آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
پرسیدن «چرا»: وصل کردن درس تازه به دانستهها
جواب کوتاه
پرسیدن «چرا»، که توی پژوهشها بهش بسط دادن یا به انگلیسی Elaboration میگن، یعنی موقع یادگیری از خودتون بپرسید چرا این درسته، چطور کار میکنه و به چه چیزی که از قبل میدونید ربط داره، و جوابش رو با کلمههای خودتون بدید. این کار، اطلاعات تازه رو به دونستههای قبلی وصل میکنه و هرچی این وصلها بیشتر باشه، چیزی که یاد گرفتید عمیقتر فهمیده میشه و دیرتر فراموش میشه.
لباس تازه، قلاب لازم داره
یه جالباسی رو تصور کنید که چند تا قلاب داره. اگه یه کت رو بی اینکه به قلابی بندازید، فقط کنار جالباسی ول کنید، میافته. ولی اگه به یه قلاب بندازید، میمونه؛ و اگه یه کت سنگین رو به دو سه قلاب وصل کنید، محکمتر هم میمونه. هرچی جالباسی قلاب بیشتری داشته باشه، لباسهای بیشتری میتونه نگه داره.
ذهن ما هم همینطوره. هر چیزی که از قبل میدونید، یه قلابه. وقتی یه چیز تازه یاد میگیرید و به این قلابها وصلش میکنید، میمونه؛ وقتی فقط میخونیدش و رد میشید، مثل همون کت کنار جالباسی، زود میافته. یکی از سادهترین راههای وصل کردن، پرسیدن «چرا»ـه: چرا این درسته؟ به چی ربط داره؟ این درس میگه این روش، که اسم پژوهشیش بسط دادنه، چطور کار میکنه، پژوهشها چی میگن، چه سوالهایی بپرسیم و کی جواب نمیده.
بسط دادن یعنی چی
بسط دادن، به انگلیسی Elaboration، یعنی اضافه کردن معنی و ارتباط به یه اطلاعات تازه: چیزی که میخونید رو با دلیل، مثال، شباهت و تفاوت، به چیزهایی که از قبل میدونید وصل کنید. یه شکل خاصش که خیلی پژوهش شده، پرسیدن «چرا»ـه، که بهش پرسش بسطدهنده، به انگلیسی Elaborative interrogation، میگن.
مثال: فرض کنید میخونید «شترها میتونن روزها بی آب راه برن». خوندن خالی، همین جمله رو توی ذهن میذاره. پرسیدن «چرا؟» شما رو وادار میکنه به چیزهایی فکر کنید که میدونید: بیابون آب کم داره، پس حیوون بیابون باید طوری ساخته شده باشه که آب کم مصرف کنه یا ذخیره کنه. حالا جملهی شتر، به بیابون، به آب، و به اینکه حیوونها با محیطشون جور میشن، وصل شده؛ سه چهار تا قلاب به جای هیچی.
عمق فکر کردن
فرگوس کریک و رابرت لاکهارت توی مقالهای که سال ۱۹۷۲ چاپ شد، یه ایدهی مهم دادن: اینکه یه چیز چقدر توی حافظه میمونه، بیشتر از هر چیز به «عمق» فکر کردن دربارهش بستگی داره. فکر کردن به ظاهر یه کلمه، مثلا اینکه با حرف بزرگ نوشته شده یا نه، سطحیه. فکر کردن به صداش، مثلا اینکه با یه کلمهی دیگه همقافیهست، کمی عمیقتره. فکر کردن به معنیش، عمیقترینه.
به این ایده، سطوح پردازش، به انگلیسی Levels of processing، میگن. خیلی از پژوهشهای بعدی جزئیاتش رو عوض کردن، ولی پیام اصلیش هنوز پابرجاست: هرچی بیشتر دربارهی معنی یه چیز و ربطش با بقیه فکر کنید، بهتر یادتون میمونه. بسط دادن، دقیقا یعنی همین عمیق فکر کردن.
یه آزمایش با کلمهها
کریک و اندل تولوینگ توی پژوهشهایی که سال ۱۹۷۵ چاپ کردن، این رو آزمایش کردن. به آدمها کلمه نشون میدادن و دربارهی هر کلمه یه سوال میپرسیدن. سوالها سه جور بودن: «با حرف بزرگ نوشته شده؟»، «با فلان کلمه همقافیهست؟»، و «توی این جمله جا میشه؟». آدمها نمیدونستن بعدا ازشون میخوان کلمهها رو به یاد بیارن.
بعد، یه آزمون غافلگیرکننده گرفتن. کلمههایی که دربارهی معنیشون فکر شده بود، یعنی سوال جمله، چند برابر بیشتر از کلمههایی که فقط دربارهی ظاهرشون فکر شده بود، یادشون مونده بود. یعنی حتی بی هیچ تلاشی برای حفظ کردن، فقط فکر کردن به معنی، باعث موندن شده بود. این یعنی به جای «باید حفظش کنم»، بهتره بگید «باید بفهمم چرا اینطوریه».
سوال «چرا»: یه ابزار ساده
مایکل پرسلی و همکارهاش توی پژوهشی که سال ۱۹۸۷ چاپ شد، به آدمها جملههایی مثل «مرد گرسنه سوار ماشین شد» دادن؛ جملههایی که خودشون هیچ دلیلی نداشتن و به همین خاطر، به هم ریختن و فراموش کردنشون آسون بود. یه گروه فقط جملهها رو خوندن. یه گروه یه توضیح آماده هم کنارش داشتن، مثلا «… تا بره رستوران». گروه سوم باید از خودشون میپرسیدن «چرا این مرد این کار رو کرد؟» و جواب میدادن.
گروهی که خودشون «چرا» رو پرسیده و جواب داده بودن، خیلی بهتر از دو گروه دیگه یادشون موند که کدوم مرد چی کار کرده. جالب اینه که حتی از گروهی که توضیح آمادهی درست داشت هم بهتر بود. یعنی فکر کردن و ساختن توضیح، از خوندن توضیح آماده، بیشتر یاد میده؛ حتی اگه توضیح شما کامل نباشه.
این روش چقدر قویه
جان دانلاسکی و همکارهاش توی مرور بزرگی که سال ۲۰۱۳ چاپ کردن و توی درسهای قبل هم بهش رسیدیم، پرسش «چرا» و توضیح دادن به خود رو جزو روشهای «کاربرد متوسط» دونستن؛ یه پله پایینتر از امتحان کردن خود و تکرار با فاصله، ولی خیلی بالاتر از هایلایت کردن و دوباره خوندن.
دلیل اینکه «متوسط» دونسته شد، این بود که بیشتر پژوهشهاش روی فهرست جملهها و حقیقتهای جدا از هم بود، نه روی متنهای طولانی و درسهای واقعی؛ و اثرش وقتی آدمها چیزی دربارهی موضوع نمیدونستن، کمتر بود. پس بسط دادن یه روش خوبه، ولی تنها روش نیست؛ بهترین کارش رو وقتی میکنه که کنار یادآوری فعال و تکرار با فاصله باشه.
هرچی بیشتر بدونید، بهتر جواب میده
پرسیدن «چرا» وقتی خوب کار میکنه که بتونید جواب بدید؛ و برای جواب دادن، باید یه چیزی از قبل بدونید. پژوهشها نشون دادن کسایی که دربارهی یه موضوع بیشتر میدونن، از این روش سود بیشتری میبرن. کسی که هیچی دربارهی بیابون نمیدونه، نمیتونه بگه چرا شتر بی آب راه میره.
این یعنی یادگیری خاصیت گلولهی برفی داره: هرچی بیشتر بدونید، راحتتر چیزهای تازه رو بهشون وصل میکنید، و این، دونستههاتون رو بیشتر میکنه. برای همینه که پایههای یه رشته اینقدر مهمن. اگه یه موضوع کاملا تازهست و هیچ قلابی براش ندارید، اول با یه منبع ساده و مقدماتی چند تا قلاب بسازید، بعد سراغ جزئیات برید.
متن رختشویی: وقتی قلاب نباشه
جان برنسفورد و مارشا جانسون توی پژوهشی که سال ۱۹۷۲ چاپ شد، یه متن کوتاه به آدمها دادن که اینطوری شروع میشد: «کار در واقع خیلی سادهست. اول چیزها رو به چند دسته تقسیم میکنید. البته بسته به اینکه چقدر کار هست، ممکنه یه دسته کافی باشه…». همهی کلمهها آشنا بودن، ولی متن تقریبا بیمعنی به نظر میرسید و آدمها کم ازش یادشون موند.
ولی به یه گروه دیگه، پیش از خوندن، فقط عنوان متن رو گفتن: «شستن لباس». ناگهان همهچیز معنی پیدا کرد؛ دستهها، دستههای لباس رنگی و سفید بودن. این گروه متن رو خیلی بهتر فهمید و خیلی بیشتر به یاد آورد. این آزمایش نشون میده قلاب لازم نیست چیز پیچیدهای باشه؛ گاهی فقط دونستن اینکه «این دربارهی چیه»، همهچیز رو عوض میکنه. برای همینه که پیش از خوندن یه فصل، نگاه کردن به عنوانها و خلاصهش، اینقدر کمک میکنه.
توضیح دادن به خود
یه خویشاوند نزدیک پرسیدن «چرا»، توضیح دادن به خوده، که توی درس «فراشناخت» بهش رسیدیم: میشلین چی و همکارهاش دیدن دانشآموزهایی که موقع خوندن مثالهای حلشده، برای خودشون توضیح میدادن هر قدم چرا اینطوریه، خیلی بهتر یاد گرفتن. فرقش با پرسیدن «چرا» اینه که بیشتر برای قدمهای یه روند، مثل حل مسئله، به کار میره تا برای یه حقیقت تکی.
مثلا وقتی یه مثال حلشدهی فیزیک میخونید، بعد از هر خط از خودتون بپرسید: این خط از کجا اومد؟ چرا اینجا این فرمول؟ اگه این عدد رو نداشتیم چی؟ بلند گفتن این توضیحها، حتی برای خودتون توی یه اتاق خالی، کمک میکنه، چون مجبورتون میکنه جملهی کامل بسازید، نه یه حس مبهم که «فهمیدم».
چیزی که خودتون بسازید، بیشتر میمونه
نورمن اسلامکا و پیتر گراف توی پژوهشی که سال ۱۹۷۸ چاپ شد، یه پیدای ساده و قوی داشتن: آدمها کلمههایی رو که خودشون ساخته بودن، بهتر از کلمههایی که فقط خونده بودن یادشون موند. مثلا اگه به جای خوندن جفت «گرم، سرد»، جفت «گرم، س…» رو میدیدن و خودشون «سرد» رو کامل میکردن، بعدا «سرد» بیشتر یادشون میموند. به این، اثر تولید، به انگلیسی Generation effect، میگن.
بسط دادن، یه جور تولیده: وقتی جواب «چرا» رو خودتون میسازید، دارید یه چیز تازه تولید میکنید، نه اینکه فقط بخونید. این همون دلیلیه که توی پژوهش پرسلی، گروهی که خودش توضیح ساخت، از گروهی که توضیح آماده داشت بهتر بود. پس حتی اگه جواب کتاب جلوتونه، اول خودتون یه جواب بسازید، بعد مقایسه کنید.
پنج سوال برای بسط دادن
- چرا؟ چرا این درسته، یا چرا اینطوری اتفاق میافته؟
- چطور؟ چطور کار میکنه؛ قدم به قدم، چی باعث چی میشه؟
- شبیه چیه؟ این من رو یاد چه چیز دیگهای که بلدم میندازه؟
- فرقش با چیه؟ با چه چیز شبیهی اشتباه گرفته میشه و فرقشون کجاست؟
- اگه نبود چی؟ اگه این شرط یا این قانون نبود، چی عوض میشد؟
لازم نیست هر پنج تا رو برای هر جمله بپرسید. برای هر بخش مهم یه درس، یکی دو تا کافیه. سوال «چرا» از همه سادهتر و همهکارهتره؛ اگه فقط یه سوال یادتون میمونه، همون باشه.
درس رو به زندگی خودتون وصل کنید
یکی از قویترین قلابها، تجربهی خود شماست. وقتی دربارهی اصطکاک میخونید، یادتون بیارید چرا توی زمستون روی یخ لیز میخورید؛ وقتی دربارهی عرضه و تقاضا میخونید، فکر کنید چرا قیمت گوجه توی زمستون بالا میره. این وصل کردن به زندگی، هم درس رو معنیدار میکنه، هم یه قلاب قوی میسازه، چون خاطرههای خودتون محکمترین چیزهای حافظهتونن.
پژوهشگرها به این، ارجاع به خود، به انگلیسی Self-reference، هم میگن؛ آزمایشهایی نشون دادن آدمها کلمههایی رو که دربارهشون فکر کرده بودن «این دربارهی من صدق میکنه یا نه»، بهتر از کلمههایی که فقط معنیشون رو سنجیده بودن، یادشون موند. پس سوال «این به زندگی من چه ربطی داره؟» یه سوال بسطدهندهی خیلی خوبه.
شباهت و تفاوت
دو تا از سوالهای پنجگانه، یعنی «شبیه چیه؟» و «فرقش با چیه؟»، یه کار خاص میکنن: درس تازه رو کنار یه چیز آشنا میذارن. مثلا اگه دارید سلول گیاهی یاد میگیرید، مقایسهش با سلول جانوری، هم شباهتها رو محکم میکنه، هم فرقها رو، مثل دیوارهی سلولی و کلروپلاست، برجسته میکنه.
این همون چیزیه که توی درس «اینترلیوینگ» دیدیم: کنار هم دیدن دو چیز شبیه، فرقهاشون رو روشن میکنه. یه جدول سادهی دو ستونی، «شباهت» و «تفاوت»، برای دو مفهومی که با هم قاطی میشن، یکی از بهترین برگههای یادداشته که میتونید درست کنید.
مثال خودتون رو بسازید
یه راه دیگهی بسط دادن، ساختن مثال تازهست؛ مثالی که توی کتاب نیست. اگه درس یه قانون یا مفهوم رو با یه مثال گفته، شما یه مثال دیگه از زندگی خودتون پیدا کنید. اگه تونستید، یعنی مفهوم رو فهمیدید، نه فقط مثال کتاب رو؛ اگه نتونستید، یعنی هنوز یه جای کار میلنگه.
درس «مثال ملموس» توی همین ایستگاه، بیشتر دربارهی نقش مثال توی یادگیری حرف میزنه. فعلا یه نکته کافیه: مثال تازه بسازید، و بعد چک کنید که واقعا مثال درستیه؛ چون مثال اشتباه، یه قلاب اشتباه میسازه.
بسط دادن بهعلاوهی یادآوری
بسط دادن و یادآوری فعال، رقیب هم نیستن؛ با هم بهتر کار میکنن. یه روش ساده برای ترکیبشون: موقع خوندن، برای هر بخش یه سوال «چرا» توی حاشیه بنویسید. روز بعد، بی نگاه به کتاب، به همون سوالها جواب بدید. اینطوری هم بسط دادید، هم یادآوری کردید، هم، اگه این کار رو چند روز بعد تکرار کنید، تکرار با فاصله.
یه نکتهی مهم: بسط دادن جای یادآوری رو نمیگیره. ممکنه موقع خوندن، توضیحهای خیلی خوبی برای خودتون بسازید و حس کنید کاملا فهمیدید؛ ولی اگه هیچوقت بی کتاب امتحان نکنید، باز ممکنه دچار همون توهم بلد بودن بشید. فهمیدن و به یاد آوردن، دو قدم جدان.
یه ترتیب خوب برای هر بخش اینه: اول بخونید، بعد «چرا» بپرسید و جواب بدید تا بفهمید، بعد کتاب رو ببندید و بی نگاه بگید چی خوندید تا به یاد آوردن رو تمرین کنید، و چند روز بعد دوباره همون سوالها رو جواب بدید. این چهار قدم، فهمیدن، به یاد آوردن و موندن رو با هم میسازن.
کی جواب نمیده
اول، وقتی هیچ دونستهی قبلی ندارید؛ همونطور که گفتیم، بدون قلاب، «چرا» جوابی پیدا نمیکنه. دوم، وقتی چیزی که یاد میگیرید، واقعا دلیل نداره؛ مثلا اینکه شمارهی تلفن یه نفر چنده، یا اینکه یه کلمهی خارجی چرا اینطوری نوشته میشه. برای چیزهای بیدلیل، روشهای حافظه، مثل تداعی و داستان، که درس جدای خودشون رو دارن، بهترن.
سوم، وقتی وقت خیلی کمه و حجم خیلی زیاد؛ بسط دادن وقت میگیره، و برای هزار تا کلمه، پرسیدن «چرا» برای هر کدوم شدنی نیست. اونجا بسط دادن رو برای بخشهای مهم و مفهومی نگه دارید، و برای بقیه از فلشکارت و تکرار با فاصله استفاده کنید.
وقتی «چرا»ی شما غلطه
یه خطر واقعی این روش اینه که جواب «چرا»ی شما اشتباه باشه. فرض کنید دربارهی فصلهای سال میخونید و از خودتون میپرسید چرا تابستون گرمتره، و جواب میدید «چون زمین به خورشید نزدیکتره». این جواب برای خیلیها منطقی به نظر میاد، ولی غلطه؛ دلیل اصلی، کج بودن محور زمینه. حالا یه قلاب غلط ساختید که بعدا بیرون آوردنش سخته.
برای همین، همیشه جوابتون رو با منبع چک کنید: کتاب، معلم، یا یه منبع معتبر. اگه جواب «چرا» رو نمیدونید، این خودش اطلاعات مهمیه؛ بنویسید «نمیدونم چرا» و برید پیداش کنید. «نمیدونم» خیلی بهتر از یه «چرا»ی ساختگیه.
توی ریاضی و علوم
توی ریاضی، بسط دادن یعنی به جای حفظ کردن فرمول، بپرسید این فرمول از کجا اومده. مثلا مساحت مثلث نصف قاعده ضرب در ارتفاعه؛ چرا نصف؟ چون هر مثلث، نصف یه متوازیالاضلاعه. حالا فرمول مثلث، به فرمول متوازیالاضلاع و مستطیل وصل شده و اگه فراموشش کردید، میتونید دوباره بسازیدش.
توی علوم، بسط دادن یعنی هر پدیده رو به دلیلش وصل کنید و هر دلیل رو به یه تجربه. وقتی میخونید آب توی ارتفاع بالاتر، زودتر میجوشه، بپرسید چرا؛ و بعد به تجربهی پختن غذا توی کوه وصلش کنید. هر رابطهی علت و معلولی، یه قلاب محکمه.
توی تاریخ و زبان
تاریخ، بیشتر از هر درس دیگهای با «چرا» زنده میشه. حفظ کردن اینکه یه اتفاق کی افتاد، سخته و زود فراموش میشه؛ ولی فهمیدن اینکه چرا افتاد، چه چیزی پیش از اون بود و چه چیزی بعدش اومد، تاریخ رو به یه داستان پیوسته تبدیل میکنه که هر بخشش، بخش بعدی رو یادتون میاره.
توی زبان، بسط دادن یعنی بپرسید چرا یه کلمه این معنی رو داره؛ گاهی ریشهی کلمه کمک میکنه، مثلا اینکه telephone از tele یعنی دور و phone یعنی صدا ساخته شده، و همین ریشهها توی television و microphone هم هستن. یا بپرسید چرا یه جمله با این گرامر گفته شده؛ چه فرقی با شکل دیگهش داره. ولی یادتون باشه بعضی چیزهای زبان دلیل روشنی ندارن؛ اونجا فقط حفظ کردن و تمرین جواب میده.
برای بچهها
بچهها بهطور طبیعی زیاد «چرا» میپرسن؛ هر پدر و مادری این رو میدونه. این یه نشونهی خیلی خوبه، چون همون کاریه که یادگیری عمیق لازم داره. به جای اینکه همیشه جواب آماده بدید، گاهی برگردونید: «خودت فکر میکنی چرا؟». بعد، با هم جواب رو چک کنید.
برای مشق و درس، میشه از بچهها خواست بعد از خوندن یه بخش، یه «چرا» بپرسن و جواب بدن. یا موقع خوندن یه داستان، بپرسید چرا شخصیت این کار رو کرد. پژوهشهای پرسش «چرا» روی بچههای دبستانی هم انجام شدن و اثرش رو دیدن، به شرط اینکه موضوع چیزی باشه که بچه کمی ازش میدونه.
برای سن بالا
یکی از مزیتهای بزرگ سن بالا، دونستههای زیاده؛ یعنی جالباسی پر از قلاب. برای همینه که بزرگسالها، با اینکه گاهی حفظ کردن چیزهای بیربط براشون سختتر شده، چیزهایی رو که به تجربههاشون ربط داره، خیلی خوب یاد میگیرن. بسط دادن، دقیقا از همین مزیت استفاده میکنه.
اگه دارید یه چیز تازه یاد میگیرید، مثلا کار با یه برنامهی کامپیوتری، همیشه بپرسید این شبیه چه کارییه که از قبل بلدم؟ مثلا پوشههای کامپیوتر، شبیه کشوهای کمد. این شباهتها، درس تازه رو خیلی راحتتر و ماندگارتر میکنن. هر بار که یه چیز تازه یادتون موند، از خودتون بپرسید «چی کمک کرد؟»؛ احتمالا یه قلاب قدیمی بوده که چیز تازه بهش آویزون شده و حالا هر دو، قلاب و چیز تازه، محکمتر شدن.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «برای یاد گرفتن باید حفظ کنی، نه فکر.» فکر کردن به معنی، حتی بی قصد حفظ، بیشتر میمونه.
- «توضیح آمادهی کتاب، بهتر از توضیح خودمه.» ساختن توضیح، از خوندن توضیح آماده بیشتر یاد میده.
- «هر جوابی برای چرا بدم، کمک میکنه.» چرای غلط، قلاب غلطه؛ جواب رو چک کنید.
- «بسط دادن جای امتحان کردن خود رو میگیره.» فهمیدن و به یاد آوردن دو قدم جدان.
- «این روش برای همهچیز کار میکنه.» برای چیزهای بیدلیل، روشهای حافظه بهترن.
- «بچهها زیادی چرا میپرسن.» همین چراها، یادگیری عمیقتر میسازن.
واژههای این درس، یه جا
- بسط دادن (Elaboration): اضافه کردن معنی و ارتباط به اطلاعات تازه.
- پرسش بسطدهنده (Elaborative interrogation): پرسیدن «چرا این درسته؟».
- سطوح پردازش (Levels of processing): ایدهی اینکه فکر عمیقتر، بیشتر میمونه.
- توضیح به خود (Self-explanation): توضیح دادن هر قدم برای خود.
- اثر تولید (Generation effect): چیزی که خودمون بسازیم بیشتر میمونه.
- ارجاع به خود (Self-reference): وصل کردن به خود و زندگی خود.
- دانش پیشین (Prior knowledge): چیزهایی که از قبل میدونیم.
- قلاب: هر دونستهای که چیز تازه بهش وصل میشه.
- رابطهی علت و معلولی: اینکه چی باعث چی میشه.
- ریشهی کلمه (Root): بخشی از کلمه که معنی اصلی رو داره.
یه تمرین کوتاه
امروز:
- یه صفحه از درسی که دارید رو بخونید.
- برای هر پاراگراف، یه سوال «چرا» توی حاشیه بنویسید.
- بی نگاه به کتاب، با کلمههای خودتون جوابشون رو بدید.
- جوابها رو با کتاب چک کنید و چراهای غلط رو درست کنید.
- برای یه مفهوم، یه مثال از زندگی خودتون بنویسید.
درس بعدی، «یادگیری با تصویر»، میگه چرا ترکیب کلمه و شکل، از هر کدوم به تنهایی بهتر یاد میده، و چطور شکلهای سادهی خودتون رو بکشید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بسط دادن یعنی درس تازه رو به چیزهایی که بلدید وصل کنید.
- فکر کردن به معنی، از فکر کردن به ظاهر، خیلی بیشتر یاد میده.
- سوال «چرا این درسته؟» یه ابزار ساده و قویه.
- هرچی بیشتر از قبل بدونید، این روش بهتر جواب میده.
- جواب «چرا» رو با کلمههای خودتون بدید، نه از روی کتاب.
- بعد از «چرا»: «چطور؟»، «شبیه چیه؟»، «فرقش با چیه؟»، «اگه نبود چی؟».
- جوابتون رو با منبع چک کنید؛ «چرا»ی غلط، قلاب غلطه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.