آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
اولین برد کوچک: یک چیز رو همین امروز یاد بگیرید
جواب کوتاه
یه چیز خیلی کوچیک انتخاب کنید که توی ده دقیقه بشه کامل یادش گرفت، مثل یه گره، ده تا کلمه یا یه میانبر توی گوشی. یادش بگیرید، بدون کمک امتحانش کنید و یه مدرک ازش نگه دارید. همین برد کوچیک، قویترین راه ساختن حس «میتونم»ه.
برد کوچیک یعنی چی
تا اینجا دیدیم یاد گرفتن توی هر سنی ممکنه، چرا اولش سخته، و چطوری یه موضوع انتخاب کنیم. حالا وقتشه همین امروز یه چیزی واقعا یاد بگیرید. نه یه چیز بزرگ؛ یه چیز خیلی کوچیک.
برد کوچیک (Small Win) یعنی یه موفقیت خیلی کوچیک که چهار تا ویژگی داره. اول، کامله؛ یعنی یه چیز رو تا آخر یاد گرفتید، نه نصفه. دوم، کوچیکه؛ یعنی توی چند دقیقه انجام میشه. سوم، دیدنیه؛ یعنی میتونید نشونش بدید یا امتحانش کنید. چهارم، مال امروزه؛ یعنی همین امروز اتفاق میفته، نه یه روز توی آینده.
مثلا «یاد گرفتن زبان» برد کوچیک نیست. «ده تا کلمهی انگلیسی که فردا بدون نگاه کردن یادم باشه» برد کوچیکه. «یاد گرفتن گیتار» برد کوچیک نیست. «یه آکورد که بتونم تمیز بزنمش» هست.
شاید فکر کنید اینقدر کوچیک ارزشی نداره. ولی توی این درس میبینیم که همین بردهای کوچیک، یکی از قویترین چیزهاییه که آدم رو توی راه یاد گرفتن نگه میداره.
بهترین روزها
دو تا پژوهشگر به اسم ترزا آمابیل و استیون کرامر (Teresa Amabile و Steven Kramer) یه کار عجیب کردن. از ۲۳۸ نفر که توی هفت تا شرکت کار میکردن خواستن هر روز، آخر روز، یه یادداشت کوتاه بنویسن که امروز چی شد و چه حسی داشتن. نزدیک به دوازده هزار یادداشت جمع شد.
بعد گشتن ببینن بهترین روزهای این آدمها، یعنی روزهایی که بیشترین انگیزه و حس خوب رو داشتن، چه چیز مشترکی داشتن. جواب نه پول بود، نه تشویق رئیس، نه یه اتفاق بزرگ. پررنگترین چیز این بود: یه پیشرفت کوچیک توی یه کاری که براشون معنی داشت. حتی یه قدم خیلی کوچیک.
اسم این رو گذاشتن اصل پیشرفت (Progress Principle). یعنی چیزی که حال آدم رو توی کار خوب میکنه، بیشتر از هر چیزی، حس جلو رفتنه. و برعکس، بدترین روزها اونایی بودن که آدمها حس کردن گیر کردن یا عقب رفتن.
این پژوهش دربارهی کار بود، ولی یاد گرفتن هم دقیقا همینه. اگه هر روز یه چیز کوچیک جلو برید، حالتون خوبه و ادامه میدید. اگه روزها بگذره و حس کنید هیچی عوض نشده، حتی اگه واقعا داره عوض میشه، انگیزهتون میره. برد کوچیک، این حس جلو رفتن رو هر روز میسازه.
حس «میتونم» از کجا میاد
یه روانشناس معروف به اسم آلبرت بندورا (Albert Bandura) سالها روی این کار کرد که آدمها از کجا باور میکنن که از پس یه کاری برمیان. اسم این باور رو گذاشت خودکارآمدی (Self-Efficacy). ما بهش میگیم حس «میتونم».
این حس خیلی مهمه، چون آدمی که فکر میکنه میتونه، بیشتر تلاش میکنه، دیرتر ول میکنه و وقتی شکست خورد، زودتر برمیگرده. بندورا گفت این حس از چهار جا میاد. مثل یه منبع که چهار تا لوله آب توش میریزن:
- موفقیت خودتون. وقتی خودتون یه کاری رو انجام دادید و شد. این کلفتترین لولهست؛ قویترین منبع حس «میتونم».
- دیدن یکی شبیه خودتون. وقتی میبینید یکی که شبیه شماست، مثلا همسنتونه، تونسته. «اگه اون تونست، منم میتونم».
- تشویق بقیه. وقتی یکی که بهش اعتماد دارید میگه «تو میتونی». کمک میکنه، ولی تنهایی زیاد دوام نمیاره.
- حال بدن. وقتی آروم و سرحالید، بیشتر حس توانستن دارید؛ وقتی خسته یا مضطربید، کمتر.
نکتهی اصلی اینه: هیچ حرف انگیزشیای جای لولهی اول رو نمیگیره. میتونید صد تا جملهی «تو میتونی» بخونید، ولی یه بار که خودتون یه چیز کوچیک رو یاد بگیرید، حس «میتونم» بیشتر از همهی اون جملهها بالا میره. برد کوچیک یعنی پر کردن همین لولهی اول.
چرخهی رو به بالا
حالا اینها رو کنار هم بذاریم. یه برد کوچیک، حس «میتونم» رو یه کم بالا میبره. با این حس، فردا یه کار یه کم بزرگتر رو امتحان میکنید. اونم میشه. حس «میتونم» یه کم دیگه بالا میره. و همینطور. این یه چرخهست که رو به بالا میره.
برعکسش هم هست، که خیلیها توش گیر کردن: یه کار بزرگ رو شروع میکنن، نمیشه، حس «میتونم» پایین میاد، دفعهی بعد کمتر تلاش میکنن، باز نمیشه، و همینطور پایین میرن. خیلی از «من استعداد ندارم»ها، در واقع اینه که یه نفر از یه کار خیلی بزرگ شروع کرده و توی چرخهی رو به پایین افتاده.
راه بیرون اومدن از چرخهی رو به پایین، یه کار بزرگتر نیست؛ یه کار خیلی کوچیکتره. اونقدر کوچیک که مطمئنید میشه. همین اولین حلقهی چرخهی رو به بالاست.
یه نکتهی علمی هم هست که توی ایستگاه مغز کاملش رو میبینیم: مغز وقتی یه چیزی بهتر از انتظارش پیش میره، یه پیام شیمیایی به اسم دوپامین میفرسته که میگه «این مهم بود، یادش بمون». برد کوچیکی که انتظارش رو نداشتید، دقیقا همین پیام رو روشن میکنه. درس کاملش: دوپامین چیست.
دستور یه برد ده دقیقهای
یه برد کوچیک رو میشه با یه دستور چهار قدمی ساخت:
- یه تیکهی خیلی کوچیک انتخاب کنید. از موضوعی که توی درس قبل انتخاب کردید، کوچیکترین تیکهای که خودش کامله. اگه موضوعتون اکسله، مثلا «جمع زدن یه ستون». اگه انگلیسیه، «پنج تا کلمهی خوراکی». اگه هنوز موضوع ندارید، یکی از ایدههای پایین.
- ده دقیقه یاد بگیرید. زمانسنج رو روشن کنید، گوشی رو ببرید یه اتاق دیگه، و فقط روی همون تیکه کار کنید. از یه کتاب، یه آدم، یا یه درس.
- بدون کمک امتحانش کنید. این مهمترین قدمه. کتاب رو ببندید، ویدیو رو قطع کنید، و خودتون انجامش بدید. اگه تونستید، برد شد. اگه نشد، یه بار دیگه کتاب رو ببینید و دوباره بدون کمک امتحان کنید.
- یه مدرک نگه دارید. یه عکس، یه صدای ضبطشده، یا یه خط توی دفتر که از حفظ نوشتید. مدرک یعنی یه چیزی که بعدا، روزهایی که شک کردید، بشه نگاهش کرد.
چرا قدم سوم اینقدر مهمه؟ چون تا وقتی بدون کمک امتحانش نکردید، نمیدونید واقعا یاد گرفتید یا فقط حس میکنید یاد گرفتید. یادتونه توی درس اول گفتیم حس «بلدم» خیلی وقتها دروغ میگه؟ امتحان بدون کمک، تنها راه فهمیدن واقعیته. و یه خوبی دیگه هم داره: همین امتحان کردن، خودش یادگیری رو محکم میکنه.
پونزده ایدهی ده دقیقهای
اگه هنوز موضوع ندارید یا موضوعتون برای امروز سخته، یکی از اینها رو انتخاب کنید. همه توی حدود ده دقیقه یاد گرفته میشن و میشه بدون کمک امتحانشون کرد:
- یه گرهی تازه با بند کفش یا طناب.
- تا کردن یه قایق یا پرندهی کاغذی.
- ده تا کلمه از یه زبان تازه، که فردا بدون نگاه یادتون باشه.
- یه میانبر تازه توی گوشی یا کامپیوتر، مثل گرفتن عکس از صفحه.
- یه شعر چهار خطی، از حفظ.
- اسم پنج تا ستاره یا صورت فلکی که امشب توی آسمون پیداشون کنید.
- یه آکورد ساده روی یه ساز، اگه سازی دم دستتونه.
- پایتخت ده تا کشور یه قاره.
- نوشتن اسمتون با الفبای یه زبان دیگه.
- یه حرکت کششی درست برای کمر، با اسمش.
- جدول ضرب یه عدد که همیشه گیرش داشتید.
- اسم و شکل پنج تا درخت یا گیاه محلهتون.
- یه دستور غذای خیلی ساده، که بدون نگاه کردن درستش کنید.
- یه شعبدهی ساده با کارت یا سکه.
- ده ثانیه تایپ کردن یه جمله با ده انگشت، بدون نگاه به صفحهکلید.
اگه هیچکدوم به کارتون نمیاد، اشکال نداره؛ فقط یه چیزی انتخاب کنید که امروز نبلدیدش و تا شب بلد باشید.
مدرک برد
چرا مدرک لازمه؟ چون حافظهی ما دربارهی پیشرفت خودمون خیلی خوب نیست. یه ماه بعد، یادتون نمیاد که این چیزها رو قبلا بلد نبودید. چیزی که الان بلدید، عادی به نظر میاد. برای همین آدمها خیلی وقتها پیشرفت خودشون رو نمیبینن و فکر میکنن «هیچی عوض نشده».
مدرک این مشکل رو حل میکنه. سه جور مدرک ساده:
- عکس. از چیزی که ساختید یا نوشتید. مثلا از قایق کاغذی، یا از اولین خطی که با الفبای تازه نوشتید.
- صدا. اگه چیزی که یاد گرفتید گفتنی یا زدنیه، مثل یه شعر یا یه آکورد، یه صدای سی ثانیهای ضبط کنید.
- نوشته از حفظ. توی دفتر یادگیری، بدون نگاه کردن، بنویسید چی یاد گرفتید. مثلا ده تا کلمه با معنیشون.
بهترین مدرک، مدرک «قبل و بعد»ه. یعنی قبل از ده دقیقه هم یه بار امتحان کنید و مدرک بگیرید، بعد از ده دقیقه هم. مثلا قبل از تمرین، اسمتون رو با الفبای تازه بنویسید (احتمالا خیلی کج و معوج)، بعد از ده دقیقه دوباره. کنار هم گذاشتنشون، پیشرفت رو جلوی چشمتون میاره.
جشن کوچیک
وقتی برد شد، یه کار کوچیک دیگه هم بکنید: همون لحظه یه جشن کوچیک. نه مهمونی؛ یه چیز خیلی کوچیک. مثلا مشتتون رو بالا ببرید و بگید «شد!». یا یه لبخند، یا یه چای.
یه پژوهشگر رفتار به اسم بیجی فاگ (BJ Fogg) پیشنهاد میکنه که بعد از هر عادت کوچیک، همون لحظه یه حس خوب کوچیک بسازیم، تا مغز اون کار رو با حس خوب گره بزنه. این بیشتر یه راه عملیه تا یه یافتهی محکم علمی؛ ولی کمهزینهست و خیلیها میگن کمکشون کرده.
چیزی که مهمه اینه که برد کوچیک رو کوچیک نشمارید. «این که چیزی نبود» رو نگید. این جمله دقیقا لولهی اول حس «میتونم» رو میبنده. چیزی که امروز یاد گرفتید، دیروز بلد نبودید؛ این یعنی برد.
اندازهی درست
سختترین بخش برد کوچیک، پیدا کردن اندازهی درسته. اگه زیادی بزرگ باشه، امروز تموم نمیشه و برد نیست. اگه زیادی کوچیک باشه، مثلا یه کلمه، حس یاد گرفتن نمیده.
یه آزمون ساده: از خودتون بپرسید «آیا مطمئنم که توی ده تا پونزده دقیقه، تا جایی یادش میگیرم که بدون کمک انجامش بدم؟». اگه جواب «احتمالا نه» بود، کوچیکترش کنید. اگه جواب «معلومه، این که کاری نداره» بود، یه کم بزرگترش کنید. اندازهی درست جاییه که یه کم شک دارید، ولی بیشتر فکر میکنید میشه.
مثلا برای زبان: «همهی کلمههای خوراکی» زیادیه. «یه کلمه» کمه. «ده تا کلمهی خوراکی که توی آشپزخونهتون هست» درسته؛ مخصوصا اگه برای هر کدوم یه برچسب کاغذی روی خود اون چیز بچسبونید.
برد رو ببرید توی زندگی
یه برد کوچیک وقتی محکمتر میشه که همون روز توی زندگی واقعی به کار بره. مثلا اگه ده تا کلمهی خوراکی یاد گرفتید، سر شام اسم انگلیسی چند تاش رو بلند بگید. اگه یه میانبر گوشی یاد گرفتید، همون شب یه بار واقعا ازش استفاده کنید. اگه یه گره یاد گرفتید، بند کفشتون رو باهاش ببندید.
چرا این کمک میکنه؟ چون به کار بردن توی یه جای دیگه، خودش یه امتحان تازهست، توی یه محیط تازه. مغز وقتی یه چیز رو توی جاهای مختلف به کار میبره، اون رو محکمتر و انعطافپذیرتر نگه میداره. یه دلیل دیگه هم داره: وقتی میبینید چیزی که یاد گرفتید واقعا به کار اومد، معنیش بیشتر میشه؛ و یادتونه که پژوهش آمابیل گفت پیشرفت توی کار «معنیدار» حال آدم رو خوب میکنه.
دامها
چند تا دام که برد کوچیک رو خراب میکنن:
- «دیدن» به جای «یاد گرفتن». دیدن یه ویدیوی آموزشی برد نیست. برد وقتیه که بعدش خودتون، بدون ویدیو، انجامش بدید. خیلیها ده تا ویدیو میبینن و حس میکنن کلی یاد گرفتن، ولی وقتی خودشون امتحان میکنن، نمیتونن.
- کمالگرایی. «تا وقتی کامل نشده، حساب نیست». قایق کاغذی کج هم قایقه. آکوردی که یه کم صدای اضافه داره هم آکورده. برد کوچیک لازم نیست بیعیب باشه؛ لازمه بدون کمک انجام بشه.
- مقایسه. «اون که این رو توی دو دقیقه یاد گرفت». مسابقهای در کار نیست. برد شما با دیروز خودتون سنجیده میشه.
- جمع کردن چند برد توی یه روز. «امروز که حالم خوبه، پنج تا برد». پنج تا برد امروز و هیچی فردا، از یه برد هر روز بدتره. هدف ساختن عادته، نه رکورد.
زنجیر بردها
یه برد تنها خوبه، ولی قدرت اصلی وقتیه که بردها به هم وصل بشن. برد فردا باید از برد امروز دربیاد؛ یعنی قدم کوچیک بعدی همون مسیر باشه.
مثلا اگه امروز ده تا کلمهی خوراکی یاد گرفتید، فردا برد شما میتونه این باشه: «با همون ده تا کلمه، سه تا جملهی کوتاه بسازم». پسفردا: «ده تا کلمهی تازه، و مرور ده تای دیروز». اینطوری هر برد، هم یه چیز تازهست، هم یه مرور از قبلی.
یه راه ساده برای اینکه زنجیر رو گم نکنید: آخر هر جلسه، یه خط توی دفتر بنویسید: «برد فردا: ...». اینطوری فردا که میشینید، لازم نیست فکر کنید از کجا شروع کنید؛ از دیروز معلومه. و فکر کردن به «از کجا شروع کنم»، یکی از بزرگترین دلیلهای شروع نکردنه.
اگه موضوع اولتون یه جملهی «میتونم» داره، زنجیر بردها همون نردبون هدفهای نزدیکه که توی درس قبل دیدیم؛ فقط پلههاش یه روزهان به جای یه هفتهای.
شیشهی بردها
یه راه خیلی ساده و قدیمی برای دیدن پیشرفت: یه شیشهی خالی، مثلا یه شیشهی مربا، بذارید روی میزتون. هر بار که یه برد داشتید، یه تیله یا یه نخود یا یه تیکه کاغذ لولهشده توش بندازید. اگه کاغذه، روش بنویسید چی یاد گرفتید.
چرا شیشه، وقتی دفتر داریم؟ چون شیشه رو هر روز میبینید، بیاینکه بازش کنید. هر بار که از کنارش رد میشید، یه یادآوری کوچیکه که «من دارم جلو میرم». و پر شدنش، خودش یه جور برد کوچیکه.
آخر هر هفته، مثلا جمعه، شیشه رو خالی کنید روی میز. بشمرید. اگه کاغذه، بخونیدشون. این مرور هفتگی دو تا کار میکنه: هم بردهای هفته رو یه بار دیگه مرور میکنه (که خودش یه یادآوری فعاله)، هم بهتون نشون میده این هفته چقدر جلو اومدید. بعد کاغذها رو بچسبونید توی دفتر و شیشه رو برای هفتهی بعد خالی کنید.
اگه جا یا حوصلهی شیشه رو ندارید، یه صفحهی آخر دفتر رو بکنید «صفحهی بردها» و برای هر برد یه دایرهی کوچیک بکشید. مهم نیست شیشه باشه یا دایره؛ مهم اینه که بردها یه جایی جمع بشن که هر روز ببینیدشون و آخر هفته بشمریدشون.
اگه برد امروز نشد
گاهی ده دقیقه تموم میشه و هنوز نمیتونید بدون کمک انجامش بدید. این اتفاق طبیعیه و معنیش این نیست که «نمیتونید». معمولا یکی از این سه تا دلیله:
- تیکه زیادی بزرگ بود. نصفش کنید. اگه ده تا کلمه نشد، پنج تا. اگه کل قایق کاغذی نشد، فقط سه تا تای اولش.
- هنوز بدون کمک امتحان نکردید. بعضیها کل ده دقیقه رو با کتاب باز میگذرونن. دقیقهی هفتم کتاب رو ببندید و امتحان کنید؛ حتی اگه حس میکنید هنوز آماده نیستید.
- ذهن جای دیگه بود. خسته بودید یا گوشی جلوتون بود. فردا، توی یه ساعت بهتر و جای ساکتتر.
و یه چیز خیلی مهم: حتی اگه برد کامل نشد، یه چیزی یاد گرفتید. نصفه یاد گرفتن، از صفر یاد گرفتن خیلی بهتره، و فردا که ادامه بدید، خیلی زودتر کامل میشه. پس توی دفتر بنویسید «امروز نصفهی ... رو یاد گرفتم» و یه نیمتیله توی شیشه بندازید. جدی میگیم.
تمرین امروز
امروز اولین برد کوچیکتون رو میسازید. حدود بیست دقیقه.
- یه شیشه یا یه لیوان خالی پیدا کنید و یه مشت تیله، نخود یا تیکه کاغذ کنارش بذارید.
- یه تیکهی خیلی کوچیک از موضوعتون انتخاب کنید، یا یکی از پونزده ایده. با آزمون اندازه بسنجیدش: «مطمئنم توی ده تا پونزده دقیقه یادش میگیرم؟».
- قبل از شروع، یه بار امتحانش کنید و مدرک «قبل» رو بگیرید.
- زمانسنج رو روی ده دقیقه بذارید و یاد بگیرید. دقیقهی هفتم، بدون کمک امتحان کنید.
- مدرک «بعد» رو بگیرید و کنار «قبل» بذارید.
- یه جشن کوچیک. بعد یه تیله توی شیشه.
- توی دفتر بنویسید: «برد امروز: ...» و زیرش «برد فردا: ...».
فردا، قبل از درس بعدی، دو دقیقه بدون نگاه کردن بنویسید چهار قدم دستور برد چی بودن، و برد فردا رو انجام بدید. درس بعد دربارهی چیزیه که خیلیها رو سر همین بردها نگه میداره: ترس از شکست و خجالت از سوال پرسیدن.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- برد کوچیک یعنی یه چیز خیلی کوچیک که امروز کامل یاد گرفتید و میشه نشونش داد.
- توی یادداشتهای هزاران روز کاری، بهترین روزها اونایی بودن که آدمها یه قدم کوچیک جلو رفتن.
- حس «میتونم» چهار منبع داره و قویترینش موفقیت خود آدمه؛ هیچ حرفی جاش رو نمیگیره.
- دستور: یه تیکهی خیلی کوچیک، ده دقیقه یاد گرفتن، امتحان بدون کمک، نگه داشتن مدرک.
- هر برد یه تیله توی شیشه؛ آخر هفته شمردنشون نشون میده چقدر جلو اومدید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.