرت ایبلسون (Roger Schank & Robert Abelson)، که اولش می‌خواستن به کامپیوترها فهم داستان یاد بدن، سال ۱۹۷۷ یه نوع خاص از طرح‌واره رو توصیف کردن: فیلمنامه (Script)، یعنی ترتیب معمول اتفاق‌ها توی یه موقعیت آشنا. فیلمنامه‌ی رستوران: وارد شدن، نشستن، منو، سفارش، خوردن، صورت‌حساب، پول، رفتن.

سال ۱۹۷۹، گوردون باور و همکارهاش (Gordon Bower) نشون دادن آدم‌ها این فیلمنامه‌ها رو خیلی شبیه هم دارن؛ و وقتی یه داستان کوتاه رستوران رو می‌خونن که چند قدمش رو نگفته، بعدا اغلب «یادشون میاد» که اون قدم‌ها، مثلا خوندن منو، توی داستان بوده. یعنی فیلمنامه جای خالی رو پر کرده بود.

فیلمنامه‌ها به ما اجازه می‌دن یه داستان کوتاه رو کامل بفهمیم، چون بقیه‌ش رو خودمون می‌دونیم. ولی همین‌ها گاهی خاطره رو با «معمولا» قاطی می‌کنن.

از دو چشم

سال ۱۹۷۸، دو پژوهشگر به اسم ریچارد اندرسون و جیمز پیچرت (Richard Anderson & James Pichert) یه داستان کوتاه درباره‌ی دو پسری که توی یه خونه بازی می‌کنن به آدم‌ها دادن. داستان پر از جزئیات خونه بود: سقف چکه می‌کرد، یه دوربین گرون توی اتاق بود، در پشتی همیشه باز بود، و چیزهای دیگه.

به نصف آدم‌ها گفتن داستان رو از دید یه خریدار خونه بخونن؛ به نصف دیگه، از دید یه دزد. خریدارها بیشتر سقف چکه‌کن رو یادشون موند؛ دزدها بیشتر دوربین و در باز. بعد یه کار جالب کردن: ازشون خواستن یه بار دیگه، این بار از دید دیگه، داستان رو یادشون بیارن. و آدم‌ها یهو چیزهایی رو به یاد آوردن که بار اول نگفته بودن.

یعنی طرح‌واره، هم روی ثبت اثر داره و هم روی بیرون آوردن. یه دید تازه، کلیدهای تازه می‌ده؛ همون نشونه‌ها که توی درس حافظه‌ی بلندمدت دیدیم.

دو عروسی

طرح‌واره‌ها فرهنگی‌ان. سال ۱۹۷۹، مارگارت استفنسن (Margaret Steffensen) و همکارهاش به یه گروه آمریکایی و یه گروه هندی، دو نامه دادن که هر کدوم یه عروسی رو توصیف می‌کرد: یکی یه عروسی آمریکایی، یکی یه عروسی هندی. هر گروه هر دو نامه رو خوند و بعد از حفظ نوشت.

هر گروه، نامه‌ی عروسی فرهنگ خودش رو سریع‌تر خوند، بیشتر یادش موند، و کمتر توش اشتباه کرد. نامه‌ی فرهنگ دیگه رو، اغلب با طرح‌واره‌ی خودش «درست» کرد؛ مثلا یه جزئیات معمولی توی عروسی هندی رو، گروه آمریکایی به یه مشکل یا دعوا تعبیر کرده بود.

برای زبان‌آموزها این خیلی مهمه: یه متن به زبان دوم، وقتی موضوعش فرهنگی ناآشناست، سخت‌تره؛ نه فقط به خاطر کلمه‌ها، بلکه به خاطر طرح‌واره‌ها. شروع با متن‌هایی درباره‌ی موضوع‌های آشنا، راه رو هموارتر می‌کنه.

اتاق کار

یه آزمایش هوشمندانه از ویلیام بروئر و جیمز ترینز (William Brewer & James Treyens)، سال ۱۹۸۱. آدم‌ها رو یکی‌یکی می‌بردن توی یه اتاق که بهشون می‌گفتن «اتاق کار یه استاده» و می‌گفتن چند لحظه منتظر باشن. بعد از حدود سی و پنج ثانیه، می‌بردنشون یه اتاق دیگه و بی‌خبر، می‌خواستن هرچی توی اتاق کار دیدن رو بنویسن.

چیزهایی که با طرح‌واره‌ی «اتاق کار» جور بودن، مثل میز و صندلی، خیلی خوب یادشون موند. چیزهای غیرمعمول، مثل یه جمجمه‌ی مصنوعی، گاهی یادشون موند چون تعجب‌برانگیز بودن. ولی جالب‌ترش: حدود یک سوم آدم‌ها نوشتن توی اتاق کتاب دیدن؛ در حالی که هیچ کتابی توی اتاق نبود.

طرح‌واره‌ی «اتاق کار استاد» کتاب داره؛ پس ذهن جای خالی رو پر کرده بود. این یکی از ساده‌ترین و قانع‌کننده‌ترین نشونه‌هاییه که خاطره بازسازیه، و طرح‌واره‌ها مصالحش رو می‌دن.

چیزهای عجیب

یادتونه توی اتاق کار، جمجمه‌ی مصنوعی هم گاهی یادشون مونده بود؟ چیزهایی که کاملا با طرح‌واره جور نیستن، گاهی خیلی خوب یادمون می‌مونن. سال ۱۹۳۳، یه روانشناس آلمانی به اسم هدویگ فون رستورف (Hedwig von Restorff) دید توی یه فهرست از عددها، اگه یه کلمه وسطش باشه، اون کلمه خیلی بهتر یادشون می‌مونه. به این، اثر جداافتادگی (Isolation Effect) می‌گن.

یعنی طرح‌واره دو جور کمک می‌کنه: چیزی که باهاش جوره، راحت جا می‌شه؛ و چیزی که خیلی ناجوره، چون تعجب می‌سازه، برجسته می‌شه. همون خطای پیش‌بینی که توی درس خودش دیدیم. چیزی که بیشتر گم می‌شه، «یه کم ناجور»ـه: نه اون‌قدر آشنا که جا بشه، نه اون‌قدر عجیب که چشم رو بگیره.

برای یادگیری: نکته‌ی مهمی که شبیه بقیه‌ست ولی فرق ریزی داره، رو عمدا برجسته کنید؛ با رنگ، با یه مثال عجیب، یا با یه سوال.

شطرنج

حالا جنبه‌ی خوب طرح‌واره، برای یادگیری. سال ۱۹۷۳، ویلیام چیس و هربرت سایمون (William Chase & Herbert Simon) به شطرنج‌بازهای استاد و تازه‌کار، یه صفحه‌ی شطرنج از وسط یه بازی واقعی رو چند ثانیه نشون دادن و خواستن روی یه صفحه‌ی خالی، از حفظ بچینن. استادها خیلی بیشتر مهره رو درست گذاشتن.

ولی وقتی مهره‌ها رو تصادفی، به شکلی که توی هیچ بازی واقعی پیش نمیاد، چیدن، برتری استادها تقریبا از بین رفت. یعنی حافظه‌ی استادها کلا قوی‌تر نبود؛ اونا هزاران طرح‌واره از الگوهای شطرنج داشتن، و یه صفحه‌ی واقعی رو چند تکه‌ی آشنا می‌دیدن، نه بیست و پنج مهره‌ی جدا.

همون تکه کردن که توی درس‌های نقشه‌ی حافظه و حافظه‌ی کاری دیدیم. طرح‌واره‌ها، تکه‌های بزرگ‌تر می‌سازن؛ و تکه‌های بزرگ‌تر، یعنی میز کار انگار بزرگ‌تر شده.

بیسبال

یه آزمایش دیگه، که برای هر معلم و پدر و مادری جالبه. سال ۱۹۸۸، دونا رکت و لورن لزلی (Donna Recht & Lauren Leslie) نوجوون‌ها رو به چهار گروه تقسیم کردن: خواننده‌ی قوی یا ضعیف، و آشنا با بیسبال یا ناآشنا. بعد همه یه متن درباره‌ی نیمه‌ی یه بازی بیسبال خوندن و بعد آزمون فهم و یادآوری دادن.

نتیجه: دانش بیسبال، خیلی بیشتر از قدرت خوندن اثر داشت. خواننده‌های ضعیفی که بیسبال بلد بودن، بهتر از خواننده‌های قوی‌ای بودن که بیسبال بلد نبودن. یعنی برای فهمیدن و یاد گرفتن یه متن، دانستن خود موضوع گاهی از «مهارت خوندن» مهم‌تره.

این پیام بزرگی داره: خیلی از چیزهایی که بهش «باهوش بودن» یا «خوب فهمیدن» می‌گیم، تا حد زیادی دانش قبلیه. و دانش قبلی، چیزیه که می‌شه ساخت. هرچی بیشتر بدونید، راحت‌تر یاد می‌گیرید؛ یه چرخه‌ی خوب که هرچی زودتر شروع بشه، بهتره.

سطح یا عمق

فرق یه کارشناس و یه تازه‌کار، فقط تعداد طرح‌واره‌ها نیست؛ جنسشونه. سال ۱۹۸۱، میشلین چی (Michelene Chi) و همکارهاش به دانشجوهای تازه‌کار فیزیک و به استادها، یه دسته مسئله‌ی فیزیک دادن و گفتن هر طور که فکر می‌کنید درسته، دسته‌بندیشون کنید.

تازه‌کارها مسئله‌ها رو بر اساس ظاهرشون دسته کردن: «مسئله‌های سطح شیب‌دار»، «مسئله‌های فنر». استادها بر اساس اصلی که برای حلشون لازم بود: «پایستگی انرژی»، «قانون دوم نیوتن»؛ حتی وقتی ظاهر دو مسئله کاملا فرق داشت. یعنی طرح‌واره‌ی استادها، عمیق‌تر بود.

برای یادگیری یعنی: بعد از حل هر مسئله، بپرسید «اصل پشت این چی بود؟»، نه فقط «این از کدوم نوع بود؟». و همون تمرین قاطی که توی درس حافظه‌ی رویه‌ای دیدیم، مجبورتون می‌کنه به جای ظاهر، به اصل نگاه کنید.

دارا، داراتر

یه پژوهشگر کانادایی به اسم کیث استانوویچ (Keith Stanovich) سال ۱۹۸۶ یه الگو رو توی خوندن بچه‌ها توصیف کرد و اسمش رو گذاشت اثر متیو (Matthew Effect)؛ از یه جمله‌ی قدیمی که می‌گه «به کسی که داره، بیشتر داده می‌شه». بچه‌هایی که زودتر و بهتر خوندن رو یاد می‌گیرن، بیشتر می‌خونن؛ بیشتر خوندن، کلمه‌ها و دانسته‌های بیشتری می‌ده؛ و دانسته‌ی بیشتر، خوندن بعدی رو آسون‌تر می‌کنه.

و برعکس: بچه‌ای که خوندن براش سخته، کمتر می‌خونه، دانسته‌ی کمتری جمع می‌کنه، و فاصله کم‌کم بیشتر می‌شه. همین پژوهش بیسبال، از زاویه‌ی دیگه.

خبر خوب برای بزرگسال‌ها: این چرخه رو توی هر سنی می‌شه شروع کرد. هر کتاب یا درس توی یه زمینه، کتاب بعدی همون زمینه رو آسون‌تر می‌کنه. برای همین ماندن توی یه زمینه برای یه مدت، به جای پریدن مدام بین موضوع‌ها، معمولا تندتر جلو می‌بره.

موش‌ها

و یه شاهد از توی مغز. سال ۲۰۰۷، یه گروه به سرپرستی دوروثی تسه و ریچارد موریس (Dorothy Tse & Richard Morris) به موش‌ها، طی چند هفته، یاد دادن توی یه میدون بزرگ، هر بوی غذا رو به یه جای مشخص ربط بدن؛ یعنی یه «نقشه» یا طرح‌واره از جفت‌های بو و جا.

بعد، دو جفت تازه بهشون یاد دادن، فقط با یه بار تجربه. موش‌هایی که طرح‌واره رو داشتن، این جفت‌های تازه رو یاد گرفتن و حتی اگه فقط چهل و هشت ساعت بعد هیپوکامپشون رو از کار مینداختن، هنوز یادشون بود. یعنی خاطره‌ی تازه، توی یکی دو روز، به قشر مغز رسیده و تثبیت شده بود؛ چیزی که معمولا هفته‌ها طول می‌کشه.

پیام: وقتی یه طرح‌واره‌ی محکم دارید، چیز تازه‌ای که بهش وصله، خیلی سریع‌تر جا میفته. جالباسی که از قبل هست، لباس تازه رو فورا نگه می‌داره. درس تثبیت این رو کامل‌تر می‌گه.

طرح‌واره توی مغز

پژوهش‌های تصویربرداری، کم‌کم یه بخش رو برای طرح‌واره‌ها پیشنهاد کردن: بخش میانی قشر پیش‌پیشانی (Medial Prefrontal Cortex). یه گروه هلندی به سرپرستی مارلیکه فان کسترن (Marlieke van Kesteren) سال ۲۰۱۲ یه مدل پیشنهاد دادن: وقتی چیز تازه با یه طرح‌واره‌ی قبلی جوره، این بخش فعال‌تره و کمک می‌کنه سریع به قشر مغز وصل بشه؛ و وقتی چیز تازه کاملا ناآشناست، هیپوکامپ کار بیشتری می‌کنه تا از اول نگهش داره.

این مدل با آزمایش موش‌ها هم جور درمیاد: با طرح‌واره، تثبیت سریع؛ بی‌طرح‌واره، آروم و وابسته به هیپوکامپ. هنوز جزئیاتش بحث داره، ولی تصویر کلی روشنه: دانش قبلی، فقط کمک ذهنی نیست؛ مسیر خاطره رو توی مغز هم عوض می‌کنه.

طرح‌واره‌ی خود متن

فقط موضوع‌ها طرح‌واره ندارن؛ شکل متن‌ها هم دارن. یه داستان، معمولا یه شخصیت، یه مشکل، تلاش و یه پایان داره. یه متن علمی، معمولا یه ادعا، شاهد و نتیجه. پژوهش‌های بانی مایر (Bonnie Meyer) از دهه‌ی ۱۹۷۰ نشون دادن خواننده‌هایی که ساختار کلی یه متن رو تشخیص می‌دن، مثلا «این متن داره مشکل و راه حل می‌گه» یا «داره دو چیز رو مقایسه می‌کنه»، بیشتر ازش یادشون می‌مونه.

یعنی موقع خوندن، یه سوال ساده کمک می‌کنه: «این متن چه شکلیه؟». و همین‌طور موقع نوشتن خلاصه: خلاصه رو با همون شکل بنویسید؛ مشکل و راه حل، یا مقایسه، یا زنجیره‌ی علت و معلول.

اول قاب

اگه طرح‌واره این‌قدر مهمه، وقتی یه موضوع کاملا تازه یاد می‌گیرید و هنوز طرح‌واره‌ای ندارید چی؟ سال ۱۹۶۰، یه روانشناس آموزشی به اسم دیوید آزوبل (David Ausubel) یه پیشنهاد ساده داد: قبل از جزئیات، یه پیش‌سازمان‌دهنده (Advance Organizer) بدید؛ یه متن کوتاه و کلی که قاب موضوع رو می‌سازه و می‌گه جزئیات کجای این قاب می‌شینن.

پژوهش‌های بعدی، با اینکه اندازه‌ی اثرش همیشه بزرگ نبود، نشون دادن معمولا کمک می‌کنه؛ به‌خصوص برای موضوع‌های ناآشنا. توی عمل یعنی: قبل از خوندن یه فصل، عنوان‌ها و خلاصه‌ی آخرش رو ببینید؛ قبل از یه ویدیو، فهرستش رو. همون نقشه‌ی بخش که توی درس نقشه‌ی حافظه ساختیم، دقیقا برای همینه.

و یه راه دیگه: تشبیه. وقتی یه موضوع تازه رو به یه چیز آشنا تشبیه می‌کنید، مثل حافظه به اداره‌ی پست، یه طرح‌واره‌ی قدیمی رو قرض می‌گیرید تا جالباسی تازه‌تون ساخته بشه. فقط حواستون باشه هر تشبیهی یه جایی می‌لنگه؛ وقتی موضوع رو بهتر شناختید، بپرسید تشبیه کجا دیگه درست نیست. اون نقطه، معمولا خودش یه درس تازه‌ست؛ مثلا اداره‌ی پست هیچ‌وقت نامه‌ها رو وقتی بازشون می‌کنه عوض نمی‌کنه، ولی مغز همین کار رو می‌کنه.

جالباسی اشتباه

و حالا جنبه‌ی سخت طرح‌واره: وقتی اشتباهه. سال ۱۹۹۲، دو پژوهشگر به اسم استلا وسنیادو و ویلیام بروئر (Stella Vosniadou & William Brewer) از بچه‌های دبستانی پرسیدن زمین چه شکلیه. خیلی‌هاشون گفتن «گرد»؛ همون چیزی که توی مدرسه شنیده بودن.

ولی وقتی ازشون خواستن نقاشی کنن و سوال‌های بیشتری پرسیدن، معلوم شد خیلی‌هاشون تصورهای جالبی ساخته بودن: یه زمین گرد که ما توی یه بخش صافش، داخلش، زندگی می‌کنیم؛ یا یه زمین گرد مثل بشقاب. یعنی دانسته‌ی تازه، «زمین گرده»، با طرح‌واره‌ی قبلی، «زمینی که من می‌بینم صافه»، جور شده بود؛ نه اینکه جایگزینش شده باشه.

این، یکی از سخت‌ترین چالش‌های یادگیریه: تصور غلط قبلی (Misconception) معمولا با یه بار شنیدن درست، عوض نمی‌شه؛ با دانسته‌ی تازه قاطی می‌شه. بزرگسال‌ها هم این‌طوریم؛ مثلا خیلی‌ها هنوز فکر می‌کنن فصل‌ها به خاطر نزدیک و دور شدن زمین از خورشیدن. برای عوض کردن، اول باید تصور قبلی رو آشکار کرد، بعد نشون داد کجا جور نیست.

طرح‌واره‌درمانی

اگه «طرحواره» رو جستجو کنید، بیشتر نتیجه‌ها درباره‌ی «طرحواره درمانی» و اسم‌هایی مثل «طرحواره رهاشدگی» یا «نقص و شرم»ـه. این یه روش روان‌درمانیه که یه روانشناس به اسم جفری یانگ (Jeffrey Young) ساخت، و از همین ایده‌ی کلی طرح‌واره استفاده می‌کنه، ولی برای الگوهای عمیق حسی و رابطه‌ای که از بچگی شکل گرفتن.

این درس درباره‌ی طرح‌واره‌های دانسته‌ها و یادگیریه، نه درمان. اگه حس می‌کنید یه الگوی تکراری توی حس‌ها یا رابطه‌هاتون اذیتتون می‌کنه، این کار یه متخصص روانشناسیه، نه یه درس آنلاین. و اسم مشترک این دو، نباید باعث بشه یکی رو جای دیگری بگیرید.

برای یادگیری یعنی چی

  • اول قاب، بعد جزئیات. قبل از هر فصل، عنوان‌ها و خلاصه؛ قبل از هر بخش، نقشه‌ش.
  • بپرسید: این شبیه چیه که بلدم؟ هر ربط، یه جالباسی.
  • تشبیه بسازید. یه طرح‌واره‌ی قدیمی رو برای یه موضوع تازه قرض بگیرید.
  • دانش پایه بسازید. طبق پژوهش بیسبال، دانستن موضوع گاهی از مهارت مهم‌تره؛ پایه‌ها رو جدی بگیرید.
  • تصور قبلی رو بنویسید. قبل از خوندن درباره‌ی یه موضوع، بنویسید فکر می‌کنید چطوریه؛ بعد مقایسه کنید.
  • به «یادمه که بود» شک کنید. طرح‌واره، جای خالی رو با «معمولا» پر می‌کنه.

تمرین امروز

امروز، جالباسی‌های ذهنتون رو مرتب می‌کنید: چند تا تازه می‌سازید، و یکی دو تا که اشتباه بودن رو پیدا می‌کنید. حدود پونزده دقیقه، با یه کاغذ و یه خودکار.

  1. برای موضوعی که دارید یاد می‌گیرید، یه قاب یه‌صفحه‌ای بکشید: بخش‌های اصلی و ربطشون.
  2. برای یه مفهوم تازه‌ی امروز، یه تشبیه به یه چیز آشنا بنویسید.
  3. قبل از خوندن بخش بعدی، بنویسید فکر می‌کنید چی می‌گه؛ بعد از خوندن، مقایسه کنید.
  4. فیلمنامه‌ی یه کار روزمره، مثل خرید نون، رو قدم به قدم بنویسید؛ ببینید چقدر جزئیات بی‌فکر بلدید.
  5. بدون نگاه کردن، فرق جذب و انطباق رو با یه مثال از خودتون بنویسید.

درس بعدی، یه اثر ریز ولی همه‌جایی از طرح‌واره‌ها و شبکه‌ی معنا رو نشون می‌ده؛ اینکه چطور یه کلمه، کلمه‌ی بعدی رو آماده می‌کنه: آماده‌سازی.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • طرح‌واره قالب دانسته‌های قبلی درباره‌ی یه موضوعه؛ چیز تازه بهش وصل می‌شه.
  • طبق پیاژه، طرح‌واره یا چیز تازه رو جذب می‌کنه، یا خودش رو با اون عوض می‌کنه.
  • دانش قبلی یادگیری رو خیلی آسون‌تر می‌کنه؛ گاهی حتی بیشتر از توانایی کلی.
  • طرح‌واره جای خالی خاطره رو با چیزهای معمول پر می‌کنه و تصور غلط رو سخت عوض می‌کنه.
  • اول یه قاب کلی، بعد جزئیات؛ ربط به دونسته‌ها؛ و سنجیدن تصورهای قبلی.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد