آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
افسانههای مغز: ۱۰ درصد مغز، نیمکره چپ و راست و سبک یادگیری
جواب کوتاه
خیلی از حرفهای معروف دربارهی مغز و یادگیری، مثل اینکه فقط ۱۰ درصد مغزمون رو استفاده میکنیم، آدمها چپمغز یا راستمغزن، یا هر کس سبک یادگیری دیداری، شنیداری یا حرکتی خودش رو داره، با پژوهشها جور در نمیان. به این باورها افسانهی مغزی، به انگلیسی Neuromyth، میگن؛ معمولا از یه تیکه حقیقت شروع شدن و دهن به دهن بزرگ شدن. این درس، معروفترینهاشون رو با شواهد بررسی میکنه و یه راه ساده برای سنجیدن ادعاهای تازه میده.
بازی تلفن خراب
بازی تلفن خراب رو یادتونه؟ نفر اول یه جمله رو آروم در گوش نفر دوم میگه، اون به سومی، و همینطور تا آخر صف. جملهای که نفر آخر بلند میگه، معمولا خندهداره و خیلی با جملهی اول فرق داره؛ با اینکه هیچکس عمدا دروغ نگفته. هر نفر فقط یه کم عوضش کرده.
خیلی از حرفهای معروف دربارهی مغز، همینطوری ساخته شدن. یه پژوهشگر یه چیز دقیق و محدود پیدا کرده، روزنامه سادهترش کرده، یه کتاب موفقیت بزرگترش کرده، و حالا یه جملهی مطمئن دهن به دهن میچرخه که با پیدای اول خیلی فرق داره. این درس، معروفترین این حرفها رو یکییکی بررسی میکنه: چی میگن، شواهد چی میگه، و اون تیکهی حقیقتی که پشتشونه چیه. آخرش هم یه راه ساده برای سنجیدن هر ادعای تازه دربارهی مغز.
افسانهی مغزی یعنی چی
افسانهی مغزی، به انگلیسی Neuromyth، اسمیه که سازمان همکاری و توسعهی اقتصادی، که کوتاهش OECD ـه، توی گزارشی دربارهی مغز و یادگیری که سال ۲۰۰۲ منتشر کرد، رایج کرد. منظورش حرفهای نادرستی بود که از بد فهمیدن، بد خوندن یا بد نقل کردن پژوهشهای واقعی مغز ساخته شدن.
افسانهی مغزی با یه حرف کاملا خیالی فرق داره: معمولا یه ریشهی واقعی داره، و برای همین قانعکنندهست. مثلا اینکه دو نیمهی مغز کارهای متفاوتی انجام میدن، تا یه حدی درسته؛ ولی اینکه آدمها «چپمغز» یا «راستمغز»ن، نه. کار ما توی این درس، جدا کردن همین تیکهی درست از اغراق دورشه.
چند نفر اینها رو باور دارن
سانه دکر و همکارهاش توی مقالهای که سال ۲۰۱۲ چاپ شد، از صدها معلم در انگلستان و هلند پرسیدن چند جملهی درست و چند افسانهی مغزی رو باور دارن. بهطور میانگین، معلمها تقریبا نصف افسانهها رو درست دونستن. یکی از این افسانهها، که آدمها اگه درس با سبک یادگیری دیداری، شنیداری یا حرکتیشون جور باشه بهتر یاد میگیرن، رو بیشتر از ۹۰ درصد معلمها باور داشتن.
جالبتر اینکه معلمهایی که بیشتر دربارهی مغز خونده بودن، گاهی افسانههای بیشتری رو باور داشتن. یعنی علاقه به مغز، بی منبع درست، میتونه آدم رو بیشتر توی دام بندازه، چون منبعهای پرطرفدار پر از همین افسانههان. این برای ما یه یادآوری مهمه: «زیاد شنیدم» با «درسته» یکی نیست.
«فقط ۱۰ درصد مغزمون رو استفاده میکنیم»
این شاید معروفترین افسانهی مغزی باشه، و توی فیلمها و تبلیغها هم زیاد دیده میشه: اگه بقیهی ۹۰ درصد رو روشن کنیم، نابغه میشیم. ولی هیچ پژوهشی این رو نشون نداده. تصویربرداریهای مغز نشون میدن توی طول یه روز، تقریبا همهی بخشهای مغز فعال میشن؛ حتی موقع خواب هم بخشهای زیادی کار میکنن.
دو دلیل سادهی دیگه هم هست. اول، آسیب به تقریبا هر بخشی از مغز، مثلا بعد از سکته، یه توانایی رو کم میکنه؛ اگه ۹۰ درصد مغز بیکار بود، بیشتر آسیبها نباید اثری میداشتن. دوم، همونطور که درس «شبکهی حالت پیشفرض» گفت، مغز حدود ۲ درصد وزن بدنه و حدود ۲۰ درصد انرژی بدن رو مصرف میکنه؛ بدن، اینقدر انرژی رو برای یه عضو ۹۰ درصد بیکار خرج نمیکرد. تیکهی حقیقتش؟ اینکه همهی بخشها همزمان با حداکثر قدرت کار نمیکنن، که طبیعیه.
«من راستمغزم، برای همین هنریام»
تیکهی حقیقت اینجا محکمتره. راجر اسپری (Roger Sperry) و همکارهاش، که اسپری برای همین کارها سال ۱۹۸۱ جایزهی نوبل گرفت، بیمارهایی رو بررسی کردن که برای درمان صرع، پل بین دو نیمهی مغزشون بریده شده بود. نشون دادن بعضی کارها، مثل بیشتر بخشهای زبان، بیشتر توی نیمهی چپان، و بعضی کارهای فضایی بیشتر توی نیمهی راست.
ولی این کجا و «آدمها چپمغز یا راستمغزن» کجا. جرد نیلسن و همکارهاش توی مقالهای که سال ۲۰۱۳ چاپ شد، مغز بیش از هزار نفر رو بررسی کردن و هیچ نشونهای پیدا نکردن که بعضی آدمها کلا از نیمهی چپ و بعضی کلا از نیمهی راست بیشتر استفاده کنن. توی یه مغز سالم، دو نیمه با یه پل پرترافیک، که بهش جسم پینهای میگن، دائم با هم حرف میزنن؛ نقاشی و ریاضی، هر دو، به هر دو نیمه احتیاج دارن.
«من دیداریام، باید با تصویر یاد بگیرم»
این افسانه از همه پرطرفدارتره: هر کس سبک یادگیری خودش رو داره، مثلا دیداری، شنیداری یا حرکتی، و اگه درس با همون سبک ارائه بشه، بهتر یاد میگیره. به انگلیسی بهش Learning styles میگن و یه مدل معروفش اسمش VAK ـه. حتی کتابها و آزمونهای زیادی برای پیدا کردن سبک هر نفر ساخته شده.
هارولد پاشلر، مارک مکدانیل، داگ روره و رابرت بیورک توی یه مقالهی مروری که سال ۲۰۰۸ چاپ شد، دنبال پژوهشهایی گشتن که این ادعا رو درست آزمایش کرده باشن: یعنی آدمها رو بر اساس سبکشون گروه کنن، به هر گروه با سبک خودش و با سبک دیگه درس بدن، و ببینن جور بودن فرقی میکنه یا نه. تقریبا هیچ پژوهش درستی با این طرح پیدا نکردن که این اثر رو نشون بده، و چند تا که بود، نشونش نمیداد. پژوهشهای بعدی هم، مثل کار بث روگوفسکی و همکارهاش که سال ۲۰۱۵ چاپ شد، اثری برای جور بودن سبک پیدا نکردن.
پس به جای سبک یادگیری چی
تیکهی حقیقت این افسانه اینه که آدمها واقعا ترجیحهای متفاوتی دارن؛ بعضیها ویدیو رو دوست دارن، بعضیها کتاب رو. ولی ترجیح با اینکه چی بیشتر یاد میده فرق داره. مسئلهی مهمتر اینه که بعضی موضوعها خودشون یه شکل بهتر دارن: نقشه رو باید دید، تلفظ رو باید شنید، و رانندگی رو باید انجام داد؛ این برای همه صدق میکنه، نه فقط برای «دیداریها».
یه نکتهی مفیدتر هم هست: تقریبا برای همه، ترکیب کلمه و تصویر، بهتر از فقط کلمه کار میکنه. به این، کدگذاری دوگانه، به انگلیسی Dual coding، میگن، و درس «یادگیری با تصویر» توی ایستگاه بعدی همین مسیر، کامل بازش میکنه. یعنی به جای اینکه بپرسید «من دیداریام یا شنیداری؟»، بپرسید «این موضوع با چه ترکیبی بهتر فهمیده میشه؟». همین سایت هم برای همینه که هر درس، طراحی زیادی داره؛ نه برای دیداریها، برای همه.
مثلا برای یاد گرفتن قلب و رگها، یه شکل ساده از راه رفتن خون، همراه با چند جملهی کوتاه زیرش، به همه بیشتر کمک میکنه تا یه پاراگراف بلند تنها، یا یه شکل تنها بی هیچ توضیح؛ فرقی نمیکنه خودتون رو دیداری بدونید یا شنیداری.
«گوش دادن به موتسارت باهوشترت میکنه»
سال ۱۹۹۳، فرانسس راوشر و همکارهاش توی یه نامهی کوتاه در مجلهی Nature گزارش دادن دانشجوهایی که ده دقیقه یه سونات موتسارت گوش داده بودن، بلافاصله بعدش توی یه آزمون فضایی، یعنی تا کردن و بریدن کاغذ در ذهن، کمی بهتر بودن؛ و این اثر حدود ده پونزده دقیقه بیشتر نمیموند. همین. نه بچه، نه هوش کلی، نه اثر ماندگار.
ولی رسانهها اسمش رو گذاشتن «اثر موتسارت» و خیلی زود به «موتسارت بچهها رو باهوش میکنه» تبدیل شد؛ حتی یکی از ایالتهای آمریکا برای هر نوزاد سیدی موسیقی کلاسیک فرستاد. پژوهشهای بعدی، از جمله مرور بزرگی که یاکوب پیچنیگ و همکارهاش سال ۲۰۱۰ چاپ کردن، نشون دادن این اثر، اگه اصلا باشه، خیلی کوچیکه و بیشتر به حال خوب و سرحال بودن بعد از یه موسیقی دلپذیر برمیگرده تا خود موتسارت. موسیقی چیز خوبیه؛ فقط نه به این دلیل.
«بازیهای تقویت مغز باهوشت میکنن»
برنامههای زیادی هستن که قول میدن با چند دقیقه بازی در روز، حافظه، تمرکز و هوشتون رو بالا ببرن. دنیل سایمنز و همکارهاش توی یه مرور بزرگ که سال ۲۰۱۶ چاپ شد، پژوهشهایی رو که این شرکتها برای ادعاهاشون آورده بودن بررسی کردن. نتیجه این بود که این بازیها آدم رو توی خود همون بازیها بهتر میکنن، کمی توی کارهای خیلی شبیه، و تقریبا هیچ شواهد محکمی نیست که توی کارهای دیگهی زندگی، مثل درس یا کار، اثری داشته باشن.
کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC) هم سال ۲۰۱۶ با سازندهی یکی از معروفترین این برنامهها، به خاطر تبلیغ ادعاهای بیپشتوانه دربارهی اثرش روی درس و کار، به توافق رسید و شرکت ۲ میلیون دلار پرداخت. این یعنی بازی کردن بد نیست و میتونه سرگرمکننده باشه؛ ولی اگه میخواید توی درسی بهتر بشید، خود همون درس رو تمرین کنید، نه یه بازی دیگه.
«قند، بچهها رو بیشفعال میکنه»
خیلی از پدر و مادرها مطمئنن بعد از جشن تولد و کیک و شکلات، بچهها شلوغتر میشن. مارک وولریچ و همکارهاش توی یه مرور که سال ۱۹۹۵ در مجلهی JAMA چاپ شد، پژوهشهایی رو بررسی کردن که به بچهها، بی اینکه خودشون و پدر و مادرشون بدونن، یه بار قند و یه بار شیرینکنندهی بیقند داده بودن. اثری از قند روی رفتار یا یادگیری بچهها پیدا نکردن.
پس چرا بچهها توی جشنها شلوغترن؟ چون توی جشنان! بازی، دوستها و هیجان، خودشون کافین. یه پژوهش دیگه هم دید وقتی به مادرها گفته بودن بچه قند خورده، حتی اگه نخورده بود، رفتارش رو بیشفعالتر میدیدن. البته این به این معنی نیست که قند زیاد برای سلامت خوبه؛ فقط به این معنیه که دلیل شلوغی جشن، قند نیست.
«همهچیز توی سه سال اول تموم میشه»
تیکهی حقیقت: سالهای اول زندگی، مغز خیلی سریع رشد میکنه، و بعضی تواناییها، مثل دیدن با دو چشم، دورههای حساسی دارن که اگه توی اون دوره ورودی درستی نرسه، بعدا جبرانش سخته. ولی جان بروئر (John Bruer) توی کتابی که سال ۱۹۹۹ با اسم «افسانهی سه سال اول» نوشت، نشون داد این پیدا رو چطور به این تبدیل کردن که «اگه بچه تا سه سالگی با کارتهای آموزشی و موسیقی کلاسیک بزرگ نشه، فرصتش رو از دست داده».
برای بیشتر چیزهایی که توی مدرسه و زندگی یاد میگیریم، مثل خوندن، ریاضی یا یه مهارت تازه، هیچ پنجرهای بعد از سه سالگی بسته نمیشه. بچهها برای رشد مغز، بیشتر از هر چیز به محبت، حرف زدن، بازی و یه محیط امن احتیاج دارن، نه وسیلههای گرون آموزشی. درس «هیچوقت دیر نیست» توی همین مسیر، همین رو برای بزرگسالها میگه.
«مغز بزرگسال دیگه عوض نمیشه»
سالها فکر میکردن مغز بعد از بچگی تقریبا ثابته. ولی پژوهشها نشون دادن مغز تا آخر عمر با یادگیری و تمرین عوض میشه؛ به این توانایی، شکلپذیری مغز، به انگلیسی Neuroplasticity، میگن. یه نمونهی معروفش، پژوهش النور مگوایر و همکارهاشـه که سال ۲۰۰۰ در مجلهی PNAS چاپ شد.
اونها مغز رانندههای تاکسی لندن رو بررسی کردن؛ کسایی که برای گرفتن مجوز، باید نقشهی هزاران خیابون پیچ در پیچ لندن رو حفظ کنن. بخش عقبی هیپوکامپ، بخشی از مغز که با حافظهی مکان سروکار داره، توی این رانندهها بزرگتر بود، و هرچی سالهای کارشون بیشتر بود، بزرگتر. یعنی سالها تمرین یه مهارت، مغز بزرگسال رو عوض کرده بود. درسهای بخش «مغز چطور یاد میگیرد» همین مسیر، این رو با جزئیات گفتن.
«با فشار دادن نقطههای بدن، دو نیمهی مغز هماهنگ میشن»
یه برنامهی ورزشی برای مدرسهها هست، به اسم Brain Gym، که حرکتهایی مثل ماساژ دادن «دکمههای مغز» زیر استخوان ترقوه یا حرکتهای ضربدری دست و پا رو پیشنهاد میکنه و ادعا میکنه اینها دو نیمهی مغز رو هماهنگ و یادگیری رو بهتر میکنن. پژوهشهایی که این برنامه رو بررسی کردن، هیچ پشتوانهی علمی برای این ادعاها پیدا نکردن، و توضیحهاش دربارهی مغز با دونستههای علم مغز جور در نمیاد.
تیکهی حقیقتش؟ تحرک بدنی واقعا برای سلامت و حال خوب مفیده، و یه استراحت کوتاه همراه با حرکت، وسط ساعتها نشستن، میتونه سرحالترتون کنه. درس «ورزش و حافظه» توی همین مسیر، چیزهایی که پژوهشها دربارهی ورزش واقعا میگن رو داره. ولی دکمهی خاصی روی سینه نیست که مغز رو روشن کنه.
«توی خواب، با گوش دادن به درس یاد میگیری»
از قدیم ایدهی جذابی بوده: شبها یه صدای ضبطشده از درس، مثلا کلمههای یه زبان تازه، پخش بشه و صبح بیدار بشید و بلد باشید. چارلز سایمون و ویلیام ایمونز سال ۱۹۵۶ این رو جدی آزمایش کردن؛ با دستگاهی که امواج مغز رو ثبت میکرد، مطمئن شدن آدمها واقعا خوابن و بعد جواب سوالها رو براشون پخش کردن. وقتی آدمها واقعا خواب بودن، صبح هیچی از اون جوابها یادشون نبود؛ فقط چیزهایی رو یاد گرفته بودن که بین خواب و بیداری شنیده بودن.
پژوهشهای تازهتر نشون دادن مغز خوابیده میتونه بعضی الگوهای خیلی سادهی صدا رو تشخیص بده، ولی چیزی شبیه یاد گرفتن کلمه و فرمول نه. تیکهی حقیقتش، که خیلی هم مهمه، اینه که خواب کاری با درسهای روز قبل میکنه: مرتبشون میکنه و جاشون میندازه. یعنی خواب، جای درس خوندن نیست، ولی شریک خیلی خوب درس خوندنه؛ پس به جای پخش صدا، خوب بخوابید.
«تمرکز آدمها از ماهی قرمز هم کمتر شده»
شاید شنیده باشید که دامنهی توجه آدمها به ۸ ثانیه رسیده، کمتر از ماهی قرمز که ۹ ثانیهست. این جمله سال ۲۰۱۵ توی گزارشی از بخش تبلیغات مایکروسافت در کانادا اومد و خیلی سریع توی رسانهها پخش شد. ولی اون گزارش عدد رو از یه سایت آمار نقل کرده بود، و وقتی برنامهی More or Less رادیو بیبیسی، که ادعاهای عددی رو بررسی میکنه، دنبال منبع پژوهشی این عددها گشت، چیزی پیدا نکرد؛ نه برای آدمها، نه برای ماهی.
اصلا «دامنهی توجه» یه عدد ثابت برای هر آدم نیست؛ همون آدمی که یه ویدیوی کوتاه رو بعد از چند ثانیه رد میکنه، میتونه سه ساعت یه فیلم یا یه بازی رو بی وقفه دنبال کنه. توجه بیشتر به کار و شرایط بستگی داره تا به یه سقف ثابت توی مغز. حرف درستتر اینه که محیط ما پر از حواسپرتیه، و همونطور که درس «چندکاری» گفت، با کنار گذاشتن گوشی و اعلانها، میشه خیلی بیشتر از ۸ ثانیه تمرکز کرد.
چرا این افسانهها اینقدر میچسبن
چند دلیل دارن. اول، سادهان؛ «۱۰ درصد» یا «راستمغز» راحتتر از هر توضیح دقیقی به ذهن میمونه. دوم، امیدوارکنندهان؛ اینکه یه کلید ساده برای باهوشتر شدن هست، حس خوبی میده. سوم، پشتشون یه کلمهی علمی، مثل «مغز» یا «پژوهش»، هست که بهشون اعتبار میده.
دلیل چهارم، همون چیزیه که درس «توهم بلد بودن» گفت: هر چیزی که زیاد بشنویم، آشنا و روون میشه، و مغز این آشنایی رو با درستی اشتباه میگیره. وقتی یه جمله رو از ده نفر شنیدید، حس میکنید درسته، حتی اگه هر ده نفر از یه منبع غلط شنیده باشن. اینطوری، تلفن خراب نه تنها پیام رو عوض میکنه، بلکه پیام عوضشده رو هر بار محکمتر هم میکنه.
یه دلیل پنجم هم هست: درست کردن یه افسانه، از گفتنش سختتره. جملهی «۱۰ درصد مغز» توی پنج کلمه جا میشه؛ توضیح اینکه چرا غلطه، چند پاراگراف لازم داره. برای همین، حتی وقتی کسی این درس رو میخونه، ممکنه ماهها بعد فقط خود جملهی افسانه یادش بمونه، نه اینکه غلط بود. یه راه کمککننده اینه که هر افسانه رو همیشه کنار حقیقتش یادتون بیارید: «نه ۱۰ درصد، همهی مغز»؛ «نه سبک یادگیری، ترکیب کلمه و تصویر».
چطور یه ادعای تازه دربارهی مغز رو بسنجیم
- منبعش کجاست؟ یه پژوهش مشخص با اسم پژوهشگر و سال، یا فقط «دانشمندان میگن»؟
- چی آزمایش شده؟ روی آدم یا حیوان، بزرگسال یا بچه، چند نفر؟
- دقیقا چی پیدا شده؟ خیلی وقتها پیدای اصلی خیلی کوچیکتر از ادعاست، مثل اثر موتسارت.
- کسی تکرارش کرده؟ یه پژوهش تنها، حتی اگه معتبر باشه، کافی نیست.
- کسی از فروشش پول درمیاره؟ کتاب، بازی یا دورهای که روی همین ادعا ساخته شده، دلیل خوبی برای احتیاطه.
- زیادی خوبه که راست باشه؟ «با ده دقیقه در روز نابغه شو» معمولا راست نیست.
لازم نیست برای هر ادعایی پژوهشگر باشید. فقط همین که پیش از باور کردن، دو سه تا از این سوالها رو بپرسید، بیشتر افسانهها رو فیلتر میکنه. و اگه جواب نامشخص بود، «نمیدونم» جواب کاملا درستیه. یه راه سریع دیگه هم هست: اسم ادعا رو به انگلیسی، کنار کلمهی myth، جستجو کنید؛ خیلی از افسانههای معروف، صفحههای بررسی دقیق و بامنبع دارن.
این مسیر چطور از افسانه دوری میکنه
توی همهی درسهای این مسیر، سعی کردیم هر ادعا رو به یه پژوهش مشخص، با اسم پژوهشگر و سال، برگردونیم، و جاهایی که پژوهش فقط همبستگی نشون داده یا بحثبرانگیزه، همین رو بگیم. اگه جایی دیدید ادعایی منبع نداره، به ما بگید.
یه دلیلش اینه که خود این مسیر دربارهی یادگیریه، و خیلی از افسانههای مغزی، دقیقا دربارهی یادگیریان. اگه بخوایم شما بهتر یاد بگیرید، اول باید روشهایی رو بگیم که واقعا کار میکنن، نه روشهایی که فقط قشنگ به نظر میان. ایستگاه بعدی این مسیر، «روشهایی که پژوهش پشتشونه»، دقیقا همینه.
واژههای این درس، یه جا
- افسانهی مغزی (Neuromyth): حرف نادرست دربارهی مغز که از بد فهمیدن پژوهش ساخته شده.
- سبک یادگیری (Learning styles): ادعای دیداری، شنیداری یا حرکتی بودن آدمها.
- فرضیهی جور بودن (Meshing hypothesis): اینکه درس جورشده با سبک، بهتر یاد بده؛ شواهدش پیدا نشد.
- کدگذاری دوگانه (Dual coding): ترکیب کلمه و تصویر.
- اثر موتسارت (Mozart effect): ادعای باهوشتر شدن با موتسارت.
- انتقال (Transfer): بهتر شدن توی کاری غیر از کار تمرینشده.
- شکلپذیری مغز (Neuroplasticity): عوض شدن مغز با یادگیری.
- جسم پینهای (Corpus callosum): پل بین دو نیمهی مغز.
- هیپوکامپ (Hippocampus): بخشی از مغز مهم برای حافظه و مکان.
- دورهی حساس (Sensitive period): زمانی که یه توانایی راحتتر شکل میگیره.
یه تمرین کوتاه
این هفته:
- از سه نفر بپرسید دربارهی ۱۰ درصد مغز یا سبک یادگیری چی فکر میکنن.
- یه ادعای تازه دربارهی مغز که توی شبکههای اجتماعی دیدید رو با شش سوال بالا بسنجید.
- برای درس بعدیتون، فکر کنید چه ترکیب کلمه و تصویری بهتر کمکتون میکنه.
- اگه برنامهی تقویت مغز دارید، به جاش ده دقیقه همون درسی رو تمرین کنید که میخواید توش بهتر بشید.
- یه افسانه رو که خودتون باور داشتید، بنویسید و تیکهی حقیقتش رو کنارش.
با این درس، ایستگاه «توجه و آگاهی از ذهن» تموم میشه. ایستگاه بعدی، «روشهایی که پژوهش پشتشونه»، با «یادآوری فعال» شروع میشه؛ قویترین روشی که پژوهشها برای یادگیری پیدا کردن.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- افسانهی مغزی، حرف نادرستیه که از یه تیکه حقیقت ساخته شده.
- از همهی مغز استفاده میکنیم، نه ۱۰ درصدش.
- آدمها چپمغز و راستمغز نیستن؛ دو نیمه با هم کار میکنن.
- جور کردن درس با سبک دیداری یا شنیداری، یادگیری رو بهتر نکرد.
- گوش دادن به موتسارت باهوشتر نمیکنه.
- بازیهای تقویت مغز، بیشتر توی همون بازی بهترتون میکنن.
- مغز تا آخر عمر با تمرین عوض میشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.