آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
چگونه کتاب بخوانیم که فراموش نکنیم
جواب کوتاه
برای اینکه یه کتاب رو فراموش نکنید، باید بعد از خوندن، چیزی از اون رو از حافظه بیرون بکشید و در روزها و هفتههای بعد دوباره سراغش برید. خوندن به تنهایی، حتی با دقت، مثل یه سفر بی عکسه: چند هفته بعد بیشترش محو شده. چند کار ساده بیشترین اثر رو دارن: پیش از خوندن بدونید چرا میخونید؛ حین خوندن، آخر هر فصل مکث کنید و بی نگاه بگید چی خوندید؛ و بعد از تموم شدن، یه صفحه با کتاب بسته بنویسید، برای یه نفر تعریفش کنید، یه کار از روش انجام بدید، و چند هفته بعد دوباره همون صفحه رو مرور کنید.
سفری که هیچ عکسی ازش ندارید
یه سفر خیلی خوب رفتید؛ ولی هیچ عکسی نگرفتید، برای هیچکس تعریف نکردید، و توی هیچ دفتری چیزی ننوشتید. یه سال بعد، یکی ازتون میپرسه «اون سفر چطور بود؟». احتمالا فقط یه حس کلی یادتونه، «خوب بود»، و دو سه تا صحنه. بیشتر جزئیات، رفته.
خوندن یه کتاب، برای بیشتر آدمها همینطوریه. یه کتاب خوب میخونیم، لذت میبریم، حتی چند جاش رو هایلایت میکنیم؛ ولی چند ماه بعد، اگه کسی بپرسه «اون کتاب چی میگفت؟»، فقط یه حس کلی و یه دو تا ایده یادمونه. این درس، همهی چیزهایی رو که توی این مسیر دربارهی حافظه و یادگیری دیدیم، کنار هم میذاره، تا کتابهایی که میخونید، توی ذهنتون بمونن.
چرا کتابها رو فراموش میکنیم
هرمان ابینگهاوس، روانشناس آلمانی، سال ۱۸۸۵ نشون داد حافظه بعد از یاد گرفتن، اول خیلی سریع و بعد آرومتر از دست میره؛ همون منحنی فراموشی که درس «تکرار با فاصله» کامل گفت. یه کتاب هم همینه: روزهای اول بعد از خوندن، بخش بزرگی از جزئیاتش محو میشه، مگه اینکه کاری کنیم که دوباره بهش برگردیم.
دلیل دیگه، نحوهی خوندنه. بیشتر ما کتاب رو یه بار، از اول تا آخر، پشت سر هم میخونیم، و بعد کنارش میذاریم. این، دقیقا همون دوباره خوندن بی یادآوری و بی فاصلهست که درس قبل گفت کماثره؛ فقط حتی یه بار هم دوباره نمیخونیم. هیچ یادآوریای، هیچ فاصلهای، هیچ استفادهای. پس طبیعیه که چیز زیادی نمونه.
یه دلیل سوم هم هست: بیشتر کتابها، مخصوصا کتابهای غیرداستانی، چند ایدهی اصلی دارن که با کلی مثال، داستان و توضیح اضافه همراه شدن. موقع خوندن، این مثالها و داستانها جذابن و حس میکنید دارید چیز زیادی یاد میگیرید. ولی اگه از خودتون نپرسید «اصل حرف این فصل چی بود؟»، ذهن بیشتر داستانها رو نگه میداره و ایدهی اصلی، که دلیل نوشته شدن کتاب بود، کمرنگ میشه.
رمان یا کتاب آموزشی، فرق دارن
پیش از هر چیز، یه تفاوت مهم: هدف خوندن یه رمان، معمولا لذت و تجربهست؛ و هدف خوندن یه کتاب غیرداستانی، مثلا دربارهی تاریخ، علم یا مهارت، معمولا یاد گرفتن. برای رمان، لازم نیست هر جزئیاتی یادتون بمونه؛ اگه حس و داستان کلیش مونده، خوندن کار خودش رو کرده.
بیشتر پیشنهادهای این درس، برای کتابهای غیرداستانیان، که هدفشون یاد دادنه. ولی بخشی از اونها، مثل تعریف کردن برای یه نفر یا نوشتن چند جمله آخر کتاب، برای رمانها هم کار میکنن، و آخر درس، چند نکتهی جدا برای رمانها هست.
پیش از خوندن: بدونید چرا میخونید
پیش از باز کردن یه کتاب غیرداستانی، یه دقیقه از خودتون بپرسید: چرا این کتاب رو میخونم؟ چه سوالی دارم که امیدوارم این کتاب جوابش رو بده؟ مثلا «میخوام بفهمم چرا شبها خوب نمیخوابم» یا «میخوام یاد بگیرم چطور پولهام رو بهتر مدیریت کنم». این سوال رو اول کتاب، یا روی یه برگه، بنویسید.
این سوال، همون کاری رو میکنه که قدم «سوال» توی روش SQ3R میکرد: به ذهن میگه موقع خوندن دنبال چی باشه. بعد، مثل پیشخوانی SQ3R، فهرست مطالب، مقدمه و نتیجهگیری کتاب رو یه نگاه بندازید. حالا میدونید کتاب از چه بخشهایی ساخته شده و کجاش احتمالا جواب سوالتون رو داره.
یه کار کوچیک دیگه پیش از شروع: از خودتون بپرسید دربارهی این موضوع، از قبل چی میدونید. حتی چند خط نوشتن، دونستههای قبلی رو فعال میکنه؛ همون قلابهایی که اطلاعات تازه بهشون آویزون میشن. و آخر کتاب، میتونید همین چند خط رو با چیزی که حالا میدونید مقایسه کنید؛ این مقایسه، خودش نشون میده کتاب چقدر چیز تازه بهتون داده.
حین خوندن: آرومتر، با فکر
خوندن یه کتاب غیرداستانی، مسابقهی سرعت نیست. مورتیمر ادلر، فیلسوف آمریکایی، توی کتاب معروفش «چگونه کتاب بخوانیم»، به انگلیسی How to Read a Book، که اول سال ۱۹۴۰ چاپ شد و سال ۱۹۷۲ با چارلز ون دورن بهروز شد، میگه خوندن خوب، یه خوندن «فعاله»؛ یعنی خواننده مدام سوال میپرسه و با نویسنده گفتوگو میکنه.
یه راه ساده برای فعال خوندن: هر چند صفحه یه بار، از خودتون بپرسید «نویسنده اینجا چی میخواد بگه؟ موافقم یا نه؟ این به چی که از قبل میدونم، ربط داره؟». این سوالها، همون بسط دادنه که درس «پرسیدن چرا» گفت؛ و کتاب رو از یه متن که از جلوی چشمتون رد میشه، به یه گفتوگو تبدیل میکنن.
یه نکتهی دیگه: اگه به یه بخش رسیدید که نفهمیدید، لازم نیست همونجا گیر کنید. ادلر پیشنهاد میکنه بار اول، کتابهای سخت رو بی توقف زیاد بخونید، تا کلیت رو بگیرید؛ و بعد، برای بخشهای سخت برگردید. خیلی وقتها، چیزی که توی فصل سه نامفهوم بود، با خوندن فصل پنج روشن میشه. فقط کنار اون بخش یه علامت بذارید، تا بعدا یادتون باشه برگردید.
توی حاشیه بنویسید
اگه کتاب مال خودتونه، حاشیهش رو پر کنید. نه با هایلایت زیاد، که درس قبل گفت کماثره، بلکه با کلمههای خودتون: یه سوال، یه مخالفت، یه مثال از زندگی خودتون، یا یه ربط به یه کتاب دیگه. ادلر میگفت یه کتاب، وقتی واقعا مال شما میشه که توی حاشیهش باهاش گفتوگو کرده باشید.
اگه کتاب امانته یا الکترونیکیه، همین کار رو روی برگههای کوچیک چسبدار یا توی یادداشتهای برنامه انجام بدید. مهم اینه که چیزی که مینویسید، با کلمههای خودتون باشه، نه کپی جملهی کتاب. هر یادداشت حاشیه، یه لحظهی کوچیک پردازش عمیقه.
آخر هر فصل، کتاب رو ببندید
مهمترین کار حین خوندن، این یکیه: آخر هر فصل، پیش از رفتن سراغ فصل بعد، کتاب رو ببندید و یکی دو دقیقه، بی نگاه، از خودتون بپرسید «این فصل چی میگفت؟». دو سه ایدهی اصلیش رو بگید یا روی یه برگه بنویسید. بعد کتاب رو باز کنید و چک کنید.
این، همون یادآوری فعاله، که توی این مسیر بارها دیدیم یکی از دو روش پرکاربرده. یکی دو دقیقه وقت میگیره، ولی تفاوتش با پریدن مستقیم به فصل بعد، خیلی زیاده. بدون این مکث، فصلها مثل آب از روی هم رد میشن؛ با این مکث، هر فصل یه بار از حافظه بیرون کشیده شده.
اگه وقت دارید، یه قدم جلوتر هم برید: پیش از شروع فصل بعد، فصل قبلی رو توی یکی دو جمله برای خودتون خلاصه کنید، و بپرسید این فصل چه ربطی به فصلهای قبلی داشت. این، کمک میکنه کتاب توی ذهنتون یه ساختار به هم پیوسته پیدا کنه، نه یه دسته فصل جدا از هم؛ مثل ساختن نقشهی یه شهر، نه فقط دیدن چند خیابون جدا.
بعد از خوندن: کار اصلی تازه شروع میشه
بیشتر آدمها، وقتی صفحهی آخر کتاب رو میخونن، کارشون رو تمومشده میدونن. ولی اگه هدفتون نگه داشتن کتابه، کار اصلی همینجا شروع میشه. سه کار ساده بعد از تموم شدن هر کتاب، بیشترین اثر رو دارن: یه صفحه نوشتن با کتاب بسته، تعریف کردن برای یه نفر، و انجام دادن یه کار از روی کتاب. هر کدوم رو جدا ببینیم.
یه صفحه، با کتاب بسته
همون روزی که کتاب رو تموم کردید، یا فرداش، کتاب رو کنار بذارید و یه صفحه بنویسید: کتاب دربارهی چی بود؟ سه تا پنج ایدهی اصلیش چی بود؟ مهمترین چیزی که یاد گرفتید چی بود؟ با کدوم بخشش موافق نبودید؟ و یه جمله، بالای صفحه، که کل کتاب رو خلاصه کنه.
این صفحه، همون خلاصهی با کتاب بستهست که درس «خلاصه نویسی» گفت؛ و چون از حافظه نوشته میشه، یه یادآوری کامل از کل کتابه. بعد از نوشتن، کتاب رو باز کنید و فهرست مطالب رو ببینید؛ اگه یه ایدهی مهم جا افتاده بود، اضافهش کنید. این صفحهها رو توی یه دفتر یا یه پوشه نگه دارید.
یه نسخهی کوتاهتر، برای وقتی که وقت ندارید: سه جمله. یه جمله که کتاب دربارهی چی بود، یه جمله که مهمترین ایدهش چی بود، و یه جمله که چی کار میخواید با این ایده بکنید. سه جمله، توی دو دقیقه نوشته میشه، ولی چند ماه بعد، فرق بزرگی بین «یه کتاب خوندم، یادم نیست» و «این کتاب این رو بهم یاد داد» میسازه.
برای یه نفر تعریف کنید
دومین کار، تعریف کردن کتاب برای یه نفره؛ یه دوست، یه عضو خانواده، یا حتی یه پیام صوتی برای خودتون. وقتی میخواید یه کتاب رو برای کسی که نخونده تعریف کنید، باید ایدههاش رو ساده و مرتب کنید؛ همون کاری که تکنیک فاینمن ازتون میخواد.
تعریف کردن، یه فایدهی دیگه هم داره: سوالهای طرف مقابل. وقتی دوستتون میپرسه «خب، چرا؟» یا «یعنی چی؟»، و شما جوابش رو نمیدونید، فهمیدید کجای کتاب رو کامل نفهمیدید. این سوالها، دقیقا همون جاهاییان که باید دوباره سراغشون برید.
اگه کسی دور و برتون نیست که بخواد بشنوه، میتونید برای خودتون یه پیام صوتی دو دقیقهای ضبط کنید، یا یه یادداشت کوتاه توی یه شبکهی اجتماعی بنویسید که «این کتاب رو خوندم و مهمترین چیزی که یاد گرفتم این بود». نوشتن برای یه خوانندهی واقعی، حتی چند نفر، مجبورتون میکنه روشنتر و مرتبتر فکر کنید.
یه کار، از روی کتاب
سومین کار، که برای کتابهای عملی مهمترینه: یه کار مشخص از روی کتاب انجام بدید. اگه کتاب دربارهی خواب بود، یه عادت تازهی خواب رو یه هفته امتحان کنید. اگه دربارهی مدیریت پول بود، یه جدول خرج ماهانه بسازید. اگه دربارهی تاریخ بود، یه جای تاریخی مربوط رو ببینید یا یه فیلم مستند دربارهش.
وقتی یه ایده رو به کار میگیرید، دیگه فقط یه جمله توی کتاب نیست؛ یه تجربهی واقعیه، با جزئیات، حس و نتیجه. و تجربهها خیلی بهتر از جملهها یادمون میمونن. یه کتاب که حتی یه ایدهش رو به کار گرفتید، از ده تا کتاب که فقط خوندید، بیشتر توی زندگیتون میمونه.
یه راه ساده برای پیدا کردن اون کار مشخص: آخر هر فصل، توی حاشیه یا روی یه برگه بنویسید «اینو میتونم امتحان کنم: ...». آخر کتاب، از بین همهی اینها، یکی رو انتخاب کنید، نه همه رو. یه تغییر کوچیک که واقعا انجام میشه، از ده تا تصمیم بزرگ که هیچکدوم شروع نمیشن، خیلی بیشتر ارزش داره.
مرور با فاصله: هفتهها و ماهها بعد
صفحهای که بعد از کتاب نوشتید، فقط برای همون روز نیست. یه ماه بعد، یه بار دیگه سراغش برید؛ ولی این بار، پیش از خوندنش، سعی کنید بی نگاه، ایدههای اصلی کتاب رو به یاد بیارید. بعد صفحه رو بخونید و ببینید چی جا افتاده. چند ماه بعد، دوباره همین کار.
این، همون تکرار با فاصلهست، برای کتابها. هر بار فقط چند دقیقه وقت میگیره، ولی کتاب رو از «یه چیزی خوندم، یادم نیست چی» به «این کتاب این سه تا ایده رو داشت» تبدیل میکنه. یه یادآور توی تقویم بذارید، برای یه ماه و سه ماه بعد از تموم کردن هر کتاب مهم.
چهار سطح خوندن ادلر
ادلر توی کتابش، چهار سطح خوندن رو از هم جدا میکنه، که هر کدوم روی قبلی ساخته میشه:
- خوندن پایه (Elementary): فهمیدن جملهها؛ چیزی که توی دبستان یاد میگیریم.
- خوندن بازرسی (Inspectional): نگاه سریع به کل کتاب، برای فهمیدن اینکه دربارهی چیه و ارزش خوندن داره یا نه.
- خوندن تحلیلی (Analytical): خوندن کامل و فعال، با سوال و حاشیهنویسی.
- خوندن مقایسهای (Syntopical): خوندن چند کتاب دربارهی یه موضوع، و مقایسهشون.
این درس، بیشتر دربارهی سطح سومه. ولی سطح دوم، همون پیشخوانیه، و یه پیشنهاد خوب داره: هر کتابی ارزش خوندن کامل نداره. اول با یه نگاه سریع تصمیم بگیرید؛ بعد، برای کتابهایی که ارزش دارن، وقت کامل بذارید.
کاغذ یا صفحهی گوشی
پابلو دلگادو و همکارانش، سال ۲۰۱۸، توی یه فراتحلیل که توی مجلهی Educational Research Review چاپ شد، نتیجهی دهها پژوهش رو کنار هم گذاشتن و دیدن فهمیدن متنهای اطلاعاتی، روی کاغذ کمی بهتر از روی صفحهست؛ به خصوص وقتی زمان محدوده. برای متنهای داستانی، فرق خیلی کمتر بود.
یه توضیح احتمالی اینه که روی صفحه، آدمها سریعتر و سطحیتر میخونن، چون عادت کردن روی صفحه پیام و خبر کوتاه بخونن. پس اگه روی صفحه میخونید، عمدا آرومتر بخونید، اعلانها رو خاموش کنید، و همون مکث آخر هر فصل رو جدی بگیرید. این فرق، کوچیکه، و با عادتهای درست، تقریبا از بین میره.
یه پیشنهاد عملی دیگه برای خوندن روی گوشی: حالت مطالعه یا حالت تمرکز رو روشن کنید، که اعلانها رو موقتا قطع میکنه. و اگه میتونید، کتابهای آموزشی مهم رو روی تبلت یا کتابخوان بخونید، نه روی همون گوشیای که پیامها و شبکههای اجتماعی هم روشن؛ چون هر بار که گوشی رو برای خوندن برمیدارید، وسوسهی یه نگاه کوتاه به جاهای دیگه هم هست.
کتاب صوتی هم حساب میشه؟
پژوهشها نشون دادن فهمیدن یه متن، با گوش دادن و خوندن، برای بزرگسالهایی که خوندن بلدن، تقریبا یکسانه. پس کتاب صوتی، یه راه کاملا درست برای «خوندن»ـه، به خصوص توی رفت و آمد یا موقع کارهای خونه.
ولی یه چالش داره: موقع گوش دادن، راحتتر حواس پرت میشه، و برگشتن به عقب سختتره. و چون معمولا همزمان با یه کار دیگه گوش میدیم، همون هزینهی چندکاری که درس «چندکاری» گفت، اینجا هم هست. برای کتابهای آموزشی سنگین، بهتره یا نسخهی نوشتاری رو بخونید، یا موقع گوش دادن، کار دیگهای نکنید. و همهی کارهای بعد از خوندن، برای کتاب صوتی هم لازمن.
چند کتاب در سال؟
توی شبکههای اجتماعی، زیاد چالشهای «سالی صد کتاب» میبینید. ولی اگه هدف یاد گرفتنه، تعداد، معیار خوبی نیست. ده کتاب که خوب خونده، یادداشتبرداری، تعریف و به کار گرفته شدن، از صد کتاب که سریع ورق خوردن و فراموش شدن، خیلی بیشتر توی ذهن و زندگیتون میمونن.
یه پیشنهاد: برای هر کتاب مهم، یه کم بیشتر از خود خوندنش، وقت بعد از خوندن بذارید؛ برای نوشتن، تعریف کردن و مرور. اگه این باعث میشه کتابهای کمتری بخونید، اشکالی نداره. «دوباره خوندن یه کتاب خوب» هم، بعد از یکی دو سال، اغلب از خوندن یه کتاب تازهی معمولی ارزشمندتره.
چند نکته برای رمانها
برای رمانها، کارهای سادهتری کافیه. آخر هر چند فصل، یه جمله برای خودتون بگید که چی شد. اگه شخصیتها زیادن، یه برگه کنار کتاب بذارید و اسمها و ربطشون رو بنویسید؛ این، هم خوندن رو راحتتر میکنه و هم داستان رو بهتر نگه میداره.
آخر رمان، چند جمله بنویسید: داستان دربارهی چی بود، کدوم شخصیت رو بیشتر دوست داشتید و چرا، و چه حسی بعدش داشتید. و اگه شد، با یه دوست که همون کتاب رو خونده، دربارهش حرف بزنید؛ گروههای کتابخوانی، دقیقا برای همین ساخته شدن.
اشتباههای رایج
- خوندن پشت سر هم کل کتاب، بی هیچ مکثی آخر فصلها.
- هایلایت زیاد، و دیگه هیچوقت سراغ هایلایتها نرفتن.
- تموم کردن کتاب و رفتن مستقیم سراغ کتاب بعدی.
- کپی کردن جملههای کتاب به جای نوشتن با کلمههای خودتون.
- خوندن کتابهای زیاد برای رسیدن به یه عدد.
- تموم کردن کتابی که ارزش خوندن نداره، فقط چون شروعش کردید.
آخری مهمه: اگه بعد از چند فصل دیدید یه کتاب به دردتون نمیخوره، ول کردنش اشکالی نداره. وقت شما محدوده؛ و هر ساعتی که صرف یه کتاب بیفایده میشه، ساعتیه که میشد صرف یه کتاب خوب یا مرور کتابهای قبلی بشه.
برای بچهها
برای بچهها، مهمترین کار بعد از خوندن یه کتاب، حرف زدن دربارهشه. بپرسید «چی شد؟»، «کدوم قسمتش رو بیشتر دوست داشتی؟»، «اگه تو جای اون شخصیت بودی، چی کار میکردی؟». این سوالها، هم یادآوریان و هم فکر کردن دربارهی داستان.
برای بچههای کوچیکتر، کشیدن یه نقاشی از صحنهی مورد علاقه، یا بازی کردن یه بخش از داستان، همون کار رو میکنه. و برای کتابهای علمی بچهها، مثلا دربارهی دایناسورها یا سیارهها، یه بازی «سه چیزی که یاد گرفتم» آخر هر کتاب، خیلی کمک میکنه.
برای سن بالا
خیلی از بزرگسالها، با بالا رفتن سن، حس میکنن کتابهایی که میخونن، زودتر از قبل فراموش میشن. کارهای این درس، برای همین گروه بیشترین فایده رو دارن، چون جای حافظهی خودبهخودی رو، با یه روال ساده و منظم پر میکنن.
یه دفترچهی کتاب، با یه صفحه برای هر کتاب، و یه گروه کتابخوانی با دوستها یا همسایهها، دو تا از بهترین ابزارهان. گروه کتابخوانی، هم تعریف کردن و شنیدن نظر بقیه رو داره، هم یه قرار منظمه که آدم رو به خوندن و فکر کردن نگه میداره، و هم یه رابطهی اجتماعی خوب.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «اگه کتاب رو با دقت بخونم، یادم میمونه.» بی یادآوری و مرور، بیشترش فراموش میشه.
- «هر چی کتاب بیشتر، بهتر.» کمتر ولی ماندگار، ارزشمندتره.
- «کتاب رو باید تا آخر خوند.» اگه به دردتون نمیخوره، ول کنید.
- «کتاب صوتی، خوندن حساب نمیشه.» فهمیدن تقریبا یکسانه؛ فقط حواسپرتی رو مراقب باشید.
- «خوندن سریع، یعنی خوندن خوب.» برای کتاب آموزشی، آرومتر و فعالتر بهتره.
- «وقتی کتاب تموم شد، کار تمومه.» کار اصلی برای نگه داشتن، بعد از اونه.
واژههای این درس، یه جا
- منحنی فراموشی (Forgetting Curve): از دست رفتن سریع حافظه، اول تند بعد آروم.
- خوندن فعال (Active Reading): خوندن با سوال و گفتوگو با نویسنده.
- حاشیهنویسی (Marginalia): نوشتن کنار صفحه با کلمههای خودتون.
- خوندن بازرسی (Inspectional Reading): نگاه سریع برای تصمیم.
- خوندن تحلیلی (Analytical Reading): خوندن کامل و فعال.
- خوندن مقایسهای (Syntopical Reading): مقایسهی چند کتاب.
- صفحهی کتاب: یه صفحه با کتاب بسته، بعد از تموم کردن.
- مرور با فاصله: سر زدن دوباره، ماهها بعد.
- گروه کتابخوانی: چند نفر که یه کتاب رو میخونن و دربارهش حرف میزنن.
- مورتیمر ادلر (Mortimer Adler): نویسندهی «چگونه کتاب بخوانیم».
یه تمرین کوتاه
برای آخرین کتابی که خوندید، حتی اگه مدتی گذشته:
- کتاب رو نگاه نکنید.
- یه جمله بنویسید که کل کتاب رو خلاصه کنه.
- سه ایدهی اصلیش رو بنویسید.
- حالا فهرست مطالب رو ببینید و چیزهای جاافتاده رو اضافه کنید.
- امروز، کتاب رو در دو دقیقه برای یه نفر تعریف کنید.
درس بعدی، «برنامه ریزی درسی»، میگه چطور همهی این روشها رو توی یه برنامهی هفتگی و ماهانه جا بدید، طوری که هم واقعی باشه و هم بشه بهش پایبند موند.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- فراموش کردن کتاب طبیعیه؛ منحنی فراموشی.
- پیش از خوندن: بدونید چرا و چی میخواید.
- حین خوندن: حاشیهنویسی و مکث آخر هر فصل.
- بعد از خوندن: یه صفحه با کتاب بسته.
- تعریف کردن برای یه نفر و یه کار از روی کتاب.
- مرور با فاصله: چند هفته و چند ماه بعد.
- کمتر کتاب، ولی ماندگارتر.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.