آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
هایلایت و دوباره خواندن
جواب کوتاه
هایلایت کردن (Highlighting) و دوباره خوندن (Rereading)، دو تا از رایجترین روشهای درس خوندنان؛ ولی توی مرور معروف دانلاسکی و همکارانش سال ۲۰۱۳، هر دو امتیاز «کمکاربرد» گرفتن. دلیلش اینه که هر دو حس آشنایی و روون بودن میسازن، که با یادگیری واقعی اشتباه گرفته میشه، و ذهن رو زیاد درگیر نمیکنن. این به این معنا نیست که هیچوقت انجامشون ندید: دوباره خوندن با فاصله و هایلایت کم و دقیق، کمی کمک میکنن؛ ولی بهتره بیشتر وقتتون رو صرف یادآوری فعال کنید، و هایلایتها رو به سوال تبدیل کنید.
راهی که هر روز میرید
یه راه هست که سالهاست هر روز با ماشین یا اتوبوس ازش رد میشید. همهچیزش آشناست: مغازهها، چهارراهها، درختها. ولی اگه یکی یه برگهی سفید بهتون بده و بگه «نقشهی این راه رو بکش، با اسم خیابونها و ترتیب مغازهها»، احتمالا خیلی جاها گیر میکنید. آشنا بودن، با بلد بودن فرق داره.
دوباره خوندن یه فصل و هایلایت کردنش هم دقیقا همین حس رو میده: همهچیز آشناست، جملهها روون خونده میشن، و حس میکنید بلدید. ولی وقتی سر امتحان، برگهی سفید جلوتونه، معلوم میشه خیلی از اون آشنایی، به یادآوری تبدیل نشده. این درس میگه چرا این دو روش، که تقریبا همه انجامشون میدن، کمتر از اون چیزی که حس میکنیم کمک میکنن، و چطور میشه ازشون بهتر استفاده کرد.
این حس آشنایی، یه دلیل خیلی قدیمی و منطقی داره. توی زندگی روزمره، اگه یه چیزی برامون آشناست، معمولا یعنی قبلا دیدیمش و میدونیم چیه؛ یه چهرهی آشنا، یه کوچهی آشنا. ذهن عادت کرده آشنایی رو با دونستن یکی بدونه. ولی درس خوندن، یه موقعیت خاصه: اینجا هدف شناختن نیست، به یاد آوردنه؛ و این دو، توی مغز، دو کار متفاوتن.
چقدر رایجن
جفری کارپیک، اندرو باتلر و هنری رودیگر، سال ۲۰۰۹، توی یه نظرسنجی که توی مجلهی Memory چاپ شد، از دانشجوهای یه دانشگاه آمریکایی پرسیدن چطور درس میخونن. دوباره خوندن یادداشتها یا کتاب، با فاصلهی زیاد، رایجترین روش بود، و بیشتر دانشجوها اون رو جزو روشهای اصلیشون نوشتن. فقط بخش کوچیکی، از امتحان دادن از خودشون به عنوان روش اصلی یاد کردن.
هایلایت کردن هم همینطور؛ کافیه یه کتاب دستدوم دانشگاهی رو باز کنید تا ببینید چقدر زرد و صورتی شده. این روشها رایجن چون سادهان، هیچ آموزشی لازم ندارن، و مهمتر از همه، حس خوبی میدن. همین حس خوب، دلیل اصلی مشکله.
توی همون نظرسنجی، یه سوال دیگه هم پرسیده شد: «اگه یه فصل رو یه بار خوندید، بعدش چی کار میکنید؟». بیشتر دانشجوها گفتن دوباره میخونن، و فقط تعداد کمی گفتن از خودشون امتحان میگیرن. و جالبتر: بیشتر کسایی که از خودشون امتحان میگرفتن، این کار رو برای اینکه ببینن چقدر بلدن انجام میدادن، نه برای اینکه یاد بگیرن؛ یعنی نمیدونستن خود امتحان دادن، یکی از بهترین راههای یاد گرفتنه.
امتیاز دانلاسکی
توی مرور سال ۲۰۱۳ دانلاسکی و همکارانش، که توی ایستگاه قبل چند بار دیدیم، ده روش مطالعه بررسی شد. دو روش، یادآوری فعال و تکرار با فاصله، امتیاز «پرکاربرد» گرفتن. و پنج روش، از جمله هایلایت کردن و خط کشیدن زیر جملهها، و دوباره خوندن، امتیاز «کمکاربرد».
«کمکاربرد» به معنای «بیفایده» یا «مضر» نیست. یعنی شواهد نشون میدن اثرشون کمه، یا فقط توی شرایط خاصی دیده میشه، یا جای وقتی رو میگیرن که میشد صرف روشهای موثرتر بشه. دانلاسکی و همکارانش پیشنهاد کردن معلمها و دانشآموزها، به جای اینها، وقت بیشتری روی روشهای پرکاربرد بذارن.
اگه بخوایم دقیق باشیم، دانلاسکی و همکارانش هر روش رو از چند جهت سنجیدن: اینکه برای چه سنهایی کار میکنه، برای چه نوع مطلبی، برای چه نوع امتحانی، و اثرش چقدر میمونه. روشهای پرکاربرد، تقریبا توی همهی این جهتها خوب بودن. ولی هایلایت و دوباره خوندن، یا فقط توی شرایط محدودی اثر داشتن، یا شواهدشون ضعیف بود. این، فرق اصلی بین یه روش «همهجا خوب» و یه روش «گاهی کمی خوب»ـه.
چرا اینقدر حس خوبی میدن
وقتی یه متن رو برای بار دوم میخونید، خیلی راحتتر و سریعتر از بار اول خونده میشه. ذهن این راحتی رو، که بهش روونی (Fluency) میگن، به اشتباه نشونهی بلد بودن میگیره. در واقع، راحت خونده شدن یه متن فقط یعنی اون متن آشناست؛ یعنی اگه دوباره ببینیدش، میشناسیدش. ولی امتحان معمولا ازتون نمیخواد بشناسید؛ ازتون میخواد بی دیدن، به یاد بیارید.
هایلایت کردن هم یه حس دیگه میده: حس کار کردن و پیشرفت. صفحه به صفحه، رنگی میشه، و این حس رو میده که «دارم چیزی انجام میدم». ولی کشیدن ماژیک روی یه جمله، خیلی کار فکری کمی لازم داره. این همون توهم دونستنه که درسش رو توی ایستگاه توجه دیدیم.
یه آزمایش ساده برای دیدن این توهم: یه صفحه از کتاب رو دو بار بخونید و از خودتون بپرسید «چند درصد این صفحه رو میتونم بی نگاه توضیح بدم؟». یه عدد بنویسید. بعد واقعا کتاب رو ببندید و توضیح بدید. بیشتر آدمها میبینن عددی که حدس زده بودن، خیلی بیشتر از چیزی بود که واقعا تونستن بگن. این فاصله، همون فاصلهی بین حس و واقعیته.
پژوهشها دربارهی دوباره خوندن
پژوهشها نشون دادن یه بار دوباره خوندن، نسبت به یه بار خوندن، کمی کمک میکنه؛ ولی بار سوم و چهارم، خیلی کم اضافه میکنن. یعنی اثر دوباره خوندن، زود به سقف میرسه. و مهمتر، توی آزمایشهایی مثل کار کارپیک و رودیگر، گروهی که بیشتر وقتشون رو صرف دوباره خوندن کردن، یه هفته بعد خیلی بدتر از گروهی بودن که همون وقت رو صرف یادآوری کردن.
یه نکتهی دیگه: دوباره خوندن بیشتر به یادآوری جزئیات و کلمهها کمک میکنه، و کمتر به فهمیدن عمیق و استفاده از مطلب توی موقعیتهای تازه. یعنی اگه امتحانتون فقط تشخیص جملههای کتاب باشه، کمی بیشتر کمک میکنه؛ ولی برای سوالهای مفهومی، کمتر.
یه دلیل دیگه که دوباره خوندن کماثره، اینه که بار دوم، ذهن معمولا کمتر دقت میکنه. چون متن آشناست، چشم سریعتر جلو میره و از روی جملهها میپره؛ مثل وقتی که یه راه آشنا رو با ماشین میرید و به هیچ چیز دقت نمیکنید. یعنی دوباره خوندن، نه تنها ذهن رو مجبور به یادآوری نمیکنه، بلکه حتی دقت خوندن رو هم پایین میاره.
دوباره خوندن با فاصله، بهتره
کاترین راوسون و والتر کینچ، سال ۲۰۰۵، توی مجلهی Journal of Educational Psychology گزارش کردن که اگه دوباره خوندن بلافاصله بعد از بار اول باشه، اثرش خیلی کمه؛ ولی اگه با فاصله، مثلا یه هفته بعد، انجام بشه، اثر بیشتری داره. این، همون اثر فاصلهست که درس تکرار با فاصله کامل گفت.
پس اگه میخواید دوباره بخونید، پشت سر هم نخونید. یه بار بخونید، چند روز صبر کنید، و بعد دوباره بخونید. و حتی بهتر: پیش از دوباره خوندن، اول سعی کنید چیزی رو که یادتونه، بی نگاه بنویسید یا بگید؛ بعد دوباره بخونید و ببینید چی جا افتاده بود. اینطوری، دوباره خوندن، به یه قدم چک کردن بعد از یادآوری تبدیل میشه.
یه نکتهی مهم: حتی دوباره خوندن با فاصله، از یادآوری با فاصله ضعیفتره. پس اگه بین این دو انتخاب دارید، یادآوری رو انتخاب کنید. ولی اگه به هر دلیلی فقط میتونید دوباره بخونید، مثلا خیلی خستهاید یا مطلب کاملا یادتون رفته، دوباره خوندن با فاصله، از دوباره خوندن پشت سر هم، خیلی بهتره.
پژوهشها دربارهی هایلایت کردن
پژوهشها دربارهی هایلایت کردن، نتیجههای متفاوتی دارن، ولی بیشترشون اثر کمی دیدن. مثلا رابرت فاولر و آن بارکر، سال ۱۹۷۴، توی مجلهی Journal of Applied Psychology، دیدن دانشجوهایی که یه متن رو هایلایت کردن، بیشتر از اونایی که فقط خوندن، یاد نگرفتن؛ فقط جملههای هایلایتشده کمی بهتر یادشون مونده بود.
یه پژوهش جالبتر، کار سارا پترسون سال ۱۹۹۲ توی مجلهی Reading Research and Instruction بود که دید توی یه آزمایش، هایلایت کردن حتی به فهمیدن ربطها و نتیجهگیریها آسیب زد؛ چون هایلایت، توجه رو به جملههای جدا جدا میکشه، نه به ربط بینشون. البته پژوهشهای بیشتری لازمه، ولی تصویر کلی روشنه: هایلایت به تنهایی، کمک زیادی نمیکنه.
یه نکتهی جالب دیگه هم توی این پژوهشها دیده شده: وقتی کسی یه کتاب دستدوم رو میخونه که از قبل هایلایت شده، توجهش ناخودآگاه به جملههای زرد میره؛ حتی اگه اون هایلایتها اشتباه یا بیربط باشن. یعنی هایلایت، فقط روی خود هایلایتکننده اثر نداره؛ روی هر کسی که بعدا اون صفحه رو میخونه هم اثر داره. برای همین، اگه کتاب هایلایتشدهی کس دیگهای دستتونه، به اون رنگها اعتماد نکنید.
چرا هایلایت زیاد بدتره
هایلایت، برای اینکه کار کنه، باید چیزی رو از بقیه جدا کنه. این، همون اثر جدا بودن، یا اثر فون رستورف (Von Restorff Effect)، ـه: چیزی که از بقیه متفاوته، بیشتر یادمون میمونه. ولی وقتی نصف صفحه زرده، هیچ چیزی دیگه متفاوت نیست، و هایلایت، همهی اثرش رو از دست میده.
پژوهشها هم نشون دادن کسایی که کم و دقیق هایلایت میکنن، از اونایی که زیاد هایلایت میکنن بهترن. دلیلش اینه که هایلایت کم، مجبورتون میکنه تصمیم بگیرید چی واقعا مهمه؛ و این تصمیم، یه کار فکریه. هایلایت زیاد، یعنی این تصمیم گرفته نشده.
یه آزمون ساده برای اینکه ببینید زیاد هایلایت میکنید یا نه: یه صفحهی هایلایتشدهی خودتون رو بردارید و فقط جملههای زرد رو پشت سر هم بخونید. اگه این جملهها، به تنهایی، یه خلاصهی کوتاه و قابل فهم از صفحه میسازن، احتمالا خوب هایلایت کردید. اگه تقریبا همون متن کامله، یعنی زیاد هایلایت کردید. اگه بیمعنا و بیربطن، یعنی جملههای اشتباهی رو انتخاب کردید.
کجا این دو کمک میکنن
- دوباره خوندن با فاصله، بعد از یه بار یادآوری، برای چک کردن.
- دوباره خوندن یه بخش سخت که بار اول اصلا نفهمیدید.
- هایلایت کم، برای پیدا کردن سریع یه جا توی مرور بعدی.
- هایلایت به عنوان قدم اول، پیش از ساختن سوال یا فلشکارت.
- وقتی متن کوتاهه و فقط لازمه کلیتش رو بدونید.
پس این دو روش، ابزارهای کمکی خوبیان، نه روش اصلی. مشکل وقتیه که کل وقت مطالعه صرفشون بشه و هیچ یادآوریای انجام نشه.
یه موقعیت دیگه هم هست که دوباره خوندن واقعا لازمه: وقتی بار اول، به خاطر خستگی یا حواسپرتی، چیزی نفهمیدید. اینجا، دوباره خوندن یعنی خوندن اول واقعی. ولی اگه بار اول خوب خوندید و فهمیدید، بار دوم بهتره صرف یادآوری بشه، نه خوندن. یه آزمون ساده: اگه بعد از بار اول میتونید بگید این بخش دربارهی چی بود، دوباره نخونید؛ یادآوری کنید.
چطور بهتر هایلایت کنیم
- اول کل پاراگراف یا بخش رو بخونید، بعد هایلایت کنید؛ نه حین خوندن.
- توی هر پاراگراف، حداکثر یه جمله یا چند کلمه.
- فقط ایدهی اصلی، نه مثالها و جزئیات.
- بعد از هایلایت، کنار صفحه یه کلمه یا سوال بنویسید.
- توی مرور، هایلایت رو بپوشونید و سعی کنید یادش بیارید.
قدم اول خیلی مهمه: کسایی که حین خوندن هایلایت میکنن، معمولا هر جملهای که به نظر مهم میاد رو رنگ میکنن، پیش از اینکه بدونن ایدهی اصلی کل بخش چیه. وقتی صبر کنید تا آخر بخش، میدونید کدوم جمله واقعا اصلیه.
یه روش دیگه که بعضیها استفاده میکنن، دو رنگه: یه رنگ برای ایدهی اصلی، یه رنگ برای اصطلاحها و تعریفها. این میتونه کمک کنه، به شرطی که قاعدهها روشن و ثابت باشن. ولی اگه رنگها زیاد بشن، مثلا پنج رنگ برای پنج نوع چیز، کار به یه پروژهی رنگآمیزی تبدیل میشه و وقت و توجه زیادی از فهمیدن میگیره. ساده بمونید.
هایلایت رو به سوال تبدیل کنید
بهترین کاری که میشه با یه هایلایت کرد، اینه که تبدیلش کنید به یه سوال. مثلا اگه جملهی «میتوکندری، نیروگاه سلوله و انرژی تولید میکنه» رو هایلایت کردید، توی حاشیه بنویسید «میتوکندری چی کار میکنه؟». حالا توی مرور، به جای دوباره خوندن جملهی زرد، به سوال حاشیه جواب میدید.
این تبدیل کوچیک، هایلایت رو از یه روش «کمکاربرد» به قدم اول یادآوری فعال تبدیل میکنه. همون کاری که توی روش کرنل، ستون سوال انجام میده؛ و همون کاری که توی جعبهی لایتنر، فلشکارتها انجام میدن. هایلایتها، مواد خام خوبی برای ساختن سوالن.
اگه با کتاب الکترونیکی کار میکنید، میتونید همین کار رو با یادداشتهای کنار هایلایت انجام بدید؛ بیشتر برنامهها امکان نوشتن یه یادداشت کوتاه روی هر هایلایت رو دارن. سوال رو اونجا بنویسید. موقع مرور، فقط یادداشتها رو ببینید و پیش از نگاه کردن به جملهی زرد، جواب بدید.
جابهجایی ساده: یه دوباره خوندن رو با یادآوری عوض کنید
اگه عادت دارید یه فصل رو سه بار بخونید، یه پیشنهاد ساده: بار دوم و سوم رو با یادآوری عوض کنید. یعنی یه بار بخونید؛ بعد کتاب رو ببندید و هر چی یادتونه بنویسید؛ بعد کتاب رو باز کنید و فقط جاهایی رو که جا افتاده بود، دوباره بخونید. چند روز بعد، دوباره همین کار.
این جابهجایی، وقت بیشتری نمیگیره، ولی پژوهشها نشون دادن نتیجهش خیلی بهتره. اولش سختتره و حس خوب کمتری داره، چون میبینید چقدر جا افتاده؛ ولی همونطور که درس «سختیهای مطلوب» گفت، این سختی، دقیقا همون چیزیه که یادگیری میسازه.
یه شکل دیگه از همین جابهجایی، برای کسایی که دوست دارن دوباره بخونن: به جای دوباره خوندن کل فصل، فقط عنوانها و زیرعنوانها رو بخونید و زیر هر کدوم، پیش از نگاه به متن، از خودتون بپرسید «اینجا چی گفته بود؟». بعد اگه لازم بود، متن اون بخش رو ببینید. این، هم دوباره خوندنه، هم یادآوری؛ و از دوباره خوندن ساده خیلی بهتر کار میکنه.
یه جلسهی مطالعه، قبل و بعد
قبل: یه ساعت وقت دارید. فصل رو با ماژیک میخونید و هر چی مهم به نظر میرسه رو زرد میکنید؛ چهل دقیقه. بعد بیست دقیقه، جملههای زرد رو دوباره میخونید. حس خوبی دارید؛ همهچیز آشناست. سه روز بعد، سر امتحان، نصف جوابها رو یادتون نیست.
بعد: همون یه ساعت. سی دقیقه فصل رو بخش به بخش میخونید و آخر هر بخش، فقط یه جمله رو هایلایت میکنید و کنارش یه سوال مینویسید. بیست دقیقه کتاب رو میبندید و به سوالها جواب میدید و چک میکنید. ده دقیقه آخر، فقط جاهایی رو که جا افتاده بود دوباره میخونید. فردا، ده دقیقه به همون سوالها جواب میدید. حس خوب کمتری داشتید، ولی سر امتحان، خیلی بیشتر یادتونه.
فرق این دو جلسه، توی ساعت نیست؛ توی نوع کاریه که ذهن انجام میده. توی جلسهی اول، ذهن بیشتر وقت داره میبینه و میشناسه. توی جلسهی دوم، بیشتر وقت داره بیرون میکشه و میسازه. و همونطور که توی کل این ایستگاه دیدیم، چیزی که بیرون کشیده و ساخته میشه، خیلی بیشتر از چیزی که فقط دیده میشه، میمونه.
هایلایت روی صفحه
روی کتابهای الکترونیکی و فایلهای PDF، هایلایت کردن حتی راحتتر از کاغذه؛ با یه کشیدن انگشت. همین راحتی، خطر زیاد هایلایت کردن رو بیشتر میکنه. همون قاعدهها اینجا هم صدق میکنن: کم، دقیق، و بعد از خوندن کل بخش.
یه مزیت نسخهی دیجیتال اینه که بیشتر برنامهها، میتونن همهی هایلایتها رو یه جا جمع کنن. این فهرست، مادهی خام خوبیه: هر هایلایت رو بخونید و به یه سوال یا فلشکارت تبدیلش کنید. ولی صرفا خوندن دوبارهی همین فهرست، همون دوباره خوندنه، با همون اثر کم.
یه نکتهی دیگه برای خوندن روی صفحه: اسکرول کردن، خودش حس خوندن روون رو بیشتر میکنه، چون متن مدام جلو میره و هیچوقت جایی برای مکث نیست. یه عادت خوب، اینه که آخر هر بخش، عمدا مکث کنید، چشمها رو از صفحه بردارید، و پیش از اسکرول بعدی، از خودتون بپرسید چی خوندید.
برای بچهها
بچهها معمولا هایلایت کردن رو خیلی دوست دارن، چون رنگیه و حس کار کردن میده. به جای ممنوع کردنش، میشه بهش قاعده داد: «توی هر پاراگراف فقط یه هایلایت»، یا «اول کل پاراگراف رو بخون، بعد ماژیک رو بردار». این قاعدهها، بچه رو مجبور میکنن فکر کنه چی مهمه.
یه بازی خوب: بعد از هایلایت، از بچه بخواید جملهی زرد رو بپوشونه و بگه چی بود. یا از هر هایلایت، یه سوال برای شما بسازه و شما جواب بدید. اینطوری، هایلایت به جای پایان کار، شروع یه بازی یادآوری میشه.
برای نوجوونهایی که برای امتحان، شب تا صبح کتاب رو چند بار میخونن، یه جملهی ساده کمک میکنه: «بار دوم رو با کتاب بسته بخون». یعنی به جای خوندن دوباره، کتاب رو ببندن و برای خودشون یا یه همکلاسی تعریف کنن. اولش سختتره، ولی خیلی زود نتیجهش رو توی نمرهها میبینن.
برای سن بالا
بزرگسالها هم، وقتی یه کتاب یا گزارش رو برای کار میخونن، زیاد هایلایت میکنن یا چند بار میخونن. اگه هدف فقط پیدا کردن دوبارهی یه جا توی متنه، هایلایت کم کاملا مفیده. ولی اگه هدف به خاطر سپردن و استفادهست، بعد از خوندن، چند جمله با کلمههای خودتون بنویسید یا برای کسی تعریف کنید.
برای کسایی که با بالا رفتن سن، حس میکنن خوندن دوبارهی یه متن لازمه تا یادشون بمونه، همین پیشنهاد بیشتر صدق میکنه: یه بار دوباره خوندن، با یه بار یادآوری عوض بشه. این، هم یادگیری رو بیشتر میکنه و هم یه تمرین منظم برای حافظهست.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «هر چی بیشتر بخونم، بیشتر یاد میگیرم.» اثر دوباره خوندن زود به سقف میرسه؛ یادآوری خیلی بهتره.
- «وقتی متن روون خونده میشه، یعنی بلدم.» روونی یعنی آشنایی، نه توان یادآوری.
- «هر چی بیشتر هایلایت کنم، بهتره.» هایلایت زیاد، اثرش رو از دست میده.
- «هایلایت کردن بیفایدهست، نباید انجامش داد.» کم و دقیق، و تبدیل به سوال، مفیده.
- «دوباره خوندن پشت سر هم خوبه.» با فاصله خیلی بهتره.
- «حس خوب بعد از مطالعه، نشونهی یادگیریه.» گاهی سختی و حس بد، نشونهی یادگیری بیشتره.
واژههای این درس، یه جا
- هایلایت کردن (Highlighting): رنگ کردن جملهها با ماژیک.
- دوباره خوندن (Rereading): خوندن دوبارهی همون متن.
- روونی (Fluency): راحت خونده شدن یه متن آشنا.
- توهم دونستن: اشتباه گرفتن آشنایی با بلد بودن.
- کمکاربرد (Low Utility): امتیاز این دو روش در مرور دانلاسکی.
- اثر فون رستورف (Von Restorff Effect): چیز متفاوت، بیشتر یادمون میمونه.
- دوباره خوندن با فاصله: خوندن دوباره بعد از چند روز.
- تبدیل هایلایت به سوال: ساختن یه سوال از هر جملهی رنگی.
- یادآوری فعال: جواب دادن از حافظه، بی نگاه.
- سختی مطلوب: سختیای که یادگیری رو بیشتر میکنه.
یه تمرین کوتاه
برای فصل بعدی که میخونید:
- هر بخش رو کامل بخونید، بعد ماژیک رو بردارید.
- فقط یه جمله یا چند کلمه از هر بخش رو هایلایت کنید.
- کنار هر هایلایت، یه سوال توی حاشیه بنویسید.
- به جای دوباره خوندن، هایلایتها رو بپوشونید و به سوالها جواب بدید.
- سه روز بعد، فقط جاهایی رو که یادتون نبود، دوباره بخونید.
درس بعدی، «چگونه کتاب بخوانیم که فراموش نکنیم»، همهی این ایدهها رو برای کتابهای غیردرسی، از رمان تا کتابهای علمی، کنار هم میذاره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- هایلایت و دوباره خوندن، رایجترین روشهان.
- دانلاسکی ۲۰۱۳: هر دو کمکاربرد.
- هر دو حس آشنایی میسازن، که با یادگیری فرق داره.
- دوباره خوندن پشت سر هم، تقریبا بیاثره؛ با فاصله کمی بهتره.
- هایلایت زیاد، بدتر از هایلایت کمه.
- هایلایت رو به سوال تبدیل کنید.
- وقت اصلی رو بذارید برای یادآوری فعال.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.