آموزشتست نرم‌افزار و سنجش هوش مصنوعی

درس ۵ از ۴۶، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۳۰ دقیقه خواندن

کیفیت نرم افزار چیست

جواب کوتاه

کیفیت نرم‌افزار، فقط این نیست که خطا نداشته باشه. گزارش رسمی NIST درباره‌ی تست، کیفیت رو مجموعه‌ای از ویژگی‌ها تعریف می‌کنه که کاربر براشون ارزش قائله؛ و چون هر کاربری، بسته به کارش، به هر ویژگی ارزش متفاوتی می‌ده، کیفیت، یه عدد تکی نیست. سرفصل جهانی تست، به نقل از استاندارد بین‌المللی کیفیت نرم‌افزار، ویژگی‌ها رو این‌طور دسته‌بندی می‌کنه: کارکرد، یعنی کامل، درست و مناسب بودن کارها؛ و ویژگی‌های غیرکارکردی: کارایی، سازگاری، قابلیت تعامل، که قبلا کاربردپذیری نام داشت، قابلیت اطمینان، امنیت، نگه‌داری‌پذیری، انعطاف‌پذیری، که قبلا جابه‌جایی‌پذیری نام داشت، و ایمنی. تست کارکردی می‌پرسه سیستم چی کار می‌کنه؛ تست غیرکارکردی می‌پرسه چقدر خوب. بعضی ویژگی‌ها، مثل نگه‌داری‌پذیری، با تست ایستا، و بعضی، مثل کارایی، با تست پویا سنجیده می‌شن.

یه جفت کفش خوب

یه جفت کفش خوب، چه ویژگی‌هایی داره؟ سوراخ نداره؛ این، اولین چیزه. ولی کافی نیست. باید اندازه‌ی پاتون باشه؛ راحت باشه؛ روی زمین خیس، سر نخوره؛ با لباس‌هاتون جور باشه؛ دو سال دووم بیاره؛ و اگه بندش پاره شد، بشه راحت عوضش کرد.

کیفیت نرم‌افزار هم، همینه. خیلی‌ها فکر می‌کنن نرم‌افزار باکیفیت، یعنی نرم‌افزار بی‌خطا؛ ولی این، فقط «سوراخ نداشتن» ـه. توی درس قبل دیدیم خطا چقدر هزینه داره؛ این درس، می‌گه کیفیت، به جز خطا نداشتن، از چه چیزهایی ساخته می‌شه.

و یه نکته‌ی دیگه: کفشی که برای دویدن عالیه، برای مهمونی رسمی، بی‌کیفیته.

کیفیت نرم افزار چیست

گزارش رسمی NIST درباره‌ی هزینه‌ی تست ناکافی، که توی درس قبل دیدیم، یه تعریف ساده از کیفیت داره: مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، که یه کالا داره، و سطح هر ویژگی، که مصرف‌کننده، یعنی کاربر نرم‌افزار، براش ارزش قائله.

دو نکته توی این تعریف هست. یک، کیفیت، یه چیز تکی نیست؛ یه مجموعه‌ست. دو، کیفیت، از نگاه کاربر تعریف می‌شه؛ نه از نگاه سازنده. یه برنامه، می‌تونه از نگاه برنامه‌نویسش، عالی نوشته شده باشه، و از نگاه کاربر، بی‌کیفیت؛ چون کندتر از اونه که کاربر تحمل کنه.

هر کاربر، به یه چیز بیشتر ارزش می‌ده

همون گزارش NIST می‌گه چون کاربرها، بسته به استفاده‌شون از محصول، به هر ویژگی، ارزش متفاوتی می‌دن، مهمه که این ویژگی‌ها، برای کاربر، دیدنی باشن. مثلا برای یه بازی، سرعت و تجربه‌ی خوب، از همه مهم‌ترن؛ برای نرم‌افزار بانک، امنیت و قابلیت اطمینان؛ و برای ابزاری که یه تیم سال‌ها نگهش می‌داره، نگه‌داری‌پذیری.

یعنی پیش از سنجیدن کیفیت، باید بپرسید: کیفیت، برای کی؟ و برای چه کاری؟ این، همون اصل شش تسته، که دو درس پیش دیدیم: همه‌چیز، بسته به شرایطه.

یه تمرین ذهنی ساده: یه ماشین‌حساب ساده، و یه ماشین‌حساب مهندسی رو در نظر بگیرید. برای یه بچه‌ی دبستانی، اولی باکیفیت‌تره، چون ساده و بی‌دردسره؛ برای یه مهندس، دومی. هیچ‌کدوم، به‌تنهایی، «باکیفیت‌تر» نیستن.

چرا کیفیت، سخت سنجیده می‌شه

گزارش NIST، صادقانه، می‌گه تعریف ویژگی‌های کیفیت نرم‌افزار، و تعیین معیار برای سنجیدن هر کدوم، فرایندهای رسمی و قطعی‌ای نیستن. همون گزارش، معیارهایی مثل تراکم نقص، پیروی از نیازمندی، پوشش تست، و میانگین زمان تا خرابی رو نام می‌بره؛ و بعد می‌گه هیچ معیار تکی‌ای، نمی‌تونه یه ویژگی کیفیت رو، بی‌ابهام، اندازه بگیره.

گزارش حتی می‌گه معیارهای مختلف، ممکنه یه ویژگی رو، به ترتیب‌های متفاوتی رتبه‌بندی کنن؛ که مقایسه‌ی محصولات رو سخت و نامطمئن می‌کنه. پیام عملی: به یه عدد تکی، برای کیفیت، اعتماد نکنید؛ چند نگاه، کنار هم، تصویر درست‌تری می‌دن.

یه مدل، برای حرف زدن درباره‌ی کیفیت

برای اینکه آدم‌ها، درباره‌ی کیفیت، با یه زبان مشترک حرف بزنن، استانداردهای بین‌المللی، مدل کیفیت ساختن؛ یعنی فهرستی از ویژگی‌ها، که هر کدوم، یه جنبه از کیفیت رو می‌گه. گزارش NIST، تاریخچه‌ش رو هم می‌گه: اولین تلاش‌ها برای این مدل‌ها، به دهه‌ی ۱۹۷۰ برمی‌گرده، و اولین استاندارد بین‌المللی کیفیت نرم‌افزار، سال ۱۹۹۱ پذیرفته شد.

سرفصل جهانی تست، نسخه‌ی تازه‌ی این مدل رو، که سال ۲۰۲۳ منتشر شده، نقل می‌کنه. بقیه‌ی این درس، همین فهرست رو، یکی‌یکی، باز می‌کنه. لازم نیست حفظشون کنید؛ کافیه بدونید وجود دارن، تا وقتی می‌خواید کیفیت چیزی رو بسنجید، هیچ‌کدوم از قلم نیفته.

کارکرد: سیستم، چی کار می‌کنه

طبق سرفصل جهانی تست، تست کارکردی (Functional Testing)، کارهایی رو می‌سنجه که یه سیستم باید انجام بده؛ یعنی «چی» ـه کار. سرفصل می‌گه هدف اصلی تست کارکردی، بررسی سه چیزه:

  • کامل بودن کارکرد: همه‌ی کارهایی که لازمه، هست؟
  • درستی کارکرد: هر کار، نتیجه‌ی درست می‌ده؟
  • مناسب بودن کارکرد: کارها، واقعا به رسیدن به هدف کاربر کمک می‌کنن؟

مثلا یه ماشین‌حساب: همه‌ی عملیات‌ها رو داره؟ کامل. دو به‌علاوه‌ی دو، چهار می‌ده؟ درست. و برای حسابداری یه مغازه، که درصد و جمع ستونی لازم داره، مناسبه؟ این سومی، همون جاییه که خیلی از نرم‌افزارها، کم میارن.

غیرکارکردی: چقدر خوب

طبق سرفصل جهانی تست، تست غیرکارکردی (Non-functional Testing)، ویژگی‌هایی جز کارکرد رو می‌سنجه؛ یعنی «سیستم، چقدر خوب رفتار می‌کنه». سرفصل، به نقل از استاندارد بین‌المللی کیفیت نرم‌افزار، این ویژگی‌های غیرکارکردی رو نام می‌بره:

  • کارایی
  • سازگاری
  • قابلیت تعامل، که قبلا کاربردپذیری نام داشت
  • قابلیت اطمینان
  • امنیت
  • نگه‌داری‌پذیری
  • انعطاف‌پذیری، که قبلا جابه‌جایی‌پذیری نام داشت
  • ایمنی

بخش‌های بعدی، هر کدوم رو، با یه مثال روزمره، باز می‌کنن.

کارایی (Performance Efficiency)

کارایی، یعنی سیستم، با چه سرعتی، و با چه مقدار منابع، مثل حافظه، پردازنده و شبکه، کارش رو انجام می‌ده. یه صفحه‌ی وب که درست کار می‌کنه ولی ده ثانیه طول می‌کشه تا باز بشه، کارکردش درسته، ولی کاراییش، نه.

سرفصل جهانی تست، کارایی رو، به‌عنوان مثال ویژگی‌ای می‌گه که به اجرای کد بستگی داره، و با تست پویا سنجیده می‌شه. یعنی برای سنجیدنش، باید برنامه رو اجرا کرد، معمولا با بار واقعی یا شبیه‌سازی‌شده. ایستگاه دوم این مسیر، یه درس درباره‌ی تست سرعت و بار داره.

سازگاری (Compatibility)

سازگاری، یعنی سیستم، کنار سیستم‌های دیگه، درست کار کنه؛ و بتونه با اون‌ها، اطلاعات رد و بدل کنه. مثل یه دوشاخه، که باید با پریز جور باشه. یه برنامه‌ی دفتری که فایل‌های برنامه‌ی دیگه رو باز نمی‌کنه، یا یه سایت که توی یه مرورگر، به‌هم‌ریخته‌ست، سازگاری کمی داره.

سرفصل جهانی تست، یه سطح تست جدا هم داره، به اسم تست یکپارچگی سیستم، که روی رابط‌های سیستم با سیستم‌ها و سرویس‌های بیرونی تمرکز داره؛ و می‌گه محیط تستش، بهتره شبیه محیط واقعی باشه. چون سازگاری، دقیقا جاییه که سیستم شما، به دنیای بیرون، وصل می‌شه.

قابلیت تعامل (Interaction Capability)

قابلیت تعامل، که سرفصل جهانی تست می‌گه قبلا کاربردپذیری (Usability) نام داشت، یعنی آدم‌ها، چقدر راحت، و با چقدر رضایت، می‌تونن از سیستم استفاده کنن. یاد گرفتنش چقدر سخته؟ اشتباه کردن توش چقدر آسونه؟ برای آدم‌هایی با توانایی‌های مختلف، مثل کسی که خوب نمی‌بینه، قابل استفاده‌ست؟

سرفصل می‌گه بعضی ویژگی‌های غیرکارکردی، بهتره روی سیستم کامل، توی یه محیط واقعی، سنجیده بشن؛ و قابلیت تعامل رو، مثال می‌زنه. حتی می‌گه گاهی، یه محیط خیلی خاص، مثل یه آزمایشگاه کاربردپذیری، لازمه. چون هیچ تست خودکاری، نمی‌تونه حس گیج شدن یه آدم واقعی رو، جای خودش بسنجه.

قابلیت اطمینان (Reliability)

قابلیت اطمینان، یعنی سیستم، توی شرایط مشخص، و برای یه مدت مشخص، کارش رو، بی خرابی، انجام بده؛ و اگه خراب شد، بتونه برگرده. مثل یه پل، که نه فقط امروز، که هر روز، با هر باری که براش طراحی شده، باید سر پا بمونه.

گزارش NIST، یکی از معیارهای رایج برای سنجیدن کیفیت رو، میانگین زمان تا خرابی (Mean Time to Failure) نام می‌بره؛ که دقیقا درباره‌ی همین ویژگیه. ولی همون‌طور که دیدیم، گزارش هشدار می‌ده که هیچ معیار تکی، کافی نیست؛ یه سیستم، می‌تونه کم خراب بشه، ولی هر بار که خراب می‌شه، کل داده‌ها رو از دست بده.

امنیت (Security)

امنیت، یعنی سیستم، از اطلاعات و داده‌ها محافظت کنه؛ تا هر کس، فقط به اندازه‌ای که اجازه داره، بهشون دسترسی داشته باشه. یه سایت که رمز کاربرها رو بی محافظت نگه می‌داره، یا یه کاربر می‌تونه سفارش‌های کاربر دیگه رو ببینه، شاید کارکردش درست باشه، ولی امنیتش، نه.

سرفصل جهانی تست می‌گه بعضی آسیب‌پذیری‌های امنیتی، با تست ایستا، راحت‌تر یا ارزون‌تر پیدا می‌شن؛ یعنی با خوندن کد، پیش از اجرا. و آسیب‌پذیری‌های امنیتی، توی فهرست خطرهای محصول همون سرفصل هم، اومدن. امنیت، یه ویژگی‌ایه که معمولا تا وقتی خراب نشه، دیده نمی‌شه؛ و وقتی خراب بشه، گرون‌ترین خرابیه.

نگه‌داری‌پذیری (Maintainability)

نگه‌داری‌پذیری، یعنی چقدر راحت می‌شه سیستم رو عوض کرد، درست کرد، یا بهتر کرد. کدی که هیچ‌کس جز نویسنده‌ش نمی‌فهمه، یا یه تغییر کوچیک توش، ده جای دیگه رو خراب می‌کنه، نگه‌داری‌پذیری کمی داره. این ویژگی رو، کاربر مستقیم نمی‌بینه؛ ولی وقتی هر قابلیت تازه، ماه‌ها طول می‌کشه، غیرمستقیم، حسش می‌کنه.

سرفصل جهانی تست، نگه‌داری‌پذیری رو، به‌عنوان مثال ویژگی‌ای می‌گه که به اجرای کد بستگی نداره، و با تست ایستا سنجیده می‌شه. یعنی با بازبینی کد، و ابزارهای تحلیل ایستا، که مثلا پیچیدگی زیاد کد، یا کد تکراری، رو پیدا می‌کنن.

انعطاف‌پذیری (Flexibility)

انعطاف‌پذیری، که سرفصل جهانی تست می‌گه قبلا جابه‌جایی‌پذیری (Portability) نام داشت، یعنی چقدر راحت می‌شه سیستم رو، به یه محیط دیگه برد، یا با شرایط تازه جورش کرد. مثلا از یه سیستم‌عامل به یکی دیگه، از یه سرور به یه سرور دیگه، یا از صفحه‌ی بزرگ به گوشی.

سرفصل، یه مثال از تست غیرکارکردی هم داره، که دقیقا درباره‌ی همینه: بررسی اینکه یه کارکرد، می‌تونه به یه بستر تازه برده بشه. مثل اسباب‌کشی: خونه‌ای که وسایلش، توی جعبه‌های مرتب و اسم‌دار چیده شده، راحت جابه‌جا می‌شه.

ایمنی (Safety)

ایمنی، تازه‌ترین ویژگی این فهرسته؛ سرفصل جهانی تست می‌گه توی نسخه‌ی ۲۰۲۳ استاندارد، اضافه شده. ایمنی، یعنی سیستم، به آدم‌ها، اموال یا محیط، آسیب نزنه؛ حتی وقتی چیزی خراب می‌شه. مثل نرده‌ی کنار پرتگاه: کارش این نیست که شما رو جایی ببره؛ کارش اینه که اگه پاتون لیز خورد، نیفتید.

برای نرم‌افزار یه ماشین، یه دستگاه پزشکی، یا یه کارخونه، ایمنی، از همه‌ی ویژگی‌ها مهم‌تره. ولی با ورود هوش مصنوعی به کارهای روزمره، ایمنی، برای خیلی از نرم‌افزارهای معمولی هم، مهم شده؛ مثلا دستیاری که توصیه‌ای می‌ده که اگه کسی بهش عمل کنه، آسیب می‌بینه.

چرا اسم‌ها عوض شدن

سرفصل جهانی تست، توی یادداشت نسخه‌ش، صاف می‌گه: نسخه‌ی تازه‌ی استاندارد کیفیت، سال ۲۰۲۳ منتشر شد؛ کاربردپذیری رو به قابلیت تعامل، و جابه‌جایی‌پذیری رو به انعطاف‌پذیری تغییر اسم داد، و یه ویژگی تازه، یعنی ایمنی، اضافه کرد. سرفصل می‌گه خودش، اسم‌های قدیمی رو نگه داشته، ولی اسم‌های تازه رو هم کنارشون آورده.

چرا این مهمه؟ چون توی منبع‌ها، مقاله‌ها و آگهی‌های شغلی، هر دو جور اسم رو می‌بینید؛ و باید بدونید که درباره‌ی یه چیزن. و یه نکته‌ی جالب‌تر: این تغییر اسم، نشون می‌ده نگاه به کیفیت، داره بزرگ‌تر می‌شه؛ مثلا «تعامل»، فقط راحتی استفاده نیست، کل رابطه‌ی آدم و سیستمه.

کدوم ویژگی، با کدوم تست

درس دوم، دو جور تست رو دیدیم: ایستا، بی اجرا؛ و پویا، با اجرا. سرفصل جهانی تست، می‌گه این دو، ویژگی‌های کیفیت متفاوتی رو می‌سنجن: تست ایستا، ویژگی‌هایی رو که به اجرای کد بستگی ندارن، مثل نگه‌داری‌پذیری؛ و تست پویا، ویژگی‌هایی رو که به اجرا بستگی دارن، مثل کارایی.

این، یه راهنمای ساده برای برنامه‌ریزیه: برای هر ویژگی که براتون مهمه، بپرسید با خوندن سنجیده می‌شه، یا با اجرا کردن؟ اگه با خوندن، بازبینی و تحلیل ایستا؛ اگه با اجرا، تست پویا. خیلی وقت‌ها، هر دو لازمه؛ مثلا برای امنیت.

کیفیت، توی سطح‌های مختلف تست

سرفصل جهانی تست، پنج سطح تست رو می‌گه: تست واحد، تست یکپارچگی واحدها، تست سیستم، تست یکپارچگی سیستم، و تست پذیرش. و می‌گه انواع تست، که هر کدوم به یه ویژگی کیفیت مربوطن، بیشترشون، توی هر سطحی، قابل انجامن.

مثلا تست سیستم، طبق سرفصل، اغلب هم کارکرد سرتاسری، و هم ویژگی‌های غیرکارکردی رو می‌سنجه. و تست پذیرش، روی اعتبارسنجی تمرکز داره؛ یعنی اینکه سیستم، نیاز کسب‌وکار کاربر رو، واقعا برآورده می‌کنه یا نه. ایستگاه دوم این مسیر، این سطح‌ها رو کامل باز می‌کنه.

ترتیب: اول خوب، بعد خراب، بعد چقدر خوب

سرفصل جهانی تست، یه ترتیب ساده‌ی رایج برای نوشتن موردهای آزمون، از روی یه داستان کاربر، می‌گه. اول، موردهای مثبت: اینکه وقتی همه‌چیز طبق انتظاره، رفتار درسته. بعد، تست منفی: حالت‌های خطا و ورودی‌های نادرست. و آخر، ویژگی‌های غیرکارکردی، مثل کارایی و قابلیت تعامل.

این ترتیب، یه راه خوب برای اینه که کیفیت، فقط به «کار می‌کنه» محدود نشه. خیلی از تیم‌ها، فقط قدم اول رو انجام می‌دن؛ و بعد، تعجب می‌کنن که چرا کاربرها، با یه ورودی عجیب، یا با یه گوشی کند، به مشکل می‌خورن.

ویژگی‌های غیرکارکردی رو، زود بسنجید

سرفصل جهانی تست، یه هشدار مهم داره: پیدا کردن دیر نقص‌های غیرکارکردی، می‌تونه تهدید جدی‌ای برای موفقیت پروژه باشه. چرا؟ چون بیشتر وقت‌ها، درست کردنشون، تغییر بزرگ می‌خواد؛ مثلا اگه آخر کار بفهمید سیستم، برای تعداد کاربرهای واقعی، خیلی کنده، شاید کل معماریش باید عوض بشه.

برای همین، سرفصل می‌گه گاهی مناسبه تست غیرکارکردی، زود شروع بشه؛ مثلا توی بازبینی، یا توی تست واحد. و می‌گه خیلی از تست‌های غیرکارکردی، از تست‌های کارکردی ساخته می‌شن؛ مثلا همون تست کارکردی، که این بار، بررسی می‌کنه کار، توی یه زمان مشخص، تموم بشه. این، همون جابه‌جایی به چپه، برای کیفیت.

کیفیت پایین، یعنی خطر محصول

سرفصل جهانی تست، خطرهای محصول رو، به ویژگی‌های کیفیت ربط می‌ده؛ و مثال‌هایی می‌زنه: کارکرد ناقص یا غلط، محاسبه‌ی نادرست، خطای موقع اجرا، معماری ضعیف، الگوریتم ناکارآمد، زمان پاسخ ناکافی، تجربه‌ی کاربری بد، و آسیب‌پذیری امنیتی.

این فهرست، نشون می‌ده که هر ویژگی کیفیت، یه خطر جدا داره. یعنی وقتی دارید تصمیم می‌گیرید چی رو بیشتر تست کنید، می‌تونید برای هر ویژگی، بپرسید: اگه این یکی ضعیف باشه، چه اتفاقی می‌افته، و چقدر بده؟ همون تحلیل خطری که درس قبل دیدیم.

تله‌ی یه عدد

یه اشتباه رایج، اینه که کیفیت رو، با یه عدد تکی بسنجیم؛ مثلا تعداد نقص‌های پیدا‌شده، یا درصد پوشش تست. گزارش NIST، صاف می‌گه هیچ معیار تکی، نمی‌تونه یه ویژگی کیفیت رو، بی‌ابهام، اندازه بگیره.

یه مثال: اگه کیفیت رو فقط با تعداد نقص بسنجید، تیمی که کم تست می‌کنه، نقص کمتری پیدا می‌کنه، و باکیفیت‌تر به نظر میاد. یا اگه فقط با پوشش تست بسنجید، می‌شه تست‌هایی نوشت که همه‌ی کد رو اجرا کنن، ولی هیچ چیزی رو بررسی نکنن. ایستگاه چهار، یه درس کامل درباره‌ی پوشش کد، و اینکه کی گمراه‌کننده‌ست، داره.

ویژگی‌ها، گاهی با هم می‌جنگن

یه نکته‌ی مهم، که توی فهرست دیده نمی‌شه: ویژگی‌های کیفیت، گاهی با هم در کشمکشن. امنیت بیشتر، مثلا یه مرحله‌ی تایید اضافه، معمولا قابلیت تعامل رو کمی پایین میاره. کارایی بیشتر، مثلا کد خیلی بهینه‌شده، گاهی نگه‌داری‌پذیری رو کم می‌کنه، چون کد، سخت‌تر خونده می‌شه.

پس کیفیت، یعنی بیشترین مقدار همه‌چیز نیست؛ یعنی تعادل درست، برای همین کاربر و همین کار. همون حرف گزارش NIST: هر کاربر، به هر ویژگی، ارزش متفاوتی می‌ده. کار تیم، اینه که این ارزش‌ها رو بشناسه، و آگاهانه، انتخاب کنه کجا چی فدای چی بشه؛ نه اینکه تصادفی، یکی جا بمونه.

یه ویژگی رو، قابل سنجش بنویسید

«سیستم باید سریع باشه» یه نیازمندی کیفیته، ولی قابل تست نیست؛ چون سریع، برای هر کس، یه معنی داره. یه نیازمندی کیفیت خوب، یه عدد، یه شرایط، و یه روش سنجش داره؛ مثلا «صفحه‌ی جستجو، با صد کاربر همزمان، توی بیشتر درخواست‌ها، زیر یه زمان مشخص جواب بده».

این، همون چیزیه که درس دوم، درباره‌ی بازبینی نیازمندی‌ها گفت: یه نیازمندی مبهم، خودش یه نقصه. ویژگی‌های غیرکارکردی، بیشتر از همه، این‌طور مبهم نوشته می‌شن؛ «راحت»، «امن»، «قابل اعتماد». هر وقت یکی از این کلمه‌ها رو توی یه نیازمندی دیدید، بپرسید: با چه عددی، و چطور، می‌سنجیمش؟

کیفیت، ساخته می‌شه، نه تست

یه جمله‌ی رایج توی دنیای کیفیت هست: کیفیت رو نمی‌شه، آخر کار، با تست، به یه محصول اضافه کرد؛ باید از اول، توش ساخت. درس دوم دیدیم که سرفصل جهانی تست، تست رو کنترل کیفیت می‌دونه، و تضمین کیفیت رو، کار پیشگیرانه‌ای که روی فرایند تمرکز داره.

یعنی تست، کیفیت رو اندازه می‌گیره و نقص‌ها رو پیدا می‌کنه؛ ولی خود کیفیت، از تصمیم‌های طراحی، دقت توی نوشتن کد، و فرایندهای خوب میاد. یه تست خوب، مثل یه ترازوی دقیقه: وزن رو درست نشون می‌ده، ولی خودش، کسی رو لاغر نمی‌کنه.

کیفیت، برای یه دستیار هوش مصنوعی

همین فهرست، برای یه اپ مدل زبانی هم، کار می‌کنه؛ فقط با چند معنی تازه. کارکرد: جواب‌ها، درست و مرتبطن؟ کارایی: جواب، چقدر طول می‌کشه، و هر درخواست، چند توکن خرج می‌کنه؟ قابلیت اطمینان: با همون سوال، جواب‌ها، به اندازه‌ی کافی ثابتن؟ امنیت: با یه پرامپت فریبنده، داده‌ای لو نمی‌ره؟

و ایمنی: دستیار، توصیه‌ی آسیب‌زا نمی‌ده؟ نیمه‌ی دوم این مسیر، یاد می‌ده هر کدوم از این‌ها رو، با روش مخصوص خودش، بسنجید؛ ولی پایه‌ش، همین فهرستیه که امروز دیدیم. اگه فقط درستی جواب‌ها رو بسنجید، بقیه‌ی کیفیت، از قلم می‌افته.

جواب کوتاه

اگه کسی پرسید «کیفیت نرم افزار چیه»:

مجموعه‌ای از ویژگی‌ها که کاربر براشون ارزش قائله، نه فقط نبود خطا. کارکرد، یعنی کامل، درست و مناسب بودن کارها؛ و ویژگی‌های غیرکارکردی: کارایی، سازگاری، قابلیت تعامل، قابلیت اطمینان، امنیت، نگه‌داری‌پذیری، انعطاف‌پذیری و ایمنی. هر کاربر، به هر کدوم ارزش متفاوتی می‌ده؛ و هیچ عدد تکی، کیفیت رو کامل نمی‌سنجه.

چند باور رایج

  • «باکیفیت یعنی بی‌خطا.» بی‌خطا، فقط سوراخ نداشتنه.
  • «کیفیت، از نگاه سازنده تعریف می‌شه.» از نگاه کاربر.
  • «یه عدد، کیفیت رو می‌گه.» هیچ معیار تکی کافی نیست.
  • «سرعت و امنیت رو آخر کار تست می‌کنیم.» دیر، یعنی تهدید جدی.
  • «نگه‌داری‌پذیری، به کاربر ربطی نداره.» غیرمستقیم حسش می‌کنه.

یه مثال

یه شرکت، یه اپ سفارش غذا ساخت. همه‌ی تست‌های کارکردی سبز بودن: سفارش ثبت می‌شد، پرداخت انجام می‌شد، و رسید می‌اومد. ولی بعد از انتشار، سه جور شکایت اومد: ظهرها، که سفارش زیاد بود، اپ خیلی کند می‌شد؛ کاربرهای مسن، دکمه‌ی پرداخت رو پیدا نمی‌کردن؛ و هر تغییر کوچیک، هفته‌ها طول می‌کشید.

کارایی، قابلیت تعامل، و نگه‌داری‌پذیری؛ سه ویژگی که هیچ‌کس، از اول، براشون معیار نذاشته بود. تیم، از اون به بعد، برای هر قابلیت تازه، یه فهرست کوتاه از همین ویژگی‌ها رو بررسی می‌کرد؛ و برای هر کدوم که مهم بود، یه معیار ساده می‌ذاشت، مثل «صفحه، توی ساعت شلوغی، زیر دو ثانیه باز بشه».

تمرین امروز

امروز، کیفیت یه برنامه رو، با کل فهرست، بسنجید.

  1. یه برنامه که هر روز استفاده می‌کنید رو انتخاب کنید.
  2. برای کارکرد و هر کدوم از هشت ویژگی غیرکارکردی، یه نمره از یک تا پنج بدید.
  3. کنار هر نمره، یه دلیل یه‌خطی بنویسید.
  4. سه ویژگی که برای خودتون، از همه مهم‌ترن، رو علامت بزنید.
  5. برای یکی از اون سه، یه معیار ساده و قابل سنجش بنویسید.

با این درس، ایستگاه اول تموم شد. ایستگاه بعدی، انواع تست رو یکی‌یکی می‌سنجه.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • کیفیت، مجموعه‌ای از ویژگی‌هاست، نه فقط نبود خطا.
  • کارکرد: کامل، درست و مناسب.
  • غیرکارکردی: کارایی، سازگاری، تعامل، اطمینان، امنیت، نگه‌داری، انعطاف، ایمنی.
  • هر کاربر، به هر ویژگی ارزش متفاوتی می‌ده.
  • نگه‌داری با تست ایستا؛ کارایی با تست پویا.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس