آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
حواس پرتی هنگام مطالعه: گوشی، اعلان و چند کاری
جواب کوتاه
حواسپرتی یا از بیرون میاد، مثل اعلان گوشی و صدا کردن بقیه، یا از درون، مثل وسوسهی سر زدن به گوشی. حتی اعلانی که جوابش رو نمیدید رشتهی فکر رو پاره میکنه، و هر بار رفتن و برگشتن یه کم وقت و دقت میخوره. سادهترین راه: گوشی توی اتاق دیگه، اعلانهای اضافه خاموش، و پیامها فقط توی چند ساعت مشخص.
دو جور حواسپرتی
نشستید سر درس. گوشی یه صدا میده؛ یه نگاه میکنید. یکی از اتاق بغل صداتون میکنه. یه کم بعد، بدون اینکه هیچ صدایی بیاد، دستتون خودش میره سمت گوشی، «فقط یه لحظه». بیست دقیقه بعد، هنوز صفحهی اول کتابید.
توی درس قبل دیدیم تمرکز یه ماهیچهست که باید تمرین بشه. این درس دربارهی چیزهاییه که این ماهیچه رو وسط کار قطع میکنن؛ یعنی حواسپرتی (Distraction). حواسپرتی دو جوره، و این تفاوت مهمه، چون راه هر کدوم جداست:
- از بیرون. چیزی که از محیط میاد: اعلان گوشی، زنگ تلفن، صدای تلویزیون، کسی که صداتون میکنه. راهش معمولا عوض کردن محیطه: دور کردن، خاموش کردن، بستن در.
- از درون. چیزی که از خودتون میاد: وسوسهی سر زدن به گوشی بدون هیچ صدایی، یه فکر نگرانکننده، یه حس بیحوصلگی. راهش معمولا شناختن اون وسوسه و یاد گرفتن کنار اومدن باهاشه.
جالبه که خیلی از حواسپرتیهای از بیرون، کمکم تبدیل به از درون میشن. وقتی ماهها با هر صدای گوشی سراغش رفتید، ذهن یاد میگیره حتی بی صدا هم بره سراغش. برای همین، این درس با بیرونیها شروع میکنه و با درونیها تموم میشه.
اعلانی که جوابش رو ندادید
خیلیها فکر میکنن اگه وقتی گوشی صدا داد جوابش رو ندن، حواسشون پرت نشده. یه آزمایش نشون داد اینطور نیست.
توی این آزمایش، آدمها یه کار توجه انجام میدادن که باید حواسشون کامل به صفحه میبود. وسط کار، به گوشی بعضیهاشون پیام یا تماس میاومد، ولی اجازه نداشتن جواب بدن؛ فقط صدا یا لرزش رو میشنیدن. نتیجه: همین که فقط اعلان رو گرفتن، اشتباهشون توی کار بیشتر شد؛ تقریبا به اندازهای که جواب دادن تلفن خراب میکرد.
چرا؟ چون اعلان یه سوال توی ذهن باز میکنه: «کی بود؟ چی کار داشت؟ مهمه؟». حتی اگه دستتون سمت گوشی نره، ذهنتون رفته. رشتهی فکری که داشتید، همونجا پاره شده، و باید دوباره از یه جایی گرفتیدش.
پس «جواب نمیدم» کافی نیست. راه واقعی اینه که اصلا اعلان نیاد؛ حداقل توی بیست سی دقیقهای که سر درسید.
گوشی کجا باشه
یه پژوهش معروف ادعا کرد حتی بودن گوشی روی میز، خاموش و برعکس، توان ذهن رو کم میکنه. توی این آزمایش، از آدمها خواستن گوشیشون رو یا روی میز بذارن، یا توی کیفشون، یا توی یه اتاق دیگه. بعد بهشون آزمونهایی دادن که حافظهی کاری رو میسنجید. گروهی که گوشیشون توی اتاق دیگه بود، بهتر از گروهی بود که گوشی روی میزشون بود.
صادق باشیم: بعضی پژوهشگرهای دیگه این آزمایش رو تکرار کردن و همیشه همین نتیجه رو نگرفتن. پس نمیتونیم با اطمینان بگیم «فقط دیدن گوشی ذهن رو میدزده». ولی دو چیز رو با اطمینان میدونیم: اعلان حواس رو پرت میکنه، و گوشیای که دم دسته، وسوسهی سر زدن رو خیلی راحتتر میکنه. هر چی گوشی دورتر باشه، سر زدن بهش یه قدم بیشتر میخواد، و همین یه قدم خیلی وقتها کافیه که منصرف بشید.
پس قاعدهی ساده: هر چی دورتر، بهتر. روی میز رو به بالا، بدترین؛ روی میز برعکس، یه کم بهتر؛ توی یه اتاق دیگه، بهترین.
هزینهی جابهجایی
خیلیها میگن «من میتونم هم درس بخونم هم پیام جواب بدم». ولی آزمایشهای زیادی نشون دادن مغز دو کار فکری رو واقعا با هم انجام نمیده. کاری که میکنه، جابهجا شدن تند تند بین دو کاره.
و هر جابهجایی یه هزینه داره. توی آزمایشها، آدمها وقتی باید بین دو جور کار جابهجا میشدن، از کسایی که فقط یه جور کار میکردن کندتر بودن و اشتباه بیشتری داشتن. اسم این رو گذاشتن هزینهی جابهجایی (Switch Cost). هر بار که از درس میپرید سراغ پیام و برمیگردید، یه کم وقت و یه کم دقت از دست میره. یه بار شاید کم باشه؛ ولی وقتی توی یه ساعت سی بار تکرار بشه، زیاد میشه.
مثلا فرض کنید دارید یه مسئلهی ریاضی حل میکنید و توی قدم سوم یه پیام میاد. جواب میدید و برمیگردید. حالا باید دوباره یادتون بیاد قدم اول و دوم چی بود. همین «یادتون بیاد» همون هزینهست.
تهماندهی کار قبلی
یه پژوهشگر به اسم سوفی لروی (Sophie Leroy) یه چیز دیگه هم پیدا کرد. وقتی از یه کار میرید سراغ یه کار دیگه، ذهن کامل نمیره. یه تیکهش هنوز پیش کار قبلیه، مخصوصا اگه اون کار تموم نشده باشه. اسم این رو گذاشت تهماندهی توجه (Attention Residue).
مثلا یه پیام نگرانکننده میخونید و برمیگردید سر درس. چشمتون خطها رو میخونه، ولی یه گوشهی ذهنتون هنوز داره به اون پیام فکر میکنه. مثل یادداشت چسبونی که از روی کار قبلی کنده نشده و حالا روی صفحهی کتاب چسبیده.
این یعنی یه نگاه کوچیک به گوشی وسط درس، هزینهش فقط همون چند ثانیه نیست؛ تا یه مدت بعدش هم یه تیکه از ذهن رو مشغول نگه میداره. و یه نتیجهی دیگه: اگه مجبورید وسط درس به یه کار دیگه برسید، قبل از رفتن یه خط بنویسید که دقیقا کجای درس بودید و قدم بعدی چیه. اینطوری ذهن راحتتر کار قبلی رو ول میکنه، و وقتی برگشتید، راحتتر پیداش میکنید.
راه دراز برگشتن
یه گروه پژوهشگر رفتن توی یه شرکت و چند روز کار کارمندها رو از نزدیک دنبال کردن. دیدن کارشون مدام قطع میشه: یه تماس، یه ایمیل، یه همکار که میاد سوال بپرسه. و مهمتر اینکه وقتی یه کار قطع میشد، برگشتن بهش خیلی وقتها مستقیم نبود؛ آدمها اول سراغ یکی دو تا کار دیگه میرفتن و بعد برمیگشتن.
یه پژوهش دیگه از همین گروه نشون داد وقتی کار آدمها قطع میشد، بعدش تندتر کار میکردن تا جبران کنن؛ ولی با استرس، فشار و حس خستگی بیشتر. یعنی حتی وقتی کار انجام میشد، با هزینهی حال بد انجام میشد.
برای درس هم همینه. یه بار رفتن سراغ گوشی، معمولا فقط «یه لحظه» نیست. یه پیام، بعد یه چیز دیگه، بعد یه چیز دیگه، و برگشتن به درس یه راه دراز و پیچدار میشه. برای همین بهترین راه، نه برگشتن سریعتر، بلکه نرفتنه.
چند صفحه با هم
خیلیها عادت دارن همزمان چند تا چیز رو باز داشته باشن: تلویزیون روشن، گوشی دست، و کتاب جلوشون. یه پژوهش دیده بود کسایی که زیاد این کار رو میکنن، توی آزمایشها توی کنار گذاشتن چیزهای بیربط ضعیفتر بودن؛ یعنی حواسشون راحتتر به چیزهای بیربط پرت میشد.
اینجا هم باید صادق باشیم: هنوز معلوم نیست کدوم علت کدومه. شاید چند صفحه با هم، ذهن رو اینجوری میکنه؛ شاید هم آدمهایی که ذاتا زودتر حواسشون پرت میشه، بیشتر سراغ چند صفحه با هم میرن. و تکرارهای این پژوهش هم همیشه یه نتیجه نگرفتن.
ولی برای درس خوندن، این بحث خیلی مهم نیست. چیزی که میدونیم اینه که هر صفحهی اضافه یه در برای حواسپرتیه. پس موقع درس، فقط یه صفحه: کتاب، یا همون یه پنجرهی کامپیوتر که لازمه.
نقشهی خونه
حالا وقتشه همهی اینها رو به یه چیدمان ساده تبدیل کنیم. نقشهی خونهتون رو از بالا تصور کنید و این چند تا چیز رو سر جاش بذارید:
- میز درس. همون گوشهی ثابتی که توی درس اول گفتیم. فقط کتاب، دفتر، خودکار و یه لیوان آب.
- گوشی. توی یه اتاق دیگه، یا حداقل توی یه کشو که دیده نشه. اگه برای زمانسنج لازمش دارید، یه ساعت آشپزخونه بخرید.
- در. اگه میشه، بسته؛ با یه تابلوی کوچیک که بعدا میگیم.
- تلویزیون و صداهای حرف. اگه توی همون اتاقه، خاموش؛ اگه دست شما نیست، گوشگیر.
این چیدمان یه بار ساخته میشه و هر روز کار میکنه. دیگه لازم نیست هر روز با اراده جلوی حواسپرتیها رو بگیرید؛ محیط خودش جلوشون رو گرفته. پژوهشهای عادت هم همین رو میگن: برای کارهای هر روزه، چیدن محیط معمولا از تکیه به اراده بهتر جواب میده.
زنگولهها رو خاموش کنید
بیشتر اعلانهایی که گوشی میده، اصلا لازم نیستن: تبلیغ یه فروشگاه، پیام یه گروه، خبر یه بازی، یادآوری یه برنامه که ماههاست بازش نکردید. هر کدوم از اینها یه بار رشتهی فکر رو پاره میکنه.
یه کار یهباره با ده دقیقه وقت: برید توی تنظیمات گوشی، بخش اعلانها، و یکییکی برنامهها رو نگاه کنید. از خودتون بپرسید: «اگه این اعلان نیاد، چیز مهمی از دست میدم؟». اگه جواب نه بود، خاموشش کنید. معمولا فقط چند تا آدم و چند تا برنامهی واقعا لازم میمونه؛ مثلا تماس خانواده یا پیامک بانک.
بیشتر گوشیها یه حالت تمرکز یا «مزاحم نشوید» هم دارن که میشه گفت توی ساعتهای مشخص، هیچ اعلانی جز از چند نفر خاص نیاد. توی تنظیمات خود گوشیتون دنبالش بگردید؛ اگه پیداش نکردید، از یکی بپرسید. لازم نیست برنامهی جدیدی نصب کنید.
سه بار در روز
خیلیها میترسن اگه اعلانها رو خاموش کنن، یه چیز مهم رو از دست بدن. راهش اینه که به جای اینکه پیامها هر لحظه بیان سراغ شما، شما توی چند ساعت مشخص برید سراغ پیامها. مثلا صبح، ظهر و عصر.
این کار دو تا خوبی داره. اول، بین این ساعتها ذهنتون آزاده و میدونه که چیزی رو از دست نمیده؛ چون یه ساعت مشخص برای چک کردن هست. دوم، وقتی پیامها رو یهجا جواب میدید، کمتر بین کار و پیام جابهجا میشید و هزینهی جابهجایی کمتر میشه.
اگه کارتون طوریه که باید زودتر جواب بدید، فاصله رو کوتاهتر کنید؛ مثلا هر یه ساعت. مهم اینه که چک کردن یه کار انتخابی باشه، نه یه واکنش به هر صدا.
اگه نگرانید که یکی از خانواده کار فوری داشته باشه، بهشون بگید توی ساعتهای درس، برای کار فوری زنگ بزنن، نه پیام. بیشتر گوشیها اجازه میدن تماس چند نفر خاص حتی توی حالت تمرکز هم بیاد. اینطوری هم خیالتون راحته، هم بقیهی پیامها منتظر میمونن.
آدمهای خونه
همهی حواسپرتیها از گوشی نیستن. برای خیلی از بزرگسالها، بزرگترین حواسپرتی آدمهای خونهان: بچهای که یه سوال داره، همسری که یه چیزی میخواد، پدر و مادری که صدا میزنن.
اینها رو نمیشه خاموش کرد، و نباید هم کرد. ولی میشه باهاشون قرار گذاشت. یه تابلوی کوچیک روی در: «سر درسم، بیست دقیقه». و یه قرار ساده با خانواده: «وقتی این تابلو هست، اگه چیز فوری نیست، بیست دقیقه صبر کنید». بعد از بیست دقیقه، خودتون برید سراغشون.
اولش ممکنه چند بار یادشون بره؛ طبیعیه. ولی معمولا خیلی زود عادت میکنن، مخصوصا اگه ببینن بعد از بیست دقیقه واقعا میاید سراغشون. و یه خوبی پنهون هم داره: بچهها میبینن که پدر یا مادرشون هم درس میخونه، و این خودش یه درسه.
وقتی درس روی کامپیوتره
خیلی از درسها امروز روی کامپیوتر خونده میشن، و کامپیوتر خودش پر از در فراره: ایمیل، پیامرسان، خبر، و ده تا زبونهی باز. چند تا کار ساده:
- قبل از شروع، همهی زبونهها و برنامههایی که برای این درس لازم نیستن رو ببندید.
- پیامرسان و ایمیل روی کامپیوتر رو هم ببندید؛ اعلانشون مثل اعلان گوشیه.
- صفحهی درس رو تمامصفحه کنید تا چیز دیگهای توی دید نباشه.
- اگه وسط درس یه چیزی رو خواستید جستجو کنید، بنویسیدش توی پارکینگ و آخر جلسه جستجو کنید.
اون آخری خیلی مهمه. «فقط یه چیز کوچیک رو جستجو کنم» یکی از رایجترین درهای راه دراز برگشتنه؛ یه جستجو، یه صفحهی دیگه، یه ویدیو، و نیم ساعت بعد.
وقتی خود گوشی ابزار درسه
گاهی نمیشه گوشی رو برد اتاق دیگه، چون خود درس روی گوشیه؛ مثلا همین درسی که شاید الان روی گوشی میخونیدش. اینجا هم چند تا راه هست:
- حالت تمرکز یا «مزاحم نشوید» رو روشن کنید تا هیچ اعلانی نیاد.
- فقط همون یه برنامه یا صفحهی درس باز باشه؛ بقیه رو ببندید.
- اگه درس به اینترنت لازم نداره، حالت هواپیما؛ سادهترین راه برای اینکه هیچ چیزی نیاد.
- دفتر و خودکار رو کنار گوشی نگه دارید؛ یادداشت و یادآوری فعال روی کاغذ، نه توی گوشی.
و یه قاعدهی ساده: آخر جلسه، قبل از اینکه سراغ بقیهی گوشی برید، سه خط از حفظ توی دفتر بنویسید. اینطوری درس قبل از اینکه زیر پیامها گم بشه، یه بار مرور شده.
نگرانیها، حواسپرتی بیصدا
یه جور حواسپرتی از درون، صدا و لرزش نداره: نگرانی. فکر قسط، فکر مریضی یه عزیز، فکر کار فردا. توی درس سوم دیدیم نگرانی جای میز ذهن رو میگیره، و توی درس قبل کاغذ پارکینگ رو دیدیم.
یه روش دیگه هم هست که پژوهشگرها برای آدمهای خیلی نگران امتحان کردن: یه «وقت نگرانی». یعنی هر روز یه زمان کوتاه و مشخص، مثلا ده دقیقه ساعت شش عصر، میذارید برای فکر کردن به نگرانیها. بقیهی روز، هر وقت یه نگرانی اومد، بهش میگید «ساعت شش بهت میرسم» و یه خط توی پارکینگ مینویسید. توی پژوهشها، این کار برای خیلیها مقدار نگرانی پراکنده توی روز رو کم کرد.
اگه نگرانیها اونقدر بزرگن که این روشها کمکی نمیکنن، با یه متخصص صحبت کنید؛ همونطور که توی درسهای قبل گفتیم، این ضعف نیست.
بچهها و گوشی
اگه پدر یا مادرید، همهی این حرفها برای بچهها هم درسته؛ شاید حتی بیشتر، چون توانایی کنار گذاشتن وسوسه توی بچهها هنوز داره ساخته میشه. چند تا کار ساده: موقع مشق، گوشی بچه یه اتاق دیگه؛ قرار بذارید که بعد از تموم شدن مشق، یه وقت مشخص برای گوشی هست؛ و از همه مهمتر، خودتون هم موقع درس خوندن بچه، گوشیتون رو کنار بذارید.
بچهها بیشتر از حرف ما، از کار ما یاد میگیرن. پدر یا مادری که خودش با تابلوی «سر درسم» و گوشی توی اتاق دیگه درس میخونه، بدون یه کلمه نصیحت، داره یاد میده.
وسوسه از درون
حالا سختترین بخش. گوشی تو اتاق دیگهست، اعلانها خاموشه، در بستهست؛ ولی یه حسی میگه «برو یه نگاه بنداز، فقط یه لحظه». این وسوسه از درون میاده.
یه روش ساده هست که از پژوهشهای کنار اومدن با وسوسه گرفته شده؛ اسمش موجسواری روی وسوسهست (Urge Surfing). تصویرش اینه: وسوسه مثل یه موجه. بالا میاد، به اوج میرسه، و اگه کاری باهاش نکنید، چند دقیقه بعد خودش پایین میاد. ما معمولا قبل از اینکه به اوج برسه، تسلیمش میشیم و هیچوقت نمیبینیم که خودش پایین میاومد.
- وقتی وسوسه اومد، فقط بهش اسم بدید: «این وسوسهی گوشیه».
- بهش نه بگید و نه گوش بدید؛ فقط تماشاش کنید. کجای بدن حسش میکنید؟ چقدر قویه؟
- بگید «ده دقیقه بعد، اگه هنوز خواستم، میرم». و برگردید سر درس.
- بیشتر وقتها، ده دقیقه بعد، دیگه اون وسوسه نیست، یا خیلی ضعیف شده.
این کار اولش سخته، ولی هر بار که یه موج رو بدون تسلیم شدن رد میکنید، دفعهی بعد راحتتر میشه. کاغذ پارکینگ فکرها از درس قبل هم اینجا به کار میاد: اگه وسوسه یه دلیل داره، مثلا «باید ببینم فلانی جواب داده یا نه»، بنویسیدش توی پارکینگ.
شمردن وسوسهها
یه کار کوچیک که خیلی کمک میکنه: هر بار که وسوسهی گوشی اومد، چه تسلیم شدید چه نه، یه خط کوچیک کنار دفترتون بکشید. آخر جلسه، خطها رو بشمرید.
این شمردن دو تا کار میکنه. اول، شما رو از حالت خودکار درمیاره. خیلی وقتها دستمون بیاینکه بفهمیم میره سمت گوشی؛ وقتی قراره یه خط بکشید، باید بفهمید وسوسه اومده، و همین فهمیدن نصف راهه. دوم، بعد از چند روز میبینید تعداد خطها کمتر میشه. این دیدن، خودش یه برد کوچیکه.
یه نکتهی مهم: خطها برای شمردن وسوسههاست، نه برای سرزنش خودتون. روزی که ده تا خط داشتید، روز بدی نیست؛ روزیه که ده بار وسوسه رو دیدید. و دیدن، قدم اول کنار گذاشتنشه. اگه خواستید، کنار هر خط یه حرف کوچیک هم بذارید که بدونید اون وسوسه از کجا اومد: «ب» برای بیحوصلگی، «ن» برای نگرانی، «ع» برای عادت.
باید گوشی رو کلا کنار بذارم؟
بعضیها وقتی این حرفها رو میشنون، تصمیمهای بزرگ میگیرن: «از فردا یه ماه گوشی نه»، «همهی برنامهها رو پاک میکنم». این تصمیمها معمولا چند روز دوام میارن و بعد آدم با حس شکست برمیگرده سر همون عادت قبلی.
برای درس خوندن، لازم نیست گوشی رو از زندگیتون بیرون کنید. گوشی برای خیلی چیزها لازمه: خانواده، کار، بانک، حتی خود درس. چیزی که لازمه، چند تا قاعدهی کوچیک و ثابته که هر روز اجرا بشن: گوشی موقع درس توی اتاق دیگه، اعلانهای اضافه خاموش، و پیامها توی چند ساعت مشخص. این سه تا قاعدهی کوچیک، که هر روز انجام بشن، از یه تصمیم بزرگ که یه هفتهای تموم بشه، خیلی بیشتر کمک میکنن.
همون اصلی که توی کل این ایستگاه دیدیم اینجا هم درسته: کوچیک، هر روز، و کمکم بیشتر.
تمرین امروز
امروز سه کار کوچیک میکنید. حدود بیست و پنج دقیقه.
- ده دقیقه برید توی تنظیمات اعلانهای گوشی و هر برنامهای که اعلانش لازم نیست رو خاموش کنید. توی دفتر بنویسید چند تا رو خاموش کردید.
- نقشهی خونه رو بچینید: گوشی توی اتاق دیگه، فقط وسایل درس روی میز، و اگه کسی خونهست، تابلوی «سر درسم» و یه قرار بیستدقیقهای.
- یه جلسه به اندازهی امروز جدول ۲۱ روزه. هر وسوسه، یه خط کنار دفتر. اگه وسوسه اومد، موجسواری: اسم، تماشا، ده دقیقه صبر.
- آخر جلسه، خطها رو بشمرید و عددش رو بنویسید.
فردا همون جلسه، همون شمارش. درس بعدی، آخر بحث بیحوصلگیه، و دربارهی چیزیه که برعکس حواسپرتی، ذهن رو خودش به سمت درس میکشه: کنجکاوی.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- حواسپرتی دو جوره: از بیرون (اعلان، صدا، آدمها) و از درون (وسوسه، فکر)؛ راهشون فرق داره.
- فقط گرفتن یه اعلان، حتی بی جواب دادن، خطای کار توجه رو بیشتر کرد.
- هر جابهجایی بین دو کار وقت و دقت میخوره، و تهماندهی کار قبلی تا یه مدت توی ذهن میمونه.
- گوشی هر چی دورتر بهتر؛ اعلانهای اضافه خاموش؛ پیامها فقط توی چند ساعت مشخص.
- وسوسه مثل موجه: بالا میاد و اگه فقط تماشاش کنید، چند دقیقه بعد پایین میره.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.