تورم چیست به زبان ساده
جواب کوتاه
تورم (Inflation) یعنی بالا رفتن عمومی و ادامهدار قیمتها؛ نه گرون شدن یه کالا، بلکه گرون شدن کموبیش همهچیز، و نه یه بار، بلکه ماه به ماه. برای اندازه گرفتنش، نهادهای آماری هر ماه قیمت یه سبد بزرگ از کالاها و خدمات رو میگیرن؛ هر چیز به اندازهی سهمش توی خرج خونوارها. نرخ تورم، درصد تغییر قیمت همین سبده. تورم چند علت اصلی داره: خریدار و پول بیشتر از کالا، گرون شدن تولید، و مارپیچی که حقوق و قیمت همدیگه رو بالا میبرن. تورم خیلی بالا، ابرتورم، پول رو تقریبا بیارزش میکنه. ولی تورم شخصی هر کس، بسته به سبد خودش، با عدد رسمی فرق داره؛ و میشه حسابش کرد.
بادکنک
یه بادکنک رو تصور کنید که روش برچسب قیمت چسبیده. هر روز یه کم بادش میکنن؛ اونقدر کم که توی یه روز متوجه نمیشید. ولی یه سال بعد، بادکنک خیلی بزرگتر شده. تورم همینه: قیمتهایی که آرومآروم، همه با هم، و ادامهدار باد میشن.
کلمهی انگلیسیش هم، تقریبا همین معنی رو میده: «باد کردن». و توی درس قبل دیدیم نتیجهش چیه: با همون پول، کمتر میشه خرید. این درس، خود این بادکنک رو باز میکنه: تورم دقیقا چیه، چطور اندازه گرفته میشه، از کجا میاد، و برای زندگی ما چه معنایی داره.
این درس رو با یه برگه و یه مداد بخونید. آخرش، یاد میگیرید تورم شخصی خودتون رو حساب کنید؛ عددی که برای برنامه ریختن، از هر عدد رسمیای دقیقتره.
تورم چیه و چی نیست
تعریف دقیق تورم سه تیکه داره: بالا رفتن قیمتها؛ «عمومی»، یعنی کموبیش همهی قیمتها، نه یکی دو تا؛ و «ادامهدار»، یعنی ماه به ماه، نه یه بار.
پس اگه قیمت گوجه به خاطر یه سرمای ناگهانی یهو دو برابر بشه، این به تنهایی تورم نیست؛ گرون شدن یه کالاست. ممکنه چند ماه بعد هم دوباره پایین بیاد. یا اگه قیمت همهچیز یه بار بالا بره و بعد ثابت بمونه، این هم تورم ادامهدار نیست. تورم وقتیه که سطح عمومی قیمتها، مدام بالا میره.
این فرق، فقط یه بحث کتابی نیست. وقتی یه کالا گرون میشه، میشه یه کالای دیگه جاش خرید. ولی وقتی همهچیز با هم گرون میشه، جایی برای فرار نیست؛ چیزی که کم میشه، ارزش خود پوله.
سبد کالا
«همهی قیمتها» رو چطور میشه اندازه گرفت؟ نهادهای آماری هر کشور، یه سبد بزرگ از کالاها و خدماتی که مردم معمولا میخرن رو انتخاب میکنن: خوراکی، پوشاک، اجاره، دارو، رفتوآمد، آموزش و خیلی چیزهای دیگه. بعد هر ماه، از جاهای مختلف، قیمت همهی اینها رو میگیرن.
نکتهی مهم اینه که همهی کالاها یه وزن ندارن. اگه خونوارها به طور میانگین، بخش بزرگی از پولشون رو برای خونه میدن و بخش کوچیکی رو برای کتاب، توی سبد هم خونه وزن بیشتری داره. پس گرون شدن اجاره، خیلی بیشتر از گرون شدن کتاب، عدد تورم رو بالا میبره.
قیمت کل این سبد، با یه عدد نشون داده میشه که بهش میگن شاخص قیمت مصرفکننده (Consumer Price Index). این شاخص معمولا برای یه سال پایه صد در نظر گرفته میشه؛ اگه امروز صد و پنجاه باشه، یعنی سبد از سال پایه، پنجاه درصد گرونتر شده.
خود سبد هم ثابت نمیمونه. زندگی آدمها عوض میشه؛ چیزهایی که بیست سال پیش توی سبد بودن، مثل نوار کاست، دیگه خریده نمیشن، و چیزهای تازهای مثل اینترنت گوشی، بخش مهمی از خرج شدن. برای همین نهادهای آماری هر چند سال یه بار، با یه پژوهش بزرگ روی خرج خونوارها، سبد و وزنهاش رو بهروز میکنن. این یعنی عدد تورم، تصویر میانگین یه جامعهست، در یه زمان مشخص؛ نه تصویر دقیق زندگی تکتک ما.
نرخ تورم چطور حساب میشه
نرخ تورم، درصد تغییر همین شاخصه. یه مثال ساده: اگه پارسال، شاخص صد بوده و امسال صد و بیست، قیمت سبد بیست درصد بالا رفته؛ یعنی نرخ تورم بیست درصده.
نرخ تورم = (شاخص امسال منهای شاخص پارسال) تقسیم بر شاخص پارسال، ضرب در صد
این فرمول، همون فرمولیه که برای هر تغییر درصدی به کار میره. اگه شاخص از صد و بیست بره به صد و پنجاه، تورم دوباره میشه بیست و پنج درصد؛ چون سی تقسیم بر صد و بیست، یهچهارمه. یعنی تورم همیشه نسبت به قیمت قبلی حساب میشه، نه قیمت سال اول.
و یه نکتهی ساده ولی مهم: تورم پایین اومدن، یعنی قیمتها کندتر بالا میرن؛ نه اینکه ارزون میشن. اگه تورم از چهل درصد بیاد به بیست درصد، قیمتها هنوز دارن بالا میرن، فقط آرومتر.
ماهانه، نقطه به نقطه، دوازدهماهه
توی خبرها سه جور عدد تورم میشنوید، که خیلیها رو گیج میکنه. هر سه از همون شاخص میان، فقط زمان مقایسهشون فرق داره:
- تورم ماهانه: شاخص این ماه، در برابر ماه قبل. نشون میده همین الان قیمتها با چه سرعتی بالا میرن.
- تورم نقطه به نقطه: شاخص این ماه، در برابر همین ماه سال قبل. نشون میده یه خونوار، نسبت به دقیقا یه سال پیش، چقدر بیشتر باید پول بده.
- تورم دوازدهماهه: میانگین شاخص دوازده ماه اخیر، در برابر میانگین دوازده ماه قبلش. آرومتر عوض میشه و تصویر کلی یه سال رو میده.
وقتی تورم داره تند میشه، عدد نقطه به نقطه معمولا از دوازدهماهه بالاتره، چون اثر ماههای اخیر رو زودتر نشون میده. وقتی داره آروم میشه، برعکس. پس هر وقت یه عدد تورم شنیدید، بپرسید: کدوم؟
تورم از طرف خریدار
حالا بریم سراغ علتها. اولین علت، وقتیه که خریدارها بیشتر از کالاها باشن. یه مغازه رو تصور کنید که ده تا کفش داره و بیست نفر جلوش صف کشیدن. فروشنده میتونه قیمت رو بالا ببره، و هنوز همهی کفشها فروخته میشه.
توی کل اقتصاد هم همینطوره. وقتی مردم پول بیشتری برای خرج کردن دارن، مثلا چون وام راحتتر شده یا پول زیادی وارد اقتصاد شده، ولی تولید به همون سرعت بیشتر نشده، قیمتها بالا میرن. اقتصاددانها به این میگن تورم ناشی از کشش تقاضا (Demand-Pull Inflation).
جالبه که این جور تورم، گاهی نشونهی رونقه: مردم کار دارن، درآمد دارن و خرید میکنن. ولی اگه از یه حدی بیشتر بشه، همون رونق رو با گرونی میخوره.
تورم از طرف هزینه
علت دوم از طرف تولیده. وقتی هزینهی ساختن یه چیز بالا بره، مثلا سوخت، مواد اولیه، کرایهی حمل یا قطعهای که از بیرون میاد گرون بشه، تولیدکننده مجبوره قیمت رو بالا ببره. به این میگن تورم ناشی از فشار هزینه (Cost-Push Inflation).
نمونهی معروفش، دههی ۱۹۷۰ بود: قیمت جهانی نفت چند برابر شد، و چون تقریبا همهچیز با سوخت ساخته یا جابهجا میشه، قیمت تقریبا همهچیز توی خیلی از کشورها بالا رفت.
ضعیف شدن پول یه کشور در برابر پولهای خارجی هم، بیشتر از همین راه اثر میذاره: کالا و مواد وارداتی گرونتر میشن، و تولیدکنندههای داخلی که به اونها وابستهان، قیمت رو بالا میبرن.
مارپیچ حقوق و قیمت
علت سوم، یه حلقهست. قیمتها بالا میرن، کارگرها برای جبرانش حقوق بیشتر میخوان. کارفرماها، برای جبران حقوق بیشتر، قیمت محصول رو بالا میبرن. قیمتها دوباره بالا میرن، و دوباره حقوق. به این میگن مارپیچ حقوق و قیمت (Wage-Price Spiral).
توی این مارپیچ، هیچکس مقصر خاصی نیست؛ هر کس داره از خودش در برابر گرونی دفاع میکنه. ولی جمع این دفاعها، تورم رو ادامهدار میکنه. انتظار هم، که توی درس قبل دیدیم، همین مارپیچ رو تندتر میکنه: وقتی همه انتظار دارن سال بعد قیمتها بالا بره، از همین امروز قیمت و حقوق رو بالا میبرن.
اقتصاددانها به این بخش، تورم درونی یا ساختاری هم میگن: تورمی که خودش خودش رو نگه میداره، حتی بعد از اینکه علت اولیهش رفته.
پول زیاد
پشت خیلی از تورمهای ادامهدار، یه چیز مشترک هست: مقدار پول توی اقتصاد، تندتر از تولید زیاد شده. همون مثال شهر نون که توی درس قبل دیدیم. یه اقتصاددان معروف قرن بیستم، این رو خیلی کوتاه گفته بود: تورم طولانی، همیشه و همهجا، ماجرای پوله.
همهی اقتصاددانها با این جمله کاملا موافق نیستن و میگن علتهای دیگه هم نقش دارن. ولی تقریبا همه قبول دارن که تورم بالا و طولانی، بدون رشد زیاد پول، خیلی سخت ادامه پیدا میکنه. برای همین ابزار اصلی بانکهای مرکزی برای کنترل تورم، کنترل پول و نرخ سوده.
وقتی بانک مرکزی نرخ سود رو بالا میبره، وام گرونتر میشه، کمتر کسی وام میگیره، پول کمتری ساخته میشه، و خرید کمتر میشه. قیمتها آرومتر میشن؛ البته معمولا با هزینهی کند شدن اقتصاد.
ابرتورم
وقتی تورم از کنترل خارج بشه، بهش میگن ابرتورم (Hyperinflation). یه تعریف رایجش اینه: وقتی قیمتها توی یه ماه، بیش از پنجاه درصد بالا برن. یعنی چیزی که اول ماه صد تومنه، آخر ماه بیشتر از صد و پنجاه.
تاریخ چند نمونهی معروف داره. توی آلمان، حدود صد سال پیش، قیمتها اونقدر تند بالا میرفت که مردم حقوقشون رو روزی دو بار میگرفتن و فوری خرج میکردن؛ عکسهایی هست از آدمهایی که با گاری پول میبردن تا یه خرید ساده بکنن. توی مجارستان، بعد از جنگ جهانی دوم، بدترین ابرتورم ثبتشدهی تاریخ اتفاق افتاد؛ قیمتها تقریبا هر روز چند برابر میشد. و توی زیمبابوه، توی دههی ۲۰۰۰، اسکناس صد تریلیون دلاری چاپ شد.
توی ابرتورم، پول تقریبا هر سه کارش رو از دست میده: کسی نمیخواد نگهش داره، قیمتها رو نمیشه باهاش سنجید چون ساعت به ساعت عوض میشن، و آخرش مردم حتی برای معامله هم سراغ چیزهای دیگه میرن.
رکود تورمی
معمولا انتظار داریم وقتی اقتصاد رونق داره، قیمتها بالا برن، و وقتی رکوده، قیمتها آرومتر بشن. ولی گاهی بدترین حالت با هم میاد: اقتصاد کند شده، کار کمه، و با این حال قیمتها تند بالا میرن. به این میگن رکود تورمی (Stagflation).
معروفترین نمونهش، باز همون دههی ۱۹۷۰ بود، بعد از گرون شدن نفت. رکود تورمی برای سیاستگذارها خیلی سخته، چون دارویی که برای تورم خوبه، یعنی سخت کردن وام و کم کردن پول، رکود رو بدتر میکنه؛ و دارویی که برای رکود خوبه، تورم رو.
برای یه خونوار، رکود تورمی یعنی دو تا فشار با هم: درآمد سختتر به دست میاد، و همون درآمد کمتر میخره. توی این دورهها، ذخیرهی اضطراری و کوچیک نگه داشتن خرجهای ثابت، از هر وقت دیگه مهمتره.
ضدتورم
برعکس تورم هم وجود داره: وقتی سطح عمومی قیمتها پایین بیاد. به این میگن تورم منفی یا ضدتورم (Deflation). شاید فکر کنید عالیه؛ همهچیز ارزونتر! ولی اقتصاددانها معمولا از ضدتورم بیشتر از تورم آروم میترسن.
چرا؟ چون وقتی همه انتظار دارن قیمتها ماه بعد پایینتر بیاد، خریدشون رو عقب میندازن. مغازهها و کارخونهها کمتر میفروشن، کمتر تولید میکنن، و کارگر کمتری لازم دارن. بدهیها هم واقعا سنگینتر میشن، چون همون مبلغ بدهی، با پولی پس داده میشه که ارزش بیشتری داره.
رکود بزرگ دههی ۱۹۳۰ با ضدتورم شدید همراه بود، و ژاپن سالها با قیمتهایی که بالا نمیرفتن یا کمی پایین میاومدن، درگیر بود. برای همین، هدف بیشتر بانکهای مرکزی، تورم صفر نیست.
چرا هدف صفر نیست
بیشتر بانکهای مرکزی کشورهای پیشرفته، یه هدف تورم حدود دو درصد در سال دارن. اولین کشوری که یه هدف رسمی و عددی برای تورم گذاشت، نیوزیلند بود، حدود سی و پنج سال پیش؛ و بعد خیلی از کشورها همین راه رو رفتن.
چرا دو درصد، نه صفر؟ چند دلیل. یکی اینکه با تورم صفر، اقتصاد خیلی به ضدتورم نزدیکه، و یه شوک کوچیک میتونه قیمتها رو پایین بیاره. دوم اینکه شاخص قیمت، کیفیت بهتر کالاها رو کامل حساب نمیکنه و معمولا تورم رو کمی بیشتر از واقع نشون میده. سوم اینکه یه کم تورم، به بانک مرکزی جا میده موقع رکود، نرخ سود واقعی رو پایین بیاره.
این عدد دو درصد یه جور محک هم هست: تورمی که چند برابرش باشه، یعنی قیمتها خیلی تندتر از حالت عادی بالا میرن، و هر برنامهی مالی باید اون رو جدی بگیره.
کی ضرر میکنه، کی سود
تورم فقط قیمتها رو بالا نمیبره؛ ثروت رو هم بین آدمها جابهجا میکنه. معمولا:
- ضرر میکنن: کسایی که پول نقد یا پسانداز با سود کمتر از تورم دارن؛ کسایی که درآمدشون ثابته یا دیر بالا میره، مثل خیلی از حقوقبگیرها و بازنشستهها؛ و کسایی که قرض دادن و با همون عدد پس میگیرن.
- کمتر ضرر میکنن یا حتی سود میکنن: کسایی که با نرخ ثابت قرض گرفتن، چون با پول کمارزشتر پس میدن؛ و کسایی که درآمدشون همپای قیمتها بالا میره.
به همین دلیل بعضی اقتصاددانها به تورم «مالیات پنهون» میگن: بی اینکه قانونی تصویب بشه، بخشی از ارزش پول نقد مردم، کم میشه. و این مالیات، معمولا روی کسایی سنگینتره که پول کمتری دارن، چون بخش بزرگتری از داراییشون نقده.
این نکته پیشنهاد قرض گرفتن نیست؛ قرض همیشه ریسک خودش رو داره. فقط بدونید تورم، کفهها رو جابهجا میکنه.
چرا عدد با حس ما جور نیست
خیلیها وقتی عدد رسمی تورم رو میشنون، میگن: «ولی گرونی خیلی بیشتر از اینه!». گاهی حق دارن، گاهی نه. چند دلیل باعث میشه حس ما با عدد فرق کنه:
- سبد ما با سبد میانگین فرق داره. اگه بیشتر خرج شما چیزهاییان که تندتر گرون شدن، تورم شما واقعا بیشتره.
- خریدهای پرتکرار رو بیشتر یادمونه. قیمت نون و شیر رو هر روز میبینیم؛ قیمت چیزهایی که ارزونتر شدن یا کمتر گرون شدن رو کمتر.
- گرونی بیشتر از ارزونی به چشم میاد. ذهن ما ضرر رو قویتر از سود حس میکنه.
- عدد دوازدهماهه، دیرتر عوض میشه. اگه تورم تازه تند شده، عدد میانگین سالانه هنوز اون رو کامل نشون نمیده.
و یه دلیل دیگه هم هست: عدد تورم دربارهی قیمتهاست، ولی حس ما دربارهی زندگی کل ماست. اگه درآمد ما کندتر از قیمتها بالا بره، حتی تورم متوسط هم سنگین حس میشه؛ چون اون چیزی که واقعا اذیتمون میکنه، فاصلهی درآمد و قیمته، نه خود عدد تورم.
راه بیرون اومدن از این بحث سادهست: تورم خودتون رو حساب کنید.
تورم شخصی شما
با سبدی که توی تمرین درس قبل ساختید، اینطوری تورم خودتون رو حساب کنید:
- جلوی هر قلم، خرج ماهانهی پارسال یا چند ماه پیشش رو بنویسید.
- جلوی هر قلم، خرج امروزش رو برای همون مقدار بنویسید.
- همهی خرجهای قدیم رو با هم جمع کنید، و همهی خرجهای امروز رو.
- جمع امروز رو منهای جمع قدیم کنید، تقسیم بر جمع قدیم، ضرب در صد.
یه مثال ساده با سه قلم: پارسال اجاره ده تومن، خوراکی شش تومن و رفتوآمد دو تومن بوده؛ جمعا هجده تومن. امسال اجاره سیزده، خوراکی هشت و رفتوآمد سه؛ جمعا بیست و چهار تومن. تورم شخصی: شش تقسیم بر هجده، حدود سی و سه درصد.
به این روش، هر قلم خودبهخود به اندازهی سهمش وزن گرفته؛ چون اجاره، که خرج بزرگتریه، توی جمع هم بزرگتره. این همون کاریه که نهادهای آماری با سبد میانگین میکنن، فقط با سبد خود شما.
زندگی با تورم
تورم رو نمیشه با تصمیم یه خونوار متوقف کرد. ولی میشه باهاش زندگی بهتری داشت. چند کار ساده، بی هیچ پیشنهاد خرید:
- بودجه رو زودبهزود نگاه کنید. توی تورم بالا، بودجهای که سه ماه پیش نوشته شده، کهنهست.
- درآمد رو با تورم شخصی بسنجید. این عدد، بهترین دلیل شما توی مذاکرهی حقوقه.
- قیمت واحد رو ببینید. جلوی تورم پنهون رو میگیره.
- ذخیرهی اضطراری رو نگه دارید و بزرگترش کنید. چون هر خرج ناگهانی، توی تورم، هر ماه گرونتره.
- بدونید پول بیکار، کوچیک میشه. چطور پسانداز رو نگه دارید که کمتر آب بشه، توی مسیر «مدیریت مالی شخصی» میبینیم.
چند باور رایج
- «تورم پایین اومد، پس قیمتها ارزون میشن.» تورم کمتر یعنی قیمتها کندتر بالا میرن، نه اینکه پایین بیان.
- «گرون شدن گوجه یعنی تورم.» گرون شدن یه کالا، تورم نیست؛ تورم بالا رفتن عمومی و ادامهدار قیمتهاست.
- «ارزون شدن همهچیز همیشه خوبه.» ضدتورم ادامهدار، خرید و کار رو کم میکنه و بدهیها رو سنگینتر.
- «عدد رسمی، تورم منه.» تورم هر کس، به سبد خودش بستگی داره.
- «بهترین تورم، صفره.» بیشتر بانکهای مرکزی کشورهای پیشرفته، حدود دو درصد رو هدف گرفتن.
یه مثال
یه زوج جوون رو تصور کنید که هر بار خبر تورم رو میشنیدن، با هم بحث میکردن؛ یکی میگفت عدد درسته، یکی میگفت گرونی خیلی بیشتره. یه شب نشستن و تورم شخصی خودشون رو با ده قلم خرج حساب کردن.
دیدن تورم خودشون، کمی بیشتر از عدد رسمیه؛ بیشترش به خاطر اجاره، که بزرگترین خرجشون بود و تندتر از بقیه بالا رفته بود. همین عدد، دو تا تصمیم رو براشون روشن کرد: موقع تمدید قرارداد اجاره، با عدد دقیق حرف زدن؛ و موقع مذاکرهی حقوق، به جای «همهچیز گرون شده»، یه عدد مشخص گفتن.
بحثشون تموم شد؛ چون حالا یه عدد داشتن که مال خودشون بود.
تمرین امروز
امروز تورم خودتون رو حساب کنید.
- برگهی سبد دهتایی درس قبل رو بیارید؛ اگه ندارید، همین الان بنویسیدش.
- جلوی هر قلم، خرج یه سال پیشش رو تا جایی که یادتونه یا از روی رسیدها بنویسید.
- با چهار قدم این درس، تورم شخصی خودتون رو حساب کنید.
- عدد خودتون رو با یه عدد رسمی نقطه به نقطه مقایسه کنید: بیشتره یا کمتر؟ بیشترش از کدوم قلم میاد؟
- یه کار برای همون قلم بنویسید؛ مذاکره، جایگزین، یا فقط حواس بیشتر.
درس بعدی، یه قدم جلوتر میره: چرا پول امروز با پول فردا یکی نیست؟ ارزش زمانی پول.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- تورم یعنی بالا رفتن عمومی و ادامهدار قیمتها، نه گرون شدن یه کالا.
- نرخ تورم، درصد تغییر قیمت یه سبد کالاست که هر چیزش به اندازهی سهمش توی خرج حساب میشه.
- تورم ماهانه، نقطه به نقطه و دوازدهماهه، سه جور گفتن یه ماجران.
- خریدار و پول بیشتر از کالا، گرونی تولید و مارپیچ حقوق و قیمت، علتهای اصلی تورمان.
- تورم شخصی هر کس با عدد رسمی فرق داره و با سبد خودش حساب میشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.