آموزشریاضی برای هوش مصنوعی

درس ۵ از ۵۷، هوش مصنوعی، حدود ۳۱ دقیقه خواندن

کسر و درصد

جواب کوتاه

کسر، یعنی چند تیکه از یه کل که به تیکه‌های مساوی تقسیم شده: عدد پایین، یعنی مخرج، می‌گه کل چند تیکه‌ست؛ و عدد بالا، یعنی صورت، می‌گه چند تیکه داریم. دو کسر می‌تونن یه مقدار باشن، مثل نصف و دو چهارم؛ و ساده کردن، یعنی تقسیم صورت و مخرج بر یه عدد مشترک. برای جمع دو کسر، اول مخرجشون رو یکی می‌کنیم؛ برای ضرب، صورت در صورت و مخرج در مخرج. نسبت، مقایسه‌ی دو مقداره، مثل دو به یک. و درصد، کسریه که مخرجش صده؛ چهل درصد، یعنی چهل از صد، یعنی ۰٫۴. احتمال، در اصل، یه کسره: تعداد حالت‌های دلخواه، تقسیم بر همه‌ی حالت‌های ممکن. توی هوش مصنوعی، دقت یه مدل، سهم هر دسته توی داده، و احتمال‌های خروجی، همه کسرن؛ و یه کار رایج، تقسیم هر مقدار بر جمع همه‌ست، تا سهم‌هایی با جمع یک بسازیم.

یه کیسه تیله

یه کیسه دارید، با ده تا تیله: هفت تا آبی و سه تا قرمز. چشمتون رو می‌بندید و یه تیله برمی‌دارید. چقدر احتمال داره قرمز باشه؟ هر کسی، حتی بی ریاضی، حس می‌کنه که «کمه، ولی ممکنه»؛ سه از ده. همین «سه از ده»، یه کسره؛ و همین کسر، اولین پله‌ی احتماله.

توی درس قبل دیدیم کسر، کجای خیابون عددها جا داره. این درس، کسر رو کامل می‌سازه: چطور بنویسیم، ساده کنیم، جمع و ضرب کنیم؛ بعد درصد؛ و آخر، اینکه چرا هوش مصنوعی، این‌قدر با کسر کار داره.

کسر چیه

کسر (Fraction)، یعنی چند تیکه از یه کل، که به تیکه‌های مساوی تقسیم شده. سه چهارم، یعنی کل رو به چهار تیکه‌ی مساوی تقسیم کردیم و سه تیکه‌ش رو داریم. مهم: تیکه‌ها باید مساوی باشن؛ اگه یه کیک رو نامساوی تقسیم کنید، «یه چهارم» معنی دقیقی نداره.

کسر رو، به دو شکل، می‌شه دید. یکی، «تیکه از کل»، مثل پیتزا. و دیگری، «تقسیم»: سه چهارم، یعنی سه تقسیم بر چهار. هر دو، یه معنی دارن؛ و جابه‌جا شدن بینشون، یکی از مهارت‌های کلیدی این درسه.

صورت و مخرج

هر کسر، دو عدد داره، با یه خط بینشون. عدد پایین، مخرج (Denominator) نام داره؛ و می‌گه کل، به چند تیکه تقسیم شده. عدد بالا، صورت (Numerator)؛ و می‌گه چند تا از اون تیکه‌ها رو داریم. توی سه چهارم، مخرج چهاره و صورت سه.

یه راه یادآوری: مخرج، «خرج» کل رو می‌گه؛ یعنی کل، به چند سهم خرج شده. هر چی مخرج بزرگ‌تر، تیکه‌ها کوچیک‌تر: یه دهم، از یه دوم، خیلی کوچیک‌تره؛ چون کل، به ده تیکه تقسیم شده، نه دو.

کسرهای بزرگ‌تر از یک

اگه صورت، از مخرج کوچیک‌تر باشه، کسر، کمتر از یکه؛ مثل سه چهارم. اگه مساوی باشن، دقیقا یکه؛ مثل چهار چهارم، یعنی کل. و اگه صورت بزرگ‌تر باشه، کسر، بیشتر از یکه؛ مثل پنج چهارم، که یعنی یه کل کامل، و یه چهارم دیگه.

پنج چهارم رو می‌شه به شکل «یک و یک چهارم» هم نوشت؛ یعنی یه عدد صحیح، و یه کسر. هر دو، یه مقدارن. توی هوش مصنوعی، احتمال‌ها، همیشه کمتر یا مساوی یکن؛ ولی کسرهای دیگه، مثل نسبت رشد، می‌تونن بیشتر از یک باشن.

کسرهای هم‌ارز

نصف یه پیتزا، با دو چهارمش، یکیه؛ و با چهار هشتمش. به کسرهایی که مقدارشون یکیه، کسرهای هم‌ارز (Equivalent Fractions) می‌گن. قاعده‌ش ساده‌ست: اگه صورت و مخرج رو، در یه عدد یکسان ضرب کنید، کسر عوض نمی‌شه. یک دوم، صورت و مخرج ضرب در دو، دو چهارم.

چرا عوض نمی‌شه؟ چون فقط تیکه‌ها رو ریزتر کردید: هر تیکه، دو نصف شد، و تعداد تیکه‌هایی که دارید هم، دو برابر شد. مقدار کل، همون مونده. این قاعده، کلید جمع کسرهاست، که چند بخش بعد می‌بینیم.

ساده کردن کسر

برعکس قاعده‌ی قبل: اگه صورت و مخرج رو، بر یه عدد یکسان تقسیم کنید، کسر عوض نمی‌شه. شش هشتم، صورت و مخرج تقسیم بر دو، سه چهارم. به این، ساده کردن می‌گن؛ و هدفش، رسیدن به کوچیک‌ترین صورت و مخرج ممکنه.

ساده کردن، کسر رو خواناتر می‌کنه: سه چهارم، خیلی روشن‌تر از هفتاد و پنج صدمه، با اینکه مقدارشون یکیه. یه ترفند: دنبال بزرگ‌ترین عددی بگردید که هم صورت و هم مخرج، بر اون بخش‌پذیرن؛ اگه پیدا نشد، کسر، ساده‌ترین شکلشه.

کدوم کسر بزرگ‌تره

سه هشتم بیشتره یا دو پنجم؟ با یه نگاه، معلوم نیست. دو راه هست. یکی، تبدیل به اعشار، که توی درس قبل دیدیم: سه هشتم، ۰٫۳۷۵؛ دو پنجم، ۰٫۴. پس دو پنجم، بیشتره.

راه دوم، هم‌مخرج کردن: هر دو رو با یه مخرج مشترک بنویسید، مثلا چهل. سه هشتم، می‌شه پونزده چهلم؛ دو پنجم، شونزده چهلم. حالا که مخرج‌ها یکی‌ان، صورت بزرگ‌تر، کسر بزرگ‌تره. راه اول، برای کامپیوتر، طبیعی‌تره؛ راه دوم، برای حساب دقیق.

جمع کسرها

اگه مخرج‌ها یکی باشن، جمع ساده‌ست: صورت‌ها رو جمع کنید و مخرج رو نگه دارید. یه چهارم به‌اضافه‌ی دو چهارم، سه چهارم. چرا مخرج جمع نمی‌شه؟ چون مخرج، اندازه‌ی تیکه‌هاست؛ و جمع، تعداد تیکه‌ها رو بیشتر می‌کنه، نه اندازه‌شون رو.

یه اشتباه خیلی رایج: جمع صورت با صورت و مخرج با مخرج؛ یعنی یه دوم به‌اضافه‌ی یه سوم، دو پنجم! ولی دو پنجم، از یه دوم کمتره؛ چطور جمع دو چیز مثبت، از یکیشون کمتر می‌شه؟ این، نشونه‌ی اشتباهه. راه درست، توی بخش بعده.

جمع، با مخرج‌های متفاوت

یه دوم به‌اضافه‌ی یه سوم: مخرج‌ها فرق دارن؛ یعنی تیکه‌ها، اندازه‌ی متفاوت دارن، و نمی‌شه مستقیم جمعشون کرد؛ مثل جمع سیب و پرتقال. راه‌حل: هر دو رو، با کسر هم‌ارز، به یه مخرج مشترک برسونید. شش، هم بر دو و هم بر سه بخش‌پذیره.

یه دوم، می‌شه سه ششم؛ یه سوم، می‌شه دو ششم. حالا مخرج‌ها یکی‌ان: سه ششم به‌اضافه‌ی دو ششم، پنج ششم. بسنجیم با اعشار: ۰٫۵ به‌اضافه‌ی ۰٫۳۳۳، تقریبا ۰٫۸۳۳؛ و پنج ششم، همونه. تفریق هم، دقیقا با همین روشه.

ضرب کسرها

ضرب کسرها، برخلاف جمع، ساده‌ست: صورت در صورت، مخرج در مخرج. یه دوم ضرب در سه چهارم، سه هشتم. لازم نیست مخرج‌ها یکی باشن. و یه نکته‌ی جالب: ضرب دو کسر کمتر از یک، همیشه از هر دوشون کمتره؛ برخلاف ضرب عددهای بزرگ‌تر از یک، که بزرگ‌تر می‌کنه.

این نکته، توی احتمال، خیلی مهمه. احتمال اینکه دو اتفاق مستقل، هر دو، با هم بیفتن، ضرب احتمال‌هاشونه؛ و چون هر دو کمتر از یکن، نتیجه، کمتر از هر دوشونه. مثلا احتمال دو بار پشت سر هم «شیر» اومدن یه سکه، یه دوم ضرب در یه دوم، یعنی یه چهارم.

«از»، یعنی ضرب

نصف شش تا سیب، چند تاست؟ سه تا. یعنی «نصف از شش»، همون یه دوم ضرب در شیشه. هر جا توی یه مسئله، کلمه‌ی «از» بین یه کسر و یه عدد اومد، معمولا یعنی ضرب. سه چهارم از بیست، یعنی سه چهارم ضرب در بیست، که پونزده می‌شه.

این، یه کلید ساده‌ست برای خوندن مسئله‌ها، که توی بخش درصد، دوباره به کارش می‌بریم: «بیست درصد از پونصد»، یعنی بیست صدم ضرب در پونصد. و توی هوش مصنوعی هم: «هشتاد درصد از داده، برای آموزش»، یعنی هشتاد صدم ضرب در تعداد کل نمونه‌ها.

تقسیم کسرها

تقسیم بر یه کسر، یعنی ضرب در وارونه‌ش. وارونه‌ی سه چهارم، چهار سومه؛ یعنی صورت و مخرج، جاشون عوض می‌شه. پس یه دوم تقسیم بر سه چهارم، یعنی یه دوم ضرب در چهار سوم، که چهار ششم، یعنی دو سوم می‌شه.

چرا؟ یه تصویر: شش تقسیم بر نصف، یعنی «چند تا نصف، توی شش هست؟» دوازده تا؛ یعنی شش ضرب در دو، که وارونه‌ی نصفه. تقسیم بر یه کسر کمتر از یک، عدد رو بزرگ‌تر می‌کنه؛ برعکس چیزی که شاید انتظار داشته باشید. این قاعده رو لازم نیست زیاد به کار ببرید؛ ولی دونستنش، خیلی از گیجی‌ها رو برطرف می‌کنه.

نسبت

نسبت (Ratio)، مقایسه‌ی دو مقداره. اگه توی یه کلاس، بیست دختر و ده پسر باشن، نسبت دختر به پسر، بیست به ده، یا ساده‌تر، دو به یکه؛ یعنی به ازای هر یه پسر، دو دختر. نسبت، خیلی شبیه کسره؛ ولی دو بخش از یه کل رو با هم مقایسه می‌کنه، نه یه بخش رو با کل.

از همین نسبت، می‌شه کسر هم ساخت: سهم دخترها از کل کلاس، بیست از سی، یعنی دو سوم. فرق نسبت و کسر، یه گیجی رایجه: «دو به یک» با «دو سوم» فرق داره، با اینکه از یه داده میان. توی هوش مصنوعی، نسبت دسته‌ها توی داده، خیلی مهمه؛ که چند بخش بعد می‌بینیم.

تناسب: نسبت‌های برابر

اگه دو نسبت، برابر باشن، می‌گیم متناسبن. مثلا اگه یه دستور پخت، برای چهار نفر، دو پیمونه برنج بخواد، برای هشت نفر، چهار پیمونه لازمه؛ چون نسبت نفر به پیمونه، ثابت مونده. به این، تناسب (Proportion) می‌گن؛ و یکی از کاربردی‌ترین ایده‌های حساب روزمره‌ست.

تناسب، همون ایده‌ی «خط» ـه، که توی ایستگاه سوم می‌بینیم: اگه دو چیز، متناسب باشن، نمودارشون یه خط صافه که از صفر می‌گذره. ساده‌ترین مدل پیش‌بینی، که درس قبل از خوندن فرمول دیدیم، یعنی y برابر w ضرب در x، دقیقا یه تناسبه؛ با w، به‌عنوان نسبت ثابت.

نرخ: نسبت با واحد

نرخ (Rate)، یه نسبته بین دو چیز با واحدهای متفاوت. سرعت، نرخ مسافت به زمانه: شصت کیلومتر در ساعت. قیمت واحد، نرخ پول به مقدار: ده هزار تومن برای هر کیلو. نرخ، همیشه یه «به ازای هر» داره.

توی هوش مصنوعی، یه نرخ معروف، نرخ یادگیریه؛ که توی درس دوم دیدیم: اندازه‌ی قدم، به ازای هر واحد گرادیان. و نرخ خطا: تعداد اشتباه‌ها، به ازای هر صد یا هزار نمونه. هر جا «به ازای هر» دیدید، یه نرخ، یعنی یه کسر، پشتشه.

درصد: کسری از صد

درصد (Percent)، یه کسره که مخرجش، همیشه صده. کلمه‌ش هم همینو می‌گه: «در صد»، یعنی از صد تا. چهل درصد، یعنی چهل از صد؛ یعنی چهل صدم. یه جدول صدخونه‌ای رو تصور کنید، که چهل خونه‌ش رنگی شده؛ این، چهل درصده.

چرا صد؟ چون مقایسه رو خیلی ساده می‌کنه. سه هشتم و دو پنجم رو، توی بخش مقایسه، به سختی مقایسه کردیم؛ ولی به درصد، سی و هفت و نیم درصد و چهل درصدن، و فوری معلومه کدوم بیشتره. درصد، یه زبان مشترکه، برای مقایسه‌ی هر کسری با هر کسر دیگه.

درصد، کسر و اعشار

جابه‌جا شدن بین این سه، ساده‌ست. از درصد به اعشار: تقسیم بر صد، یعنی ممیز رو دو خونه به چپ ببرید؛ چهل درصد، ۰٫۴؛ و پنج درصد، ۰٫۰۵. از اعشار به درصد: ضرب در صد؛ ۰٫۷۵، هفتاد و پنج درصد. و از کسر به درصد: اول به اعشار، بعد ضرب در صد؛ سه چهارم، ۰٫۷۵، هفتاد و پنج درصد.

توی هوش مصنوعی، این جابه‌جایی همیشه هست: مدل، احتمال رو به شکل اعشار می‌ده، مثل ۰٫۹۲؛ و ما، به شکل درصد گزارشش می‌کنیم، نود و دو درصد. و دقت یه مدل رو، معمولا با درصد می‌گن؛ ولی توی کد، به شکل اعشار حسابش می‌کنن.

درصدی از یه عدد

بیست درصد از پونصد، چنده؟ همون قاعده‌ی «از یعنی ضرب»: بیست درصد، یعنی ۰٫۲؛ ضرب در پونصد، صد. یا با کسر: بیست صدم ضرب در پونصد، صد. هر دو راه، یه جواب.

و سوال برعکس: صد، چند درصد از پونصده؟ صد تقسیم بر پونصد، ۰٫۲؛ ضرب در صد، بیست درصد. یعنی برای پیدا کردن درصد، تیکه رو تقسیم بر کل کنید و ضرب در صد. این، دقیقا همون حسابیه که برای دقت یه مدل می‌کنیم: تعداد درست‌ها، تقسیم بر کل، ضرب در صد.

تغییر درصدی

قیمت یه چیز، از صد هزار تومن به صد و بیست هزار رسید. چند درصد گرون شد؟ تغییر درصدی، یعنی تغییر، تقسیم بر مقدار اول، ضرب در صد. تغییر، بیست هزار؛ تقسیم بر صد هزار، ۰٫۲؛ یعنی بیست درصد. مهم: همیشه تقسیم بر مقدار اول، نه دوم.

یه نکته‌ی گیج‌کننده: اگه یه چیز، اول بیست درصد گرون بشه و بعد بیست درصد ارزون، به قیمت اول برنمی‌گرده. صد، بیست درصد گرون، صد و بیست؛ بعد بیست درصد ارزون، یعنی بیست درصد از صد و بیست، که بیست و چهاره، کم می‌شه؛ نود و شش. چون پایه‌ی درصد دوم، عوض شده.

درصد، یا واحد درصد

یه گیجی رایج، که توی گزارش‌های هوش مصنوعی زیاد میاد: اگه دقت یه مدل، از هشتاد درصد به نود درصد برسه، چقدر بهتر شده؟ دو جواب درست هست، با دو معنی. «ده واحد درصد» (Percentage Points)، یعنی اختلاف خود دو درصد: نود منهای هشتاد. و «دوازده و نیم درصد»، یعنی تغییر درصدی: ده تقسیم بر هشتاد.

هر دو درستن، ولی معنی‌شون فرق داره؛ و قاطی کردنشون، می‌تونه یه بهبود کوچیک رو بزرگ، یا برعکس، نشون بده. یه دید دیگه، که توی هوش مصنوعی خیلی به کار میاد: خطا، از بیست درصد به ده درصد رسیده؛ یعنی نصف شده. همون ده واحد، ولی از زاویه‌ی خطا، خیلی چشمگیرتر.

احتمال، یه کسره

حالا، برگردیم به کیسه‌ی تیله‌ها. احتمال قرمز، سه از ده؛ یعنی سه دهم، یعنی ۰٫۳، یعنی سی درصد. به زبان کلی: احتمال یه اتفاق، برابره با تعداد حالت‌هایی که اون اتفاق رو می‌سازن، تقسیم بر تعداد همه‌ی حالت‌های ممکن؛ به شرط اینکه همه‌ی حالت‌ها، به یه اندازه محتمل باشن.

احتمال آبی، هفت دهم؛ و جمع احتمال قرمز و آبی، یک؛ چون یکی از این دو، حتما میاد. این، یه قاعده‌ی پایه‌ی احتماله، که توی درس دوم هم گفتیم: احتمال همه‌ی حالت‌های ممکن، روی هم، یکه. و می‌بینید؟ این قاعده، فقط همون جمع کسرهاییه که مخرجشون یکیه.

شمردن حالت‌ها

احتمال در اصل، شمردنه: بشمر چند حالت داری، بشمر چند تاش دلخواهه، و تقسیم کن. یه تاس شیش‌وجهی: احتمال اومدن یه عدد زوج؟ حالت‌های دلخواه: دو، چهار، شیش؛ سه تا. همه‌ی حالت‌ها: شیش تا. سه ششم، یعنی نصف.

و دو تاس با هم؟ همه‌ی حالت‌ها، شیش ضرب در شیش، سی و شش. احتمال اینکه جمعشون هفت بشه؟ حالت‌های دلخواه، شیش تا: یک و شیش، دو و پنج، و همین‌طور. شش سی و ششم، یعنی یه ششم. ایستگاه هشتم این مسیر، احتمال رو کامل می‌سازه؛ ولی همیشه، پایه‌ش همین کسرهای ساده‌ست.

احتمال از روی داده

توی کیسه‌ی تیله‌ها، می‌دونستیم توش چیه. ولی توی دنیای واقعی، معمولا نمی‌دونیم؛ فقط داده داریم. مثلا از هزار ایمیل، صد و پنجاه تاش هرزنامه بوده. پس احتمال اینکه یه ایمیل تازه هرزنامه باشه، تقریبا صد و پنجاه از هزار، یعنی پونزده درصده. به این، فراوانی نسبی (Relative Frequency) می‌گن.

این، همون کاریه که خیلی از مدل‌های ساده‌ی هوش مصنوعی، در اصل، می‌کنن: از روی داده‌ی گذشته، کسرها رو حساب می‌کنن و به‌عنوان احتمال، برای آینده، به کار می‌برن. هر چی داده بیشتر، این کسرها، به احتمال واقعی نزدیک‌تر؛ که آمار، توی ایستگاه نهم، دقیق می‌گه چقدر.

سهم‌ها، جمعشون یکه

یه ایده‌ی کلیدی، که توی هوش مصنوعی همه‌جا هست: سهم‌ها، روی هم، کل رو می‌سازن؛ یعنی جمعشون، یکه. سهم هر رنگ تیله از کیسه، سهم هر دسته از داده، احتمال هر کلمه‌ی ممکن از یه مدل زبانی؛ همه، کسرهایی‌ان که روی هم، یک می‌شن.

یه بررسی ساده‌ی درستی: هر وقت یه دسته احتمال یا سهم دیدید، جمعشون رو حساب کنید. اگه یک نشد، یه جای کار اشتباهه. این، یه عادت خیلی خوبه، که توی کار با داده، جلوی خیلی از اشتباه‌ها رو می‌گیره.

تقسیم بر جمع: ساختن سهم

فرض کنید سه تا عدد دارید: شیش، سه و یک؛ مثلا امتیاز سه گزینه. می‌خواید بدونید هر کدوم، چه سهمی از کل دارن. جمعشون، ده. هر کدوم رو تقسیم بر ده کنید: ۰٫۶، ۰٫۳ و ۰٫۱. حالا این‌ها، سهمن؛ و جمعشون، یک. به این کار، نرمال کردن (Normalization) می‌گن.

این، یکی از پرکاربردترین حساب‌های هوش مصنوعیه. سافت‌مکس، که توی درس دوم دیدیم، دقیقا همین کار رو می‌کنه؛ فقط پیش از تقسیم بر جمع، هر عدد رو به توان e می‌رسونه، تا منفی‌ها هم مثبت بشن. یعنی ته یکی از معروف‌ترین تابع‌های هوش مصنوعی، یه کسر ساده‌ست: هر چیز، تقسیم بر جمع همه.

دقت مدل، یه کسره

ساده‌ترین معیار سنجیدن یه مدل، دقت (Accuracy) ـه: تعداد پیش‌بینی‌های درست، تقسیم بر کل پیش‌بینی‌ها. اگه یه مدل، از دویست عکس، صد و هشتاد تا رو درست تشخیص بده، دقتش، صد و هشتاد دویستم، یعنی ۰٫۹، یعنی نود درصده.

ولی دقت، همیشه کافی نیست؛ و این، با کسرها، روشن می‌شه. اگه از هزار ایمیل، فقط ده تا هرزنامه باشه، مدلی که همیشه بگه «هرزنامه نیست»، نهصد و نود از هزار، یعنی نود و نه درصد، دقت داره؛ ولی هیچ هرزنامه‌ای رو نمی‌گیره! بخش بعدی، دلیلش رو می‌گه.

سهم دسته‌ها توی داده

دلیل اون نود و نه درصد گول‌زننده، سهم نامساوی دسته‌هاست: یه درصد هرزنامه، نود و نه درصد غیرهرزنامه. وقتی یه دسته، سهم خیلی کمی داره، مدلی که اون رو کامل نادیده بگیره، باز هم «دقیق» به نظر میاد. به این، داده‌ی نامتوازن می‌گن؛ و یکی از رایج‌ترین دام‌های هوش مصنوعیه.

پس پیش از هر چیز، سهم هر دسته رو، به شکل کسر یا درصد، حساب کنید. اگه نامتوازن بود، دقت تنها، کافی نیست؛ و معیارهای دیگه‌ای لازمه، که توی مسیر یادگیری ماشین می‌بینید؛ همه‌شون، باز هم، کسرهای ساده‌ان، فقط از تیکه‌های دیگه‌ی داده.

کسر و درصد، توی کد

توی پایتون، کسر، معمولا به شکل اعشار حساب می‌شه: 3 / 4 می‌ده ۰٫۷۵. درصد: 3 / 4 * 100 می‌ده هفتاد و پنج. دقت یه مدل: correct / total. و نرمال کردن یه فهرست: هر عدد تقسیم بر sum(scores).

اگه دقت کامل کسر رو لازم داشتید، پایتون یه ماژول استاندارد به اسم fractions داره، که کسر رو دقیق، با صورت و مخرج، نگه می‌داره؛ مثلا جمع یه دوم و یه سوم رو، دقیقا پنج ششم می‌ده، نه ۰٫۸۳۳. ولی برای هوش مصنوعی، تقریبا همیشه، همون اعشار کافیه.

جواب کوتاه

اگه کسی پرسید «کسر و درصد چیه و چه ربطی به هوش مصنوعی داره»:

کسر یعنی چند تیکه از یه کل با تیکه‌های مساوی؛ صورت، تیکه‌هایی که داریم، و مخرج، کل تیکه‌ها. درصد، کسری با مخرج صده. احتمال، در اصل یه کسره: حالت‌های دلخواه تقسیم بر همه‌ی حالت‌ها. توی هوش مصنوعی، دقت مدل، سهم دسته‌ها و احتمال‌های خروجی کسرن؛ و تقسیم هر مقدار بر جمع همه، سهم‌هایی با جمع یک می‌سازه.

چند باور رایج

  • «یه دوم به‌اضافه‌ی یه سوم، دو پنجمه.» اول مخرج مشترک؛ پنج ششم.
  • «بیست درصد گرون و بیست درصد ارزون، برمی‌گرده سر جاش.» پایه‌ی درصد دوم عوض شده.
  • «ده واحد درصد، همون ده درصده.» دو معنی متفاوت.
  • «دقت نود و نه درصد، یعنی مدل عالیه.» با داده‌ی نامتوازن، شاید نه.
  • «احتمال، یه چیز پیچیده‌ست.» یه کسر از شمردن حالت‌ها.

یه مثال

نیما، توی یه تیم کوچیک، مدلی ساخته بود که تقلب توی پرداخت‌ها رو تشخیص می‌داد، و با افتخار گفت دقتش نود و نه و نیم درصده. مدیرش، که همین درس رو خونده بود، یه سوال پرسید: «توی داده، چند درصد پرداخت‌ها تقلب بودن؟» جواب: نیم درصد.

یعنی مدلی که هیچ تقلبی رو تشخیص نده و همیشه بگه «سالمه»، همون نود و نه و نیم درصد دقت رو داشت. نیما، تعداد تقلب‌هایی که مدل واقعا گرفته بود رو شمرد: از صد تقلب، فقط بیست تا. یه کسر ساده، بیست صدم، یعنی بیست درصد، نشون داد که مدل، هنوز خیلی کار داره.

تمرین امروز

امروز، با کسرها بازی کنید.

  1. یه دوم به‌اضافه‌ی یه سوم، و سه چهارم ضرب در دو سوم رو، روی کاغذ، حساب کنید.
  2. سه هشتم و دو پنجم رو، هم با اعشار و هم با مخرج مشترک، مقایسه کنید.
  3. قیمت یه چیز رو در نظر بگیرید، بیست درصد گرونش کنید، بعد بیست درصد ارزون؛ ببینید کجا می‌رسید.
  4. سه امتیاز شیش، سه و یک رو نرمال کنید و جمعشون رو بسنجید.
  5. یه داده‌ی خیالی صدتایی با پنج مورد نادر بسازید و دقت مدلی که همیشه بگه «نادر نیست» رو حساب کنید.

درس بعدی این مسیر، توان و ریشه رو می‌سازه.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • کسر: صورت تیکه‌هایی که داریم، مخرج کل تیکه‌ها.
  • کسرهای هم‌ارز، یه مقدارن؛ ساده کردن، با تقسیم بر عامل مشترک.
  • جمع کسر با مخرج مشترک؛ ضرب، صورت در صورت، مخرج در مخرج.
  • درصد، کسری با مخرج صده؛ چهل درصد یعنی ۰٫۴.
  • احتمال یه کسره؛ تقسیم بر جمع، سهم‌هایی با جمع یک می‌سازه.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس