افسانهی ۹۳ درصد: آیا بیشتر ارتباط غیرکلامی است
جواب کوتاه
نه. جملهی معروف «فقط ۷ درصد ارتباط با کلمهست، ۳۸ درصد با لحن و ۵۵ درصد با صورت و بدن» از دو آزمایش کوچیک حدود شصت سال پیش میاد که فقط یه موقعیت خیلی خاص رو سنجیده بودن: وقتی کسی با یه کلمهی تنها، حسش، یعنی دوست داشتن یا نداشتن، رو نشون میده، و کلمه با لحن و صورت جور نیست. خود پژوهشگر بارها گفته این عددها برای همهی ارتباطها نیستن. اگه بودن، میشد بی کلمه فیلم یه زبون ناآشنا رو کامل فهمید. حقیقت سادهتره: کلمهها بیشتر «چی» رو میبرن، و لحن و بدن بیشتر «با چه حسی» رو؛ و وقتی این دو جور نباشن، آدمها بیشتر به لحن و صورت اعتماد میکنن. چند افسانهی دیگه هم پشتوانه ندارن: فهمیدن دروغ از بدن، معنی ثابت دست به سینه، جهت نگاه و اثر هورمونی ژست قدرت.
کیک سهتیکه
حتما یه نمودار دایرهای دیدید که ارتباط رو سه تیکه کرده: یه تیکهی کوچیک هفت درصدی برای کلمهها، یه تیکهی سی و هشت درصدی برای لحن صدا، و یه تیکهی بزرگ پنجاه و پنج درصدی برای صورت و بدن. این نمودار توی کلاسها، کتابها و پستهای زیادی تکرار شده. مشکل اینجاست که این کیک، هیچوقت قرار نبود کیک باشه.
این درس، یه افسانهی خیلی معروف دربارهی ارتباط رو میسنجه، و چند افسانهی دیگه دربارهی زبان بدن رو هم کنارش. چرا این مهمه؟ چون اگه باور کنیم کلمهها فقط هفت درصد ارتباطن، کمتر روی روشن حرف زدن کار میکنیم؛ و اگه باور کنیم میشه از بدن، دروغ رو فهمید، ممکنه آدمها رو به ناحق قضاوت کنیم.
ادعای معروف
ادعا معمولا اینطوری گفته میشه: «فقط ۷ درصد ارتباط با کلمهست؛ ۳۸ درصد با لحن صدا؛ و ۵۵ درصد با زبان بدن. پس ۹۳ درصد ارتباط، غیرکلامیه». گاهی هم بهش میگن قانون هفت، سی و هشت، پنجاه و پنج، یا قانون مهرابیان، به اسم پژوهشگری که این عددها از کارش اومده.
این ادعا خیلی جذابه؛ چون یه عدد دقیق داره، غافلگیرکنندهست، و یه حس آشنا رو تایید میکنه: همهمون تجربه کردیم که لحن یه نفر، از کلمههاش بیشتر اثر داشته. ولی جذاب بودن یه ادعا، با درست بودنش فرق داره.
از کجا اومد
این عددها از دو آزمایش اومدن که حدود شصت سال پیش، توسط یه روانشناس و همکارهاش انجام شد. هر دو آزمایش کوچیک بودن؛ با تعداد کمی شرکتکننده، که بیشترشون دانشجوهای زن یه دانشگاه بودن.
هیچکدوم از این آزمایشها، دربارهی «همهی ارتباط» نبودن. هیچکدوم گفتوگوی واقعی رو نسنجیدن. هر دو، یه سوال خیلی مشخص و محدود داشتن، که توی بخشهای بعدی میبینیم. شناختن همین محدودیتها، کلید فهمیدن اینه که چرا این عددها رو نمیشه همهجا به کار برد.
آزمایش اول
توی آزمایش اول، شرکتکنندهها چند کلمهی تنها رو، که با لحنهای مختلف گفته شده بودن، از یه ضبط صوت میشنیدن. کلمهها سه دسته بودن: کلمههایی با معنی مثبت، مثل «عزیزم»؛ خنثی، مثل «شاید»؛ و منفی، مثل «نکن». هر کلمه با لحن مثبت، خنثی یا منفی گفته میشد.
از شرکتکنندهها میخواستن حدس بزنن گوینده چقدر از شنوندهی خیالیش خوشش میاد. نتیجه این بود که لحن، از معنی کلمه، اثر بیشتری روی حدسشون داشت. یعنی «عزیزم» با لحن سرد، بیشتر «خوشش نمیاد» برداشت میشد.
دقت کنید: یه کلمهی تنها، بی جمله، بی زمینه، و فقط دربارهی یه حس: دوست داشتن یا نداشتن. هیچ اطلاعاتی، هیچ داستانی، هیچ دستوری.
آزمایش دوم
توی آزمایش دوم، به شرکتکنندهها عکس صورتهایی با حالتهای مختلف نشون میدادن، همراه با شنیدن یه کلمهی خنثی که با لحنهای مختلف گفته شده بود. باز هم سوال این بود: گوینده چه حسی داره؟
نتیجه این بود که حالت صورت، کمی بیشتر از لحن صدا روی حدسها اثر داشت؛ تقریبا با نسبت سه به دو. باز هم دقت کنید: عکس ثابت، یه کلمهی خنثی، و فقط حدس زدن یه حس.
چطور سه عدد شد
پژوهشگر، نتیجهی این دو آزمایش رو کنار هم گذاشت و یه برآورد کلی داد: وقتی کسی حس دوست داشتن یا نداشتن رو با کلمه، لحن و صورت با هم نشون میده، و این سه با هم جور نیستن، حدود هفت درصد اثر به کلمه، سی و هشت درصد به لحن و پنجاه و پنج درصد به صورت برمیگرده.
خود این ترکیب کردن، از نظر روش پژوهش، کمی سست بود؛ چون دو آزمایش جدا، با روشهای متفاوت، کنار هم گذاشته شده بودن. ولی مهمتر از روش، این بود که بعدها، این عددها از اون شرطهای خیلی محدود جدا شدن و به یه «قانون همهی ارتباطها» تبدیل شدن.
دربارهی چی بود
پس این عددها، اگه هم درست باشن، فقط برای این شرایطان:
- فقط حسها: مخصوصا دوست داشتن یا نداشتن؛ نه اطلاعات، نه دستور، نه توضیح.
- فقط یه کلمهی تنها: نه جمله، نه گفتوگو.
- فقط وقتی جور نیستن: وقتی کلمه یه چیز میگه و لحن یه چیز دیگه.
- فقط توی آزمایشگاه: با عکس و ضبط صوت، نه گفتوگوی زنده.
بیرون از این چهار شرط، این عددها هیچ پشتوانهای ندارن؛ و بیشتر گفتوگوهای زندگی ما، دقیقا بیرون از همین چهار شرط اتفاق میافتن.
خود پژوهشگر چی گفت
جالبترین بخش این ماجرا اینه که خود پژوهشگر، بارها و توی جاهای مختلف، گفته این عددها رو نباید به همهی ارتباطها تعمیم داد. توی توضیحهاش نوشته که این عددها فقط مربوط به پیامهایی دربارهی حسها و نگرشها، یعنی دوست داشتن و نداشتن، هستن؛ و اگه کسی دربارهی چیز دیگهای حرف میزنه، این معادله به کار نمیاد.
یعنی افسانهی ۹۳ درصد، حتی از طرف کسی که عددها از کارش اومدن، تایید نمیشه. با این حال، هنوز توی خیلی از کلاسها و کتابهای موفقیت، به اسم یه قانون علمی تکرار میشه.
آزمون رادیو
یه آزمون ساده، که هر کسی میتونه توی ذهنش انجام بده: اگه فقط هفت درصد ارتباط با کلمه بود و پنجاه و پنج درصد با صورت و بدن، پس گوش دادن به رادیو، یا حرف زدن تلفنی، باید تقریبا بیفایده میبود. چون توی رادیو و تلفن، اصلا صورت و بدنی نیست.
ولی ما هر روز خبر رادیو رو میفهمیم، پشت تلفن کارهای پیچیده رو هماهنگ میکنیم، و کتاب صوتی گوش میدیم. یعنی کلمه و صدا، بی بدن، خیلی بیشتر از چهل و پنج درصد پیام رو میرسونن. همین یه مثال، کافیه که نشون بده اون عددها برای گفتوگوهای معمولی درست نیستن.
فیلم به زبون ناآشنا
یه آزمون دیگه: یه فیلم به زبونی که اصلا بلد نیستید ببینید، بی زیرنویس. اگه ۹۳ درصد ارتباط غیرکلامی بود، باید تقریبا همهی داستان رو میفهمیدید.
ولی چی میفهمید؟ احتمالا حسها رو: کی عصبانیه، کی خوشحاله، کی کی رو دوست داره. ولی داستان رو، اینکه چرا دعوا میکنن، چه نقشهای دارن، یا چی اتفاق افتاده، تقریبا نه. این آزمون، دقیقا تصویر واقعی رو نشون میده: بدن و لحن، حس رو خوب میرسونن؛ ولی اطلاعات و داستان، بیشترش با کلمهست.
کلمهها چی میبرن
کلمهها، بیشتر محتوا رو میبرن: چی، کی، کجا، چرا، چقدر. «جلسه فردا ساعت ده توی اتاق دومه» رو هیچ صورت و لحنی نمیتونه بی کلمه برسونه. توضیح یه کار، یه دستور، یه ایده، یه قصه؛ همه بیشترشون با کلمهان.
برای همین، کم گرفتن کلمهها، اشتباه بزرگیه. خیلی از مشکلهای ارتباطی که توی درسهای قبل دیدیم، مثل کلمههای مبهم، جملههای بلند یا نبودن اصل حرف، مشکل کلمهان؛ و هیچ زبان بدنی جبرانشون نمیکنه.
بدن چی میبره
لحن و صورت و بدن، بیشتر حس و رابطه رو میبرن: با چه حسی این حرف گفته میشه؟ گوینده چقدر مطمئنه؟ از من خوشش میاد؟ عصبانیه یا شوخی میکنه؟ همون لایهی رابطه که توی درس اولدیدیم.
و اینجا، بخش درست اون آزمایشها دیده میشه: وقتی کلمه و لحن دربارهی حس با هم جور نیستن، آدمها بیشتر به لحن و صورت اعتماد میکنن. «خوبم» با صدای لرزون، بیشتر «خوب نیستم» شنیده میشه. این یافته، چند بار تکرار شده و درسته؛ فقط به همهی ارتباطها تعمیم داده نمیشه.
اثر اول
یه یافتهی جالب دیگه دربارهی ارتباط غیرکلامی: آدمها از چند ثانیه دیدن یه نفر، بی صدا، یه اثر اول میسازن که گاهی با قضاوتهای بعدی خیلی جوره. توی یه پژوهش معروف، به آدمها چند ویدیوی خیلی کوتاه و بیصدا از معلمها نشون دادن؛ قضاوت اونها از گرمی و اعتماد به نفس معلم، با نمرهای که دانشجوها آخر ترم به همون معلم داده بودن، جور بود.
این نشون میده بدن واقعا اثر داره، مخصوصا روی اثر اول و حسی که آدمها به ما دارن. ولی دقت کنید: این قضاوتها دربارهی «حس» بودن، نه دربارهی محتوای درس. و اثر اول، همیشه درست نیست؛ فقط سریعه.
دروغ و بدن
یه افسانهی دیگه: «میشه از زبان بدن فهمید کسی دروغ میگه». خیلی از فیلمها و کتابها این رو نشون میدن: کسی که دروغ میگه، نگاهش رو میدزده، دستش رو به صورتش میزنه، یا بیقراری میکنه.
یه مرور بزرگ روی بیش از دویست پژوهش، که توانایی آدمها در تشخیص دروغ رو سنجیده بود، به یه عدد ساده رسید: آدمها به طور میانگین، فقط حدود پنجاه و چهار درصد وقتها درست تشخیص دادن. یعنی کمی بهتر از شیر یا خط. و حتی کسایی که شغلشون این کاره، معمولا خیلی بهتر از بقیه نبودن.
دلیلش اینه که نشونههای بدنی دروغ، خیلی ضعیف و ناپایدارن. آدم صادق هم وقتی نگرانه، نگاهش رو میدزده؛ و آدم دروغگوی باتجربه، آروم میمونه. قضاوت کردن آدمها از روی این نشونهها، بیشتر از اینکه دروغگو رو پیدا کنه، آدم بیگناه رو متهم میکنه.
دست به سینه
«دست به سینه یعنی مخالفت یا حالت دفاعی». این هم یکی از جملههای خیلی معروفه. واقعیت اینه که دست به سینه بودن، میتونه هزار دلیل داشته باشه: سردشه، خستهست، راحته، دستاش رو جایی نذاشته، یا داره فکر میکنه.
معنی یه حرکت بدن، تقریبا هیچوقت ثابت نیست؛ به زمینه، فرهنگ و عادت اون آدم بستگی داره. کسی که همیشه دست به سینه میشینه، با کسی که یهو وسط بحث دست به سینه شد، فرق داره. برای همین، به جای خوندن یه حرکت تنها، بهتره به تغییرها و به جور بودن بدن با حرف دقت کنیم؛ و از همه بهتر، بپرسیم.
جهت نگاه
یه ادعای دیگه که توی بعضی دورهها رایجه: اگه کسی موقع جواب دادن به بالا و یه سمت خاص نگاه کنه، داره چیزی رو «میسازه»، یعنی دروغ میگه؛ و اگه به سمت دیگه نگاه کنه، داره «یادش میاد». این ادعا، با دقت آزمایش شده.
پژوهشگرها، ویدیوی آدمهایی رو که دروغ و راست میگفتن بررسی کردن، و دیدن جهت نگاه، هیچ ربطی به دروغ گفتن نداشت. حتی به آدمها این «روش» رو یاد دادن، و دیدن با یاد گرفتنش، توی تشخیص دروغ بهتر نشدن. پس جهت نگاه رو، به عنوان نشونهی دروغ، کنار بذارید.
ژست قدرت
حدود پونزده سال پیش، یه پژوهش خیلی معروف شد که میگفت اگه دو دقیقه با «ژست قدرت»، مثلا دست به کمر و پاها باز، بایستید، هورمونهاتون عوض میشه و مطمئنتر رفتار میکنید. این ایده خیلی دستبهدست شد.
ولی وقتی پژوهشگرهای دیگه، با تعداد خیلی بیشتری شرکتکننده، همین آزمایش رو تکرار کردن، اثر هورمونی دیده نشد. حتی یکی از نویسندههای پژوهش اول، بعدها صریح گفت دیگه به این اثر باور نداره. چیزی که شاید مونده، یه اثر کوچیک روی «حس» قدرته؛ که اون هم هنوز بحث داره.
این مثال، یه درس مهم داره: یه پژوهش جذاب و معروف، تا وقتی چند بار تکرار نشده، باید با احتیاط خونده بشه.
حالتهای ریز صورت
یه ادعای دیگه هم هست دربارهی حالتهای خیلی کوتاه صورت، که در کسری از ثانیه ظاهر میشن و گاهی بهشون «ریزحالت» میگن. بعضی دورهها ادعا میکنن با یاد گرفتن خوندنشون، میشه حس واقعی و دروغ آدمها رو فهمید.
این حالتهای کوتاه وجود دارن؛ ولی پژوهشها نشون دادن خیلی کم و نامنظم دیده میشن، و آموزش خوندنشون، تشخیص دروغ رو به طور قابل اعتمادی بهتر نمیکنه. یعنی باز هم، بخشی از یه حقیقت کوچیک، به یه ادعای خیلی بزرگ تبدیل شده.
چرا افسانهها میمونن
اگه اینها پشتوانه ندارن، چرا اینقدر تکرار میشن؟ چند دلیل. یکی اینکه عدد دقیق، حس علمی بودن میده؛ «۹۳ درصد» خیلی مطمئنتر از «بستگی داره» به نظر میاد. دوم اینکه این ادعاها یه حس آشنا رو تایید میکنن؛ همه تجربه کردیم که لحن مهمه.
سوم اینکه ادعای ساده و غافلگیرکننده، راحتتر دستبهدست میشه؛ همون بازی تلفنی که توی درس قبل دیدیم. هر بار که یه نفر عددها رو بی شرطهاش تکرار کرده، یه کم بیشتر از آزمایش اصلی دور شده؛ تا جایی که امروز، کمتر کسی میدونه اون آزمایشها دربارهی چی بودن.
بخش درست ماجرا
با کنار گذاشتن افسانهها، چیزهایی که پژوهشها واقعا پشتشونن، اینهاان:
- لحن و صورت، حس رو خوب میرسونن: مخصوصا خوشحالی، عصبانیت، ناراحتی و گرمی.
- وقتی جور نیستن، به لحن اعتماد میکنیم: «باشه» با صدای سرد، بیشتر «ناراحتم» شنیده میشه.
- بدن روی اثر اول اثر داره: گرمی، توجه و آرامش، از بدن هم دیده میشن.
- محتوا با کلمهست: اطلاعات، توضیح و داستان، بیشترش با کلمه میرسه.
غیرکلامی، فقط بدن نیست
وقتی میگیم ارتباط غیرکلامی، معمولا به صورت و دستها فکر میکنیم. ولی چیزهای دیگهای هم بی کلمه پیام میدن: فاصلهای که با آدمها میگیریم، لمس، مثل یه دست دادن یا یه دست روی شونه، زمان، مثل دیر رسیدن یا زود جواب دادن، و حتی محیط، مثل اینکه یه مهمون رو کجا میشونیم.
اینها هم، مثل بدن، معنای ثابتی ندارن و به فرهنگ و رابطه بستگی دارن. فاصلهای که توی یه فرهنگ صمیمی حساب میشه، توی فرهنگ دیگه ممکنه آزاردهنده باشه. دیر رسیدن به یه جلسه، توی یه محیط یعنی بیاحترامی، توی یه محیط دیگه عادیه. پس اینجا هم، به جای خوندن معنای ثابت، بهتره به زمینه دقت کنیم.
وقتی جور نیستن
حالا که میدونیم وقتی کلمه و لحن جور نیستن، آدمها بیشتر به لحن اعتماد میکنن، وقتی خودمون شنوندهایم چی کار کنیم؟ مثلا کسی میگه «خوبم» ولی صداش گرفتهست. یه راه، نادیده گرفتن لحنه؛ یه راه، باور کردن لحن و نادیده گرفتن کلمه. هر دو ممکنه اشتباه باشن.
راه سوم بهتره: ناجوری رو آروم و بی قضاوت نام ببرید و بپرسید. «گفتی خوبی، ولی صدات یه کم خستهست؛ همهچی رو به راهه؟». این جمله، به طرف مقابل اجازه میده یا بیشتر بگه، یا بگه واقعا خوبه و فقط خستهست. هر دو جواب، از حدس زدن ما دقیقترن. این کار، توی ایستگاه گوش دادن، اسم دیگهای هم داره: شنیدن حس پشت حرف.
کلمه و بدن با هم
پس درس اصلی چیه؟ نه اینکه کلمه مهمتره، و نه اینکه بدن مهمتره؛ اینکه این دو باید با هم جور باشن. وقتی میگید «خوشحالم که اینجایی» و همزمان گوشی رو نگاه میکنید، طرف مقابل گیج میشه و معمولا بدن رو باور میکنه. وقتی کلمه و لحن و نگاه یه چیز میگن، پیام خیلی قویتر میرسه.
توی عمل، این یعنی: محتوا رو با کلمهی روشن بگید، و مراقب باشید لحن و بدنتون همون رو بگه. اگه از چیزی ناراحتید، نگید «چیزی نیست» با صورت ناراحت؛ بگید «یه کم ناراحتم، بعدا حرف بزنیم». جور بودن، هم پیام رو روشنتر میکنه، هم اعتماد میسازه.
یه ادعا رو چطور بسنجیم
این درس، یه مهارت کلیتر هم یاد میده: سنجیدن ادعاهای معروف. دفعهی بعد که یه عدد یا قانون جذاب دربارهی آدمها شنیدید، این سوالها رو بپرسید:
- از کدوم پژوهش اومده، و اون پژوهش دقیقا چی رو سنجیده؟
- چند نفر توش بودن، و چه کسایی؟
- تکرار شده، یا فقط یه بار انجام شده؟
- خود پژوهشگر دربارهی تعمیمش چی گفته؟
- با تجربهی روزمرهی ما، مثل آزمون رادیو، جوره؟
با همین پنج سوال، خیلی از «قانونهای علمی» کتابهای موفقیت، خیلی زود کوچیکتر میشن. این به این معنی نیست که هر ادعای معروفی غلطه؛ بعضیهاشون از پس این سوالها برمیان و قویتر هم میشن. مهم اینه که پیش از تکرار کردن یه عدد جذاب برای بقیه، یه لحظه بپرسیم از کجا اومده.
چند باور رایج
- «۹۳ درصد ارتباط غیرکلامیه.» فقط برای حس با یه کلمهی تنها، وقتی کلمه و لحن جور نیستن، توی آزمایشگاه.
- «دروغ رو میشه از بدن فهمید.» آدمها حدود پنجاه و چهار درصد درست تشخیص میدن؛ کمی بهتر از شیر یا خط.
- «دست به سینه یعنی مخالفت.» معنی یه حرکت بدن ثابت نیست؛ به زمینه و عادت آدم بستگی داره.
- «جهت نگاه دروغ رو لو میده.» آزمایشها هیچ رابطهای پیدا نکردن.
- «ژست قدرت هورمونها رو عوض میکنه.» این اثر توی تکرارهای بزرگ دیده نشد.
یه مثال
یه مدیر فروش رو تصور کنید که توی یه دوره شنیده بود «فقط هفت درصد ارتباط کلمهست». برای همین، برای جلسهی مهم با یه مشتری، ساعتها روی لبخند، نحوهی نشستن و دست دادن تمرین کرد، ولی پیشنهادش رو دقیق آماده نکرد.
توی جلسه، مشتری از گرمیش خوشش اومد؛ ولی وقتی پرسید «دقیقا چه کاری، با چه هزینهای، تا کی؟»، جوابها مبهم بود. مشتری مودبانه گفت فکر میکنه. جلسهی بعد، همون مدیر با یه پیشنهاد یهصفحهای روشن رفت، و همون گرمی رو هم داشت. این بار قرارداد بست. بدن، در رو باز کرده بود؛ ولی کلمهها، کار رو تموم کردن.
تمرین امروز
امروز کلمه و بدن رو با هم ببینید.
- یه ویدیوی کوتاه به زبونی که بلد نیستید ببینید، بی زیرنویس، و بنویسید چی فهمیدید و چی نه.
- یه بار که خواستید بگید «چیزی نیست»، اگه واقعا چیزی هست، روشن و آروم بگید.
- توی یه گفتوگو، دقت کنید لحن و نگاهتون با کلمههاتون جوره یا نه.
- یه «قانون» معروف دربارهی آدمها رو که شنیدید، با پنج سوال این درس بسنجید.
- توی دفترچهی گفتوگو بنویسید چی یاد گرفتید.
ایستگاه بعدی، از پایهی همهی مهارتها شروع میکنه: گوش دادن فعال چیه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- عددهای ۷، ۳۸ و ۵۵ از دو آزمایش خیلی محدود میان و برای همهی ارتباطها نیستن.
- اون آزمایشها فقط حس با یه کلمهی تنها رو، وقتی کلمه و لحن جور نبودن، سنجیده بودن.
- کلمهها بیشتر «چی» رو میبرن؛ لحن و بدن بیشتر «با چه حسی» رو.
- فهمیدن دروغ از بدن، معنی ثابت دست به سینه و جهت نگاه، پشتوانه ندارن.
- مهم، جور بودن کلمه و لحن و بدنه؛ نه برتری یکی بر بقیه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.