آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
برنامه ریزی درسی
جواب کوتاه
یه برنامهی درسی خوب، فهرست همهی کارهایی نیست که دوست دارید انجام بدید؛ یه نقشهی واقعیه که با وقت واقعی شما جور باشه. چند اصل پژوهشمحور، برنامه رو قابل اجرا میکنن: از روز امتحان به عقب برنامه بریزید؛ مرورها رو با فاصله توی تقویم بذارید، نه همه رو شب آخر؛ درسها رو قاطی کنید؛ برای هر جلسه بنویسید «کی، کجا، چی»؛ و چون همه وقت لازم رو کمتر از واقعیت تخمین میزنیم، یه جای خالی برای جبران بذارید. و وقتی برنامه به هم ریخت، که حتما یه جاهایی میریزه، از همونجا ادامه بدید، نه از اول.
برنامهی سفری که جای بارون داره
دو نفر رو تصور کنید که برای یه سفر یههفتهای برنامه میریزن. اولی، هر ساعت از هر روز رو پر میکنه: صبح موزه، ظهر بازار، عصر کوه، شب کنسرت. روز دوم بارون میاد و کوه کنسل میشه؛ روز سوم یه اتوبوس دیر میاد؛ و از روز چهارم، کل برنامه به هم ریخته و اون آدم کلافهست. دومی، برای هر روز دو سه کار اصلی میذاره، یه نصفهروز خالی برای وقتی که چیزی عقب افتاد، و یه فهرست کوتاه از کارهای جایگزین برای روزهای بارونی.
آخر هفته، دومی احتمالا هم بیشتر دیده و هم کمتر خستهست. برنامهریزی درسی هم دقیقا همینه. یه برنامهی خوب، پر از آرزو نیست؛ یه نقشهی واقعیه که برای اتفاقهای پیشبینینشده هم جا داره. این درس میگه چطور یه برنامهی درسی بسازید که همهی روشهای این مسیر توش باشه و واقعا اجرا بشه.
چرا اصلا برنامه لازمه
بیشتر روشهایی که توی این مسیر دیدیم، مثل تکرار با فاصله و اینترلیوینگ، به زمانبندی وابستهان. نمیشه شب امتحان، «با فاصله» مرور کرد. اگه از قبل توی تقویم جا براشون نذارید، به طور طبیعی همهی مطالعه به روزهای آخر فشرده میشه؛ یعنی همون شببیداری که پژوهشها نشون دادن بدترین راهه.
دلیل دیگه، تصمیمگیریه. وقتی برنامه ندارید، هر بار که مینشینید، باید تصمیم بگیرید «حالا چی بخونم؟». این تصمیمها انرژی میگیرن و راه رو برای عقب انداختن باز میکنن. یه برنامه، این تصمیم رو یه بار، از قبل، میگیره؛ و وقت نشستن، فقط باید شروع کنید.
یه دلیل سوم هم هست: یه برنامه، کار بزرگ رو به تیکههای کوچیک و مشخص میشکنه. «برای امتحان زیست آماده شم» یه کار ترسناک و مبهمه که آدم نمیدونه از کجا شروع کنه، و برای همین، عقب میاندازدش. «امروز ساعت پنج، بخش اول فصل دو» یه کار کوچیک و روشنه که شروع کردنش راحته. خیلی از عقب انداختنها، نه از تنبلی، بلکه از مبهم بودن کارن.
چرا همیشه وقت کم میاریم
راجر بیولر، دیل گریفین و مایکل راس، سال ۱۹۹۴، توی مجلهی Journal of Personality and Social Psychology، از دانشجوها پرسیدن پایاننامهشون رو کی تموم میکنن. میانگین پیشبینی، حدود ۳۴ روز بود؛ ولی میانگین زمان واقعی، حدود ۵۶ روز. حتی وقتی ازشون خواستن «بدبینانهترین» پیشبینی رو بدن، بیشتر از نصفشون باز هم دیرتر تموم کردن.
این پدیده، که دنیل کانمن و آموس تورسکی اسمش رو «خطای برنامهریزی»، به انگلیسی Planning Fallacy، گذاشتن، یعنی آدمها تقریبا همیشه زمان لازم برای یه کار رو کمتر از واقعیت تخمین میزنن، حتی وقتی از تجربهی قبلی میدونن که کارهای مشابه طول کشیده. دلیلش اینه که موقع برنامهریزی، به بهترین حالت فکر میکنیم، نه به همهی چیزهایی که ممکنه وسط کار پیش بیاد.
چطور با خطای برنامهریزی کنار بیایم
پژوهشها چند راه پیدا کردن. اول، به جای فکر کردن به همین کار، به کارهای مشابه قبلی نگاه کنید: «دفعهی پیش، خوندن یه فصل مشابه چقدر طول کشید؟». این نگاه از بیرون، از تصور بهترین حالت، خیلی دقیقتره. دوم، کار رو به تیکههای کوچیک بشکنید و برای هر تیکه جدا زمان بذارید؛ وقتی کار بزرگ رو یکجا تخمین میزنیم، بخشهای زیادیش از قلم میافته.
سوم، یه قاعدهی ساده: هر تخمینی که زدید، حدود یه سوم یا نصف بهش اضافه کنید. اگه فکر میکنید یه فصل رو توی دو ساعت تموم میکنید، سه ساعت براش بذارید. اگه زودتر تموم شد، اون وقت اضافه، جای خالی برای مرور یا استراحته؛ و این، خیلی بهتر از اینه که هر روز عقب بیفتید و حس بدی داشته باشید.
از روز امتحان، به عقب
بهترین راه شروع یه برنامه، از آخرشه. روز امتحان رو توی تقویم علامت بزنید. حالا به عقب بیاید: یکی دو روز پیش از امتحان، فقط مرور سبک و خواب خوب؛ یه هفته پیش از امتحان، تست زدن و مرور با یادآوری؛ پیش از اون، خوندن و یاد گرفتن مطالب تازه، تیکه تیکه.
بعد، همهی مطالبی که باید بخونید رو فهرست کنید، مثلا فصلها یا بخشها، و بین روزهای «یاد گرفتن» پخششون کنید. اگه میبینید جا نمیشه، الان، روز اول، وقت تصمیم گرفتنه: یا زودتر شروع کنید، یا وقت روزانه رو بیشتر کنید، یا انتخاب کنید کدوم بخشها مهمترن. این تصمیم، الان خیلی راحتتر از شب امتحانه.
یه نکتهی مهم توی چیدن فصلها: فصلهای سختتر یا مهمتر رو زودتر بذارید، نه آخر کار. اینطوری، هم وقت بیشتری برای مرورهای با فاصلهشون دارید، و هم اگه برنامه عقب افتاد، چیزی که فشرده میشه، فصلهای آسونترن، نه سختها. خیلیها برعکس عمل میکنن، چون شروع کردن با آسونها حس خوبی میده؛ ولی روزهای آخر، با فصلهای سخت و وقت کم تنها میمونن.
مرور با فاصله رو توی تقویم بذارید
وقتی یه فصل رو یاد گرفتید، همون روز توی تقویم، سه تا مرور کوتاه براش بذارید: فردا، چند روز بعد، و یه هفته یا ده روز بعد. هر مرور، ده تا بیست دقیقه، با یادآوری فعال، نه دوباره خوندن. اینطوری، هر روز برنامهتون دو بخش داره: یاد گرفتن یه چیز تازه، و مرور چند چیز قبلی.
نیکلاس سپدا و همکارانش، سال ۲۰۰۸، توی مجلهی Psychological Science نشون دادن بهترین فاصلهی مرور، به این بستگی داره که تا امتحان چقدر مونده؛ برای امتحانی که یه هفته دیگهست، فاصلهی یکی دو روزه خوبه، و برای امتحانی که ماهها دیگهست، فاصلهی چند هفتهای. یه قاعدهی ساده: فاصلهی مرورها رو حدود یه دهم تا یه پنجم زمان باقیمونده تا امتحان بگیرید.
یه کار عملی: وقتی برای هر فصل مرورهاش رو توی تقویم میذارید، فقط بنویسید «مرور فصل دو، ۱۵ دقیقه»؛ نه بیشتر. این جلسههای کوتاه، راحت توی جاهای کوچیک روز جا میشن؛ مثلا پیش از شام، یا توی راه. و چون کوتاهن، شروع کردنشون سخت نیست. چند هفته بعد، میبینید هر فصل، چند بار، بی هیچ فشاری، مرور شده.
درسها رو قاطی کنید
یه وسوسهی رایج اینه که هر روز رو به یه درس بدید: شنبه ریاضی، یکشنبه فیزیک، دوشنبه شیمی. این، کار رو ساده میکنه، ولی دو مشکل داره. اول، بین هر دو جلسهی یه درس، یه هفته فاصله میافته، که برای مطالب تازه زیاده. دوم، اینترلیوینگ، که درسش رو دیدیم، نشون داد قاطی کردن موضوعها، به خصوص توی تمرین، یادگیری رو بیشتر میکنه.
یه قالب بهتر: هر روز دو سه درس، هر کدوم یه جلسهی کوتاهتر. و توی جلسههای مرور، سوالهای چند فصل یا چند درس رو با هم قاطی کنید. این، اولش کمی سختتر و شلوغتر به نظر میاد؛ ولی همون سختی مطلوبه که یادگیری رو ماندگارتر میکنه.
یه قالب هفتگی
بیشتر آدمها، هفتههاشون تقریبا شبیه همه: کلاسها، کار، رفت و آمد. پس به جای برنامهریزی هر روز از صفر، یه قالب هفتگی بسازید. اول همهی کارهای ثابت رو توی یه جدول هفتروزه بنویسید: کلاس، کار، خواب، غذا، ورزش. بعد، جاهای خالی واقعی رو پیدا کنید.
حالا جلسههای درس رو توی همین جاهای خالی بذارید؛ نه همهی جاهای خالی، بلکه حدود دو سومشون. بقیه، برای استراحت، جبران، یا اتفاقهای پیشبینینشده. این قالب، هر هفته تکرار میشه؛ فقط اینکه توی هر جلسه چی بخونید، هر آخر هفته برای هفتهی بعد مشخص میشه.
یه نکته دربارهی ساعتهای روز: بیشتر آدمها، توی ساعتهای خاصی از روز تمرکز بیشتری دارن؛ بعضی صبح زود، بعضی عصر. سختترین درسها رو توی همین ساعتهای پرانرژی بذارید، و کارهای سبکتر، مثل مرور فلشکارت، رو توی ساعتهای کمانرژی. یکی دو هفته به خودتون دقت کنید تا ببینید ساعتهای خوبتون کیان.
جلسهها: کوتاه، مشخص، با استراحت
هر جلسهی درس، بهتره یه تیکهی مشخص زمان باشه، مثلا پنجاه دقیقه، با یه هدف مشخص؛ مثل جلسهای که درس «روش مطالعه» شرح داد. «امروز عصر درس بخونم» هدف نیست؛ «ساعت پنج تا شش، بخش دوم فصل سه، با پنج سوال آخرش» هدفه.
چند جلسهی کوتاهتر در روز، معمولا از یه جلسهی خیلی طولانی بهتره؛ هم به خاطر خستگی و تمرکز، و هم به خاطر اثر فاصله. بین جلسهها، استراحت واقعی بذارید: راه رفتن، آب خوردن، نگاه به بیرون؛ نه گوشی، که درس «استراحت بین مطالعه» توی ایستگاه تمرکز بیشتر بازش میکنه.
برای هر جلسه: کی، کجا، چی
پیتر گالویتزر، روانشناس دانشگاه نیویورک، نشون داد که نوشتن یه برنامهی «اگه... پس...»، که بهش قصد اجرایی، به انگلیسی Implementation Intention، میگن، احتمال انجام کار رو خیلی بیشتر میکنه. یعنی به جای «این هفته فیزیک میخونم»، بنویسید «سهشنبه، وقتی از کلاس برگشتم و چایی خوردم، پشت میز اتاقم، فصل چهار فیزیک».
گالویتزر و پاسکال شیران، سال ۲۰۰۶، توی یه فراتحلیل که توی مجلهی Advances in Experimental Social Psychology چاپ شد، اثر این روش رو توی دهها پژوهش بررسی کردن و دیدن اثرش متوسط تا بزرگه. دلیلش اینه که وقتی موقعیت مشخص پیش میاد، ذهن خودبهخود یاد کار میافته و دیگه لازم نیست تصمیم بگیره.
یه شکل دیگهی همین روش، برای مانعها هم کار میکنه: «اگه دوستم زنگ زد و خواست بریم بیرون، پس میگم ساعت هفت، بعد از جلسهی درسم». یا «اگه حس کردم حوصله ندارم، پس فقط پنج دقیقه شروع میکنم». این برنامههای از پیش آماده برای لحظههای سخت، کمک میکنن وقتی اون لحظه رسید، به جای تصمیم گرفتن از نو، کاری که از قبل تصمیم گرفتید رو انجام بدید.
جای خالی برای جبران
مهمترین چیزی که بیشتر برنامهها کم دارن، جای خالیه. یه برنامهای که هر دقیقهش پره، با اولین سرماخوردگی، مهمونی یا کلاس جبرانی، به هم میریزه؛ و وقتی یه روز عقب افتادید، روزهای بعد هم عقب میافتن، مثل دومینو. یه جای خالی، این زنجیره رو میشکنه.
یه راه ساده: یه روز در هفته، مثلا جمعه، یا یه نصفهروز، هیچ درسی براش نذارید، جز «جبران کارهای عقبافتادهی این هفته». اگه هیچی عقب نیفتاده بود، اون وقت مال استراحته، یا یه مرور اضافه. این روز، برنامه رو از شکننده به انعطافپذیر تبدیل میکنه.
یه جای خالی کوچیکتر هم، توی هر روز، کمک میکنه: بین دو جلسه، ده پونزده دقیقه بیشتر از لازم بذارید. اگه جلسهی اول کمی طول کشید، جلسهی دوم به هم نمیریزه. و اگه طول نکشید، این ده دقیقه، یه استراحت اضافهست. برنامهای که بین تیکههاش نفس داره، خیلی کمتر از برنامهی فشرده میشکنه.
پیگیری: تیک، نه احساس
آخر هر روز، کنار جلسههایی که انجام دادید، تیک بزنید. این کار ساده، دو فایده داره. اول، به جای اینکه آخر هفته یه حس مبهم داشته باشید «انگار کم خوندم»، یه عدد واقعی دارید: «هشت جلسه از ده». دوم، دیدن تیکها، خودش انگیزهست؛ آدمها دوست ندارن زنجیرهی تیکها رو بشکنن.
آخر هر هفته، پنج دقیقه نگاه کنید: کدوم جلسهها انجام نشدن؟ چرا؟ زمانش بد بود، یا هدفش خیلی بزرگ بود، یا جاش؟ برنامهی هفتهی بعد رو بر اساس همین تنظیم کنید. برنامه، یه چیز ثابت نیست؛ یه چیز زندهست که با تجربه بهتر میشه.
یه نکتهی دیگه: علاوه بر تیک، کنار هر جلسه یه کلمه بنویسید که چطور بود؛ مثلا «خوب»، «حواسپرت»، «خسته». بعد از چند هفته، این کلمهها یه الگو نشون میدن: شاید جلسههای عصر جمعه همیشه حواسپرتن، یا جلسههای بعد از ناهار همیشه خسته. این اطلاعات، کمک میکنه برنامه رو با واقعیت خودتون جور کنید.
خواب و استراحت، بخشی از برنامهان
یه اشتباه بزرگ، اینه که خواب رو جایی ببینیم که اگه وقت کم آوردیم، ازش کم کنیم. پژوهشها، که درس «خواب و حافظه» توی ایستگاه حافظه کاملشون رو میگه، نشون دادن مغز توی خواب، چیزهایی رو که روز یاد گرفته، تثبیت میکنه. کم کردن خواب برای درس خوندن بیشتر، مثل اینه که آب بیشتری توی یه سطل سوراخ بریزید.
پس توی برنامه، اول خواب رو بذارید، با یه ساعت ثابت؛ بعد درس رو. همینطور ورزش و وقت با خانواده و دوستها. یه برنامهی درسی که هیچ استراحتی نداره، شاید یکی دو هفته دووم بیاره، ولی بعدش یا آدم خسته میشه و کلا ولش میکنه، یا کیفیت یادگیری خیلی پایین میاد.
وقتی برنامه به هم ریخت
برنامه حتما یه جاهایی به هم میریزه؛ این طبیعیه، نه نشونهی شکست. بدترین واکنش اینه که «دیگه برنامه خراب شد، همهچیز رو از اول میچینم»، یا بدتر، «دیگه فایدهای نداره». بهترین واکنش اینه: از همونجایی که هستید، ادامه بدید. جلسهی امروز رو انجام بدید؛ کار عقبافتاده رو توی جای خالی هفته بذارید.
اگه خیلی عقب افتادید، مثلا یه هفته مریض بودید، اونوقت وقتشه که برنامه رو دوباره، از روز امتحان به عقب، بچینید؛ با واقعیت تازه. شاید لازم باشه بعضی بخشها رو کمعمقتر بخونید یا اولویتبندی کنید. ولی همیشه یادتون باشه که هدف برنامه، کمک به شماست، نه اینکه شما بندهی برنامه باشید.
یه مثال: سه هفته تا امتحان زیست
زهرا سه هفته تا امتحان زیست وقت داره و شش فصل باید بخونه. از آخر به اول: دو روز آخر، مرور سبک و خواب. هفتهی سوم، تست زدن و مرور قاطی همهی فصلها. دو هفتهی اول، شش فصل؛ یعنی هر دو سه روز یه فصل. هر روز، یه جلسهی پنجاهدقیقهای برای فصل تازه، و یه جلسهی بیستدقیقهای برای مرور فصلهای قبلی با فلشکارت.
جمعهها، جای خالی. برای هر جلسه، نوشته «ساعت پنج عصر، بعد از چایی، پشت میز». آخر هر روز تیک میزنه. هفتهی دوم، یه روز مهمونیه و یه جلسه جا میافته؛ جمعه جبرانش میکنه. سه هفته بعد، به جای یه شببیداری، هر فصل رو چهار پنج بار با فاصله مرور کرده.
یه نکته از مثال زهرا: اون، فلشکارتهاش رو از همون فصل اول شروع کرد، نه آخر کار. پس هر روز، کارتهای فصلهای قبلی رو هم مرور میکرد، و این مرورها، خودبهخود، با فاصله پخش میشدن. وقتی به هفتهی سوم رسید، فصل اول رو بیشتر از همه مرور کرده بود؛ نه کمتر، که معمولا وقتی همهچیز به آخر کار میافته، پیش میاد.
کاغذ یا برنامهی گوشی
برای نوشتن برنامه، هر ابزاری که راحتترید، خوبه: یه دفتر، یه تقویم دیواری، یا تقویم گوشی. مهم اینه که برنامه جایی باشه که هر روز میبینیدش. یه برنامهی قشنگ که توی یه کشو یا یه پوشهی گوشی گم شده، هیچ کمکی نمیکنه.
یه مزیت تقویم گوشی، یادآوره: میتونید برای هر جلسه یا هر مرور، یه یادآور بذارید. ولی مراقب باشید باز کردن گوشی برای دیدن برنامه، به یه ربع اسکرول کردن تبدیل نشه. اگه این اتفاق زیاد میافته، یه برگهی چاپی از برنامهی هفته، روی دیوار یا کنار میز، بهتره.
اشتباههای رایج
- برنامهی پر از آرزو: ده ساعت درس در روز، از فردا.
- تخمین کم: یه فصل در یه ساعت، که همیشه سه ساعت طول میکشه.
- هر روز یه درس، به جای قاطی کردن.
- بی جای خالی برای جبران.
- کم کردن خواب برای درس بیشتر.
- یه بار به هم ریختن و ول کردن کل برنامه.
اولی، از همه رایجتره. یه برنامهی خیلی سنگین، روز اول هیجان داره، روز سوم خستهکنندهست، و روز پنجم کنار گذاشته میشه. یه برنامهی سبکتر که واقعا انجام میشه، از یه برنامهی سنگین که روی کاغذ میمونه، خیلی بیشتر یاد میده.
برای بچهها
برای بچهها، برنامه باید خیلی ساده و دیدنی باشه. یه جدول هفتگی روی یخچال، با یه رنگ برای هر درس، و یه برچسب یا ستاره برای هر جلسهای که انجام شد. جلسهها کوتاه، بیست تا سی دقیقه، و با استراحت بازی بینشون.
مهمتر از برنامهی کامل، اینه که بچه کمکم یاد بگیره خودش برنامه بریزه. از یه هفته شروع کنید و با هم بشینید: «این هفته چه درسهایی داری؟ کی وقت داری؟ کجاها بازی داری؟». بچهای که خودش توی ساختن برنامه سهم داشته، خیلی بیشتر بهش پایبنده.
برای سن بالا
برای بزرگسالهایی که کنار کار و خانواده درس میخونن، مثلا برای یه مدرک، یه آزمون حرفهای یا یاد گرفتن یه زبان، برنامهریزی حتی مهمتره، چون وقت آزاد کمه و پراکنده. اینجا، جلسههای کوتاه و منظم، مثلا بیست دقیقه هر روز صبح پیش از کار، از جلسههای طولانی آخر هفته خیلی بهتر جواب میدن.
یه راه خوب، وصل کردن درس به یه کار ثابت روزانهست: «بعد از صبحونه، بیست دقیقه لغت»، یا «توی مترو، فلشکارت». این، همون برنامهی «اگه... پس...»ـه، و کمک میکنه درس به یه عادت تبدیل بشه، نه یه کاری که هر روز باید براش وقت پیدا کرد.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «برنامهی سنگینتر، نتیجهی بهتر.» برنامهای که انجام میشه، بهتر از برنامهای که روی کاغذ میمونه.
- «این بار دیگه به موقع تموم میکنم.» خطای برنامهریزی؛ یه سوم تا نصف اضافه کنید.
- «هر روز یه درس، بهترین قالبه.» قاطی کردن، یادگیری رو بیشتر میکنه.
- «خواب رو کم کنم، بیشتر میخونم.» خواب بخشی از یادگیریه.
- «برنامه که ریخت، خراب شده.» از همونجا ادامه بدید.
- «برنامه یه بار ریخته میشه و تمام.» هر هفته با تجربه تنظیمش کنید.
واژههای این درس، یه جا
- خطای برنامهریزی (Planning Fallacy): تخمین کمتر از واقعیت زمان لازم.
- برنامهریزی از آخر (Backward Planning): شروع از روز امتحان و آمدن به عقب.
- قصد اجرایی (Implementation Intention): برنامهی «اگه... پس...»، با کی، کجا، چی.
- جای خالی (Buffer): وقت خالی برای جبران.
- قالب هفتگی: جدول ثابت هفته با کارهای ثابت و جاهای خالی.
- تکرار با فاصله: مرورهایی که با فاصله توی تقویم گذاشته میشن.
- اینترلیوینگ (Interleaving): قاطی کردن موضوعها.
- پیگیری (Tracking): تیک زدن جلسههای انجامشده.
- نگاه از بیرون (Outside View): تخمین از روی کارهای مشابه قبلی.
- تثبیت حافظه: کار مغز توی خواب.
یه تمرین کوتاه
برای امتحان یا هدف درسی بعدیتون:
- روز امتحان رو توی تقویم علامت بزنید.
- همهی مطالب رو فهرست کنید و برای هر کدوم، زمانی که فکر میکنید لازمه، به اضافهی یه سوم بنویسید.
- از آخر به اول، روزهای مرور و یاد گرفتن رو بچینید.
- یه روز در هفته رو برای جبران خالی بذارید.
- برای سه جلسهی اول، کی، کجا و چی رو دقیق بنویسید.
درس بعدی، «تست زدن»، میگه چرا تست زدن یکی از بهترین راههای آماده شدن برای امتحانه، و چطور ازش بیشترین استفاده رو ببرید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- برنامهی خوب با وقت واقعی جوره، نه با آرزو.
- همه وقت لازم رو کمتر تخمین میزنیم؛ خطای برنامهریزی.
- از روز امتحان به عقب برنامه بریزید.
- مرورها با فاصله و درسها قاطی، توی تقویم.
- برای هر جلسه: کی، کجا، چی.
- جای خالی برای جبران بذارید.
- برنامه که ریخت، از همونجا ادامه بدید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.