آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
یادگیری با تصویر: متن و شکل با هم
جواب کوتاه
یادگیری با تصویر، که توی پژوهشها بهش کدگذاری دوگانه یا به انگلیسی Dual coding میگن، یعنی یه درس رو هم با کلمه و هم با یه شکل ساده، مثل نمودار، خط زمان یا نقشه، یاد بگیرید. چون مغز کلمه و تصویر رو از دو راه جدا نگه میداره، داشتن هر دو یعنی دو راه برای به یاد آوردن؛ و پژوهشها نشون دادن متن و شکل با هم، به شرط اینکه شکل به درس ربط داشته باشه و کنار متن باشه، از متن تنها بیشتر یاد میده.
آدرسی که با یه نقشهی کوچیک داده میشه
فرض کنید کسی ازتون آدرس میپرسه. یه راه اینه که فقط بگید: «مستقیم برو تا میدون، دومین خیابون دست راست، بعد از نونوایی بپیچ چپ، سومین کوچه». یه راه دیگه اینه که همین رو بگید و همزمان، روی یه تیکه کاغذ، یه نقشهی ساده با چند خط و یه دایره برای میدون بکشید. با راه دوم، احتمال اینکه گم بشه خیلی کمتره؛ چون اگه یه کلمه رو فراموش کنه، شکل یادشه، و اگه شکل رو گم کنه، کلمهها یادشن.
یادگیری هم همینطوره. وقتی یه درس رو هم با کلمه و هم با یه شکل ساده یاد میگیرید، دو راه برای به یاد آوردنش دارید. به این، کدگذاری دوگانه میگن. این درس میگه این ایده از کجا اومده، پژوهشها دربارهی تصویر و حافظه چی پیدا کردن، چه شکلهایی کمک میکنن و چه شکلهایی برعکس حواس رو پرت میکنن، و چطور خودتون شکلهای سادهی درس رو بکشید.
کدگذاری دوگانه یعنی چی
کدگذاری دوگانه، به انگلیسی Dual coding، اسم نظریهایه که آلن پایویو (Allan Paivio)، روانشناس کانادایی، از اواخر دههی ۱۹۶۰ مطرح کرد و توی کتابی که سال ۱۹۷۱ چاپ شد، کاملش کرد. «کد» یعنی شکلی که اطلاعات توی ذهن نگه داشته میشه، و «دوگانه» یعنی دو جور: یکی کلامی، یعنی کلمهها و جملهها، و یکی تصویری، یعنی شکلها و صحنهها.
پایویو میگفت این دو سیستم جدا از همان ولی به هم وصلن. وقتی کلمهی «سیب» رو میخونید، سیستم کلامی فعال میشه؛ ولی اگه یه سیب رو هم توی ذهنتون تصور کنید، سیستم تصویری هم فعال میشه و حالا «سیب» از دو جا توی ذهنتونه. به همین دلیل، کلمههایی که راحت تصورشون میکنیم، مثل «سیب» یا «کوه»، از کلمههایی که تصویر ندارن، مثل «عدالت» یا «امکان»، راحتتر یادمون میمونن.
دو طناب، از یه طناب محکمتره
یه جعبه رو با یه طناب از سقف آویزون کنید؛ اگه طناب پاره بشه، جعبه میافته. با دو طناب، حتی اگه یکی پاره بشه، جعبه میمونه. کدگذاری دوگانه هم همین کار رو میکنه: سر امتحان، اگه جملهی دقیق تعریف یادتون نیاد، ممکنه شکلی که کشیده بودید یادتون بیاد و از روی اون، جمله رو بسازید؛ یا برعکس.
این دو راه، فقط پشتیبان هم نیستن؛ به هم کمک هم میکنن. شکل، رابطهها رو یهجا نشون میده، مثلا اینکه سه مرحلهی یه فرایند چطور پشت هم میان؛ و کلمه، جزئیاتی رو میگه که شکل نمیتونه، مثل دلیلها و استثناها. با هم، یه تصویر کاملتر از هر کدوم به تنهایی میسازن.
مغز تصویرها رو خیلی خوب نگه میداره
راجر شپرد (Roger Shepard) توی پژوهشی که سال ۱۹۶۷ چاپ شد، به آدمها ۶۱۲ تا عکس نشون داد، یکییکی. بعد، جفتجفت، یه عکس دیدهشده و یه عکس تازه نشونشون داد و پرسید کدوم رو دیدی. آدمها تقریبا ۹۸ درصد درست جواب دادن. لیونل استندینگ توی پژوهشی که سال ۱۹۷۳ چاپ شد، این رو به ۱۰ هزار عکس رسوند؛ و حتی با این تعداد، آدمها بیشتر عکسها رو درست شناختن.
به این، برتری تصویر، به انگلیسی Picture superiority effect، میگن: آدمها چیزهایی رو که به شکل تصویر دیدن، معمولا بهتر از همون چیزها به شکل کلمه یادشون میمونه. البته این آزمایشها «شناختن» رو سنجیدن، که آسونتر از به یاد آوردنه، همونطور که درس «توهم بلد بودن» گفت. ولی پیامشون روشنه: حافظهی تصویری ما خیلی قویه، و حیفه ازش برای درس خوندن استفاده نکنیم.
یه نکتهی جالب دیگه هم هست: حتی تصور کردن، بی هیچ عکس واقعی، کمک میکنه. اگه موقع خوندن یه داستان یا یه رویداد تاریخی، صحنهش رو توی ذهن تصور کنید، کد تصویری رو خودتون ساختید؛ پایویو هم دقیقا همین رو میگفت که کلمههای تصورشدنی، بهتر میمونن.
پژوهش تلمبهی دوچرخه
ریچارد مایر (Richard Mayer)، روانشناس دانشگاه کالیفرنیا، از اواخر دههی ۱۹۸۰ دهها آزمایش دربارهی یادگیری با متن و تصویر انجام داد. توی یکی از معروفهاشون، که با همکارش ریچارد اندرسون سال ۱۹۹۱ چاپ کرد، به آدمها یاد داد تلمبهی دوچرخه چطور کار میکنه: چطور با بالا کشیدن دسته، هوا وارد میشه و با پایین فشار دادن، از سوپاپ بیرون میره.
یه گروه فقط توضیح کلامی شنید، یه گروه فقط شکل متحرک دید، و یه گروه هر دو رو با هم. توی آزمونهایی که فهم و حل مسئلهی تازه رو میسنجید، مثلا «اگه تلمبه کار نکنه، چه اشکالی ممکنه داشته باشه؟»، گروهی که کلمه و شکل رو با هم داشت، خیلی بهتر بود. نکتهی مهم این بود که «با هم» بودن مهم بود؛ دیدن شکل و بعد شنیدن توضیح، اثر کمتری داشت.
اصل اول مایر: کلمه و شکل، بهتر از کلمهی تنها
مایر از دهها آزمایشش، چند اصل برای یادگیری با متن و تصویر بیرون کشید که توی کتابش با اسم «یادگیری چندرسانهای»، به انگلیسی Multimedia Learning، آورده. اولین و مهمترینش، اصل چندرسانهایه: آدمها از کلمه و تصویر با هم، بهتر از کلمهی تنها یاد میگیرن.
ولی مایر خیلی زود دید که هر تصویری کمک نمیکنه. تصویری که خود رابطه یا فرایند رو نشون بده، مثل مراحل تلمبه، کمک بزرگیه؛ ولی عکس تزئینی یا بیربط، میتونه حتی ضرر بزنه. برای همین، اصلهای بعدیش، بیشتر دربارهی اینه که «چه جور» تصویری و «چطور» کنار متن. چند تا از مهمترینهاشون رو توی بخشهای بعد میبینیم.
توضیح، کنار همون بخش شکل
یکی از سادهترین و موثرترین اصلهای مایر، اصل مجاورته، به انگلیسی Contiguity: کلمهای که یه بخش از شکل رو توضیح میده، باید کنار همون بخش باشه، نه پایین صفحه یا توی یه صفحهی دیگه. مثلا روی شکل قلب، اسم «دهلیز» کنار خود دهلیز نوشته بشه، نه توی یه فهرست شمارهدار زیر شکل.
دلیلش اینه که وقتی توضیح دوره، چشم و ذهن باید مدام بین شکل و متن رفت و آمد کنن و یادشون بمونه کدوم شماره کجا بود؛ همون جابهجایی که درس «چندکاری» گفت هزینه داره. پل چندلر و جان سولر به این، اثر توجه دوپاره، به انگلیسی Split attention، گفتن. وقتی خودتون شکل میکشید، اسم هر بخش رو مستقیم کنارش بنویسید.
عکس تزئینی، حواسپرتیه
شانن هارپ و مایر توی پژوهشی که سال ۱۹۹۸ چاپ شد، به یه متن علمی دربارهی چگونگی شکل گرفتن صاعقه، چند جمله و عکس جذاب ولی بیربط اضافه کردن؛ مثلا داستان کسی که صاعقه بهش خورده بود. این «جزئیات فریبنده»، به انگلیسی Seductive details، متن رو جذابتر میکرد، ولی آدمهایی که متن با جزئیات فریبنده رو خونده بودن، از اصل ماجرا، یعنی چطور صاعقه شکل میگیره، کمتر یاد گرفتن.
به این، اصل انسجام، به انگلیسی Coherence، گفتن: هرچی به درس ربط نداره، حذف کنید. برای یادداشتها و جزوههای خودتون، این یعنی شکلها رو ساده و مرتبط نگه دارید؛ یه نمودار با چند خط که فرایند رو نشون بده، از یه صفحهی پر از نقاشیهای قشنگ و رنگی، بیشتر یاد میده.
وقتی همهچیز با هم زیاد میشه
یه اصل دیگهی مایر، اصل افزونگیه، به انگلیسی Redundancy: اگه یه شکل متحرک با توضیح شنیداری دارید، اضافه کردن همون متن به شکل نوشته روی صفحه، معمولا کمک نمیکنه و گاهی ضرر هم میزنه؛ چون چشم باید هم شکل رو ببینه و هم متن رو بخونه، و دو چیز دیدنی با هم رقابت میکنن.
این به همون محدودیت حافظهی کاری برمیگرده که درس «حافظهی کاری» گفت، و درس «بار شناختی» توی همین مسیر کاملتر بازش میکنه: ذهن در یه لحظه ظرفیت محدودی داره. کدگذاری دوگانه وقتی کار میکنه که کلمه و تصویر، هر کدوم یه کار رو بکنن و از دو راه جدا بیان؛ نه وقتی که دو تا چیز دیدنی، هر دو یه حرف رو تکرار کنن.
صدا و شکل، یا نوشته و شکل
مایر یه اصل دیگه هم داره، به اسم اصل حالت، به انگلیسی Modality: برای یه شکل متحرک یا یه نمودار پیچیده، توضیح شنیداری معمولا بهتر از توضیح نوشتهست؛ چون چشم آزاده که فقط شکل رو ببینه و گوش توضیح رو میگیره. این دقیقا مثل آدرس دادنه: شما حرف میزنید و همزمان، طرف نقشه رو نگاه میکنه.
برای درس خوندن خودتون، این یعنی اگه یه شکل پیچیده رو میخواید بفهمید، گاهی بلند توضیح دادنش برای خودتون، در حالی که با انگشت روی شکل دنبالش میکنید، از خوندن یه پاراگراف زیر شکل بهتره. این همون توضیح به خوده که توی درسهای قبل دیدیم، فقط با شکل.
کشیدن با دست خودتون
جفری وامز، مایرا مید و مایرا فرناندز، توی پژوهشی که سال ۲۰۱۶ چاپ شد، از آدمها خواستن برای یه فهرست کلمه، یه بار هر کلمه رو چند بار بنویسن و یه بار یه نقاشی ساده ازش بکشن، هر کدوم توی چند ثانیه. کلمههایی که کشیده بودن، خیلی بهتر یادشون مونده بود؛ حتی کسایی که نقاشی بلد نبودن هم همین نتیجه رو گرفتن. به این، اثر کشیدن، به انگلیسی Drawing effect، گفتن.
پیام این پژوهش برای درس خوندن خیلی امیدوارکنندهست: لازم نیست نقاش خوبی باشید. یه شکل ساده با خط و دایره و فلش، که خودتون کشیدید، بیشتر از یه شکل قشنگ آماده که فقط نگاهش کردید، یاد میده؛ چون کشیدن، شما رو مجبور میکنه به معنی و رابطهها فکر کنید، همون عمق پردازشی که درس «پرسیدن چرا» گفت.
یه پیشنهاد عملی: کنار هر کلمهی سخت توی دفترتون، یه شکل چندثانیهای بکشید؛ همین کافیه.
چه جور شکلهایی برای چه درسی
- خط زمان: برای تاریخ، داستان یا هر چیزی که ترتیب زمانی داره.
- نمودار جریان: برای فرایندها و قدمها، مثل چرخهی آب یا مراحل یه آزمایش، با فلش بین قدمها.
- شکل برچسبدار: برای بخشهای یه چیز، مثل قلب، گل یا ماشین، با اسم کنار هر بخش.
- جدول مقایسه: برای دو یا چند چیز شبیه، با ستون شباهت و تفاوت.
- نقشهی مفهومی: برای رابطهی چند مفهوم، با خط و کلمهی رابط روی خط.
- نمودار عددی: برای عددهایی که با هم مقایسه میشن یا با زمان عوض میشن.
هیچکدوم از اینها مهارت هنری نمیخواد. انتخاب درست شکل، از قشنگ کشیدنش مهمتره: اگه درس دربارهی ترتیبه، خط زمان؛ اگه دربارهی قدمهاست، نمودار جریان؛ اگه دربارهی بخشهاست، شکل برچسبدار.
اگه نمیدونید کدوم شکل، یه آزمون ساده دارید: درس رو برای کسی تعریف کنید و ببینید بیشتر از چه کلمههایی استفاده میکنید. اگه زیاد «اول، بعد، آخر» میگید، خط زمان یا نمودار جریان. اگه زیاد «این بخش، اون بخش» میگید، شکل برچسبدار. اگه زیاد «ولی، برعکس، شبیه» میگید، جدول مقایسه. کلمههای خودتون، شکل درست رو لو میدن.
ساختن شکلهای خودتون، قدم به قدم
- یه بخش از درس رو بخونید و بپرسید: این دربارهی ترتیبه، قدمهاست، بخشهاست یا مقایسه؟
- بر اساس جواب، یه جور شکل انتخاب کنید.
- کتاب رو ببندید و شکل رو از حافظه بکشید؛ ساده، با خط و جعبه و فلش.
- اسم هر بخش رو مستقیم کنارش بنویسید، نه پایین صفحه.
- کتاب رو باز کنید و شکل رو چک و کامل کنید.
- چند روز بعد، دوباره شکل رو از حافظه بکشید.
دقت کنید که قدم سوم، کشیدن از حافظه، شکل رو به یه تمرین یادآوری فعال هم تبدیل میکنه. اینطوری کدگذاری دوگانه، یادآوری فعال و تکرار با فاصله، هر سه با هم اتفاق میافتن.
از متن به شکل، و از شکل به متن
یه تمرین خیلی خوب، تبدیل کردنه. وقتی یه پاراگراف دربارهی یه فرایند میخونید، سعی کنید اون رو به یه شکل تبدیل کنید. اگه نتونستید، یعنی یه جای پاراگراف رو هنوز نفهمیدید؛ این یه زنگ فراشناختیه. برعکسش هم کار میکنه: وقتی یه شکل توی کتاب میبینید، سعی کنید با کلمههای خودتون توضیحش بدید، انگار دارید برای کسی که شکل رو نمیبینه تعریفش میکنید.
هر کدوم از این دو تبدیل، اطلاعات رو از یه کد به کد دیگه میبره، و همین بردن، مغز رو مجبور میکنه هر دو راه رو بسازه. برای همینه که بعضی معلمها، به جای اینکه فقط شکل رو نشون بدن، از دانشآموزها میخوان شکل رو با کلمه توصیف کنن یا یه متن رو به شکل تبدیل کنن.
شکلهای کتاب رو چطور بخونیم
خیلیها موقع خوندن کتاب، از کنار شکلها رد میشن و فقط متن رو میخونن؛ چون فکر میکنن شکل فقط تکرار همون حرفهاست. ولی شکلهای خوب کتابهای درسی، معمولا چیزی رو نشون میدن که با کلمه سخت گفته میشه: یه رابطه، یه ترتیب، یا یه ساختار. رد شدن از کنارشون، یعنی از دست دادن نصف کدگذاری دوگانه.
یه روش ساده برای خوندن هر شکل: اول عنوان و توضیح زیرش رو بخونید. بعد با انگشت، همهی بخشها رو یکییکی دنبال کنید و اسمشون رو بلند بگید. بعد از خودتون بپرسید «این شکل چه چیزی رو نشون میده که متن نمیتونست؟». و آخر، چشمهاتون رو ببندید و سعی کنید شکل رو توی ذهن ببینید. این چند ثانیه، شکل رو از یه تزئین، به یه ابزار یادگیری تبدیل میکنه.
یادداشت دوگانه: نیمی کلمه، نیمی شکل
یه روش یادداشتبرداری ساده بر پایهی همین درس: صفحهی دفترتون رو با یه خط عمودی دو نیمه کنید. یه طرف، نکتههای اصلی رو با کلمههای خودتون بنویسید؛ طرف دیگه، برای هر نکته، یه شکل کوچیک، یه فلش، یه جدول یا یه خط زمان بکشید. هر نکته، روبهروی شکل خودش.
موقع مرور، یه طرف رو با کاغذ بپوشونید و از روی طرف دیگه، طرف پوشیده رو بسازید: از روی شکلها، نکتهها رو بگید؛ یا از روی نکتهها، شکلها رو بکشید. اینطوری، هر مرور، یه یادآوری فعال و یه تبدیل بین دو کد میشه. درس «یادداشت برداری به روش کرنل» توی ایستگاه بعدی، یه شکل دیگه از همین ایده رو کاملتر میگه.
این همون «سبک دیداری» نیست
شاید فکر کنید این درس همون حرف «بعضیها دیداریان» رو میزنه. نه؛ همونطور که درس «افسانههای مغز» گفت، شواهدی برای اینکه درس جور با «سبک یادگیری» هر کس بهتر باشه پیدا نشده. کدگذاری دوگانه یه چیز دیگه میگه: ترکیب کلمه و تصویر، تقریبا برای همه، بهتر از کلمهی تنهاست؛ فرقی نمیکنه خودتون رو دیداری بدونید یا شنیداری.
این فرق مهمیه. حرف سبک یادگیری میگه «به هر کس یه جور درس بدید»؛ کدگذاری دوگانه میگه «به همه، هر دو جور رو با هم بدید». و برخلاف اولی، دومی پشتوانهی آزمایشی زیادی داره.
چرا درسهای این سایت اینقدر شکل دارن
اگه دقت کرده باشید، هر درس توی این مسیر، دهها شکل سادهی قلمی داره؛ هر کدوم با یه جملهی کوتاه زیرش. دلیلش همین درسه: هر شکل قراره یه ایدهی مهم درس رو با یه کد دوم نگه داره. شکلها عمدا سادهان، بی رنگ و بی تزئین، تا همونطور که اصل انسجام مایر میگه، حواس رو پرت نکنن.
یه پیشنهاد: وقتی یکی از درسها رو تموم کردید، چند تا از شکلهاش رو از حافظه بکشید و زیرشون، با کلمههای خودتون، بنویسید هر کدوم چی میگفت. این ده دقیقه، یکی از بهترین مرورهاییه که میتونید برای اون درس انجام بدید.
برای بچهها
بچهها بهطور طبیعی میکشن، و این یه ابزار یادگیری فوقالعادهست. برای کلمههای تازه، از بچه بخواید یه نقاشی کوچیک کنارش بکشه؛ برای یه داستان، چند تا تصویر از اتفاقهای اصلیش به ترتیب؛ برای علوم، یه شکل از چیزی که یاد گرفته با اسم بخشها. مهم نیست نقاشی قشنگ باشه؛ مهم اینه که خودش کشیده باشه.
یه نکته برای کتابها و برگههای بچهها: شکلهای زیادی رنگی و پر از جزئیات بیربط، ممکنه حواس رو از اصل درس پرت کنن. شکل سادهای که دقیقا همون چیز رو نشون بده، برای یاد گرفتن بهتره، حتی اگه کمتر چشمگیر باشه.
برای سن بالا
پژوهشها نشون دادن حافظهی تصویری، و بهخصوص برتری تصویر، توی سن بالا هم تا حد زیادی سالم میمونه. برای همین، اضافه کردن تصویر به چیزی که میخواید یاد بگیرید، برای بزرگسالها هم یه کمک بزرگه؛ مثلا کشیدن یه نقشهی ساده از راه تازه، یا یه شکل از قدمهای کار با یه دستگاه تازه.
یه نکتهی عملی: وقتی یه مهارت تازه، مثلا کار با گوشی، یاد میگیرید، از هر صفحهی مهم یه عکس یا یه شکل ساده با فلشهایی روی دکمهها بکشید و کنارش با کلمههای خودتون بنویسید هر دکمه چی کار میکنه. این برگه، هم کدگذاری دوگانهست، هم یه راهنمای شخصی که بعدا هر وقت لازم شد، بهش برمیگردید.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «تصویر فقط برای دیداریهاست.» ترکیب کلمه و تصویر تقریبا برای همه بهتره.
- «هرچی تصویر بیشتر و رنگیتر، بهتر.» تصویر بیربط و تزئینی، حواس رو پرت میکنه.
- «برای کشیدن باید نقاش خوبی باشم.» حتی نقاشیهای سادهی آدمهای غیرنقاش، یادآوری رو بهتر کرد.
- «توضیح زیر شکل کافیه.» اسم هر بخش کنار خود بخش، بهتره.
- «نگاه کردن به شکل کتاب، مثل کشیدنشه.» کشیدن از حافظه، خیلی بیشتر یاد میده.
- «اگه شکل دارم، متن لازم نیست.» کلمه جزئیات و دلیلها رو میگه؛ هر دو با هم.
واژههای این درس، یه جا
- کدگذاری دوگانه (Dual coding): نگه داشتن اطلاعات هم با کلمه، هم با تصویر.
- برتری تصویر (Picture superiority effect): بهتر به یاد موندن تصویر از کلمه.
- یادگیری چندرسانهای (Multimedia learning): یادگیری با کلمه و تصویر با هم.
- اصل مجاورت (Contiguity): توضیح، کنار همون بخش شکل.
- توجه دوپاره (Split attention): رفت و آمد چشم بین شکل و متن دور.
- جزئیات فریبنده (Seductive details): چیزهای جذاب ولی بیربط.
- اصل انسجام (Coherence): حذف چیزهای بیربط.
- اصل افزونگی (Redundancy): تکرار یه حرف با دو چیز دیدنی.
- اصل حالت (Modality): توضیح شنیداری برای شکل.
- اثر کشیدن (Drawing effect): بهتر موندن چیزی که کشیدیم.
یه تمرین کوتاه
امروز:
- یه بخش از درسی که دارید رو بخونید.
- تشخیص بدید ترتیبه، قدمه، بخشه یا مقایسه.
- کتاب رو ببندید و یه شکل ساده از حافظه بکشید.
- اسم هر بخش رو کنارش بنویسید و با کتاب چک کنید.
- یه شکل از کتاب رو با کلمههای خودتون توضیح بدید.
درس بعدی، «مثال ملموس»، میگه چرا یادگیری از مثال شروع میشه و چطور از چند مثال، به یه قاعدهی کلی برسیم.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- کدگذاری دوگانه یعنی هم کلمه، هم شکل.
- مغز کلمه و تصویر رو از دو راه نگه میداره؛ دو راه، بهتر از یکی.
- آدمها تصویرها رو خیلی بهتر از کلمهها به یاد میارن.
- متن و شکل با هم، از متن تنها بیشتر یاد میده.
- توضیح رو کنار همون بخش شکل بنویسید، نه دور ازش.
- عکس تزئینی و بیربط، حواس رو پرت میکنه.
- کشیدن شکل با دست خودتون، خودش یه یادگیریه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.