آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
توهم بلد بودن: چرا فکر میکنیم بلدیم
جواب کوتاه
توهم بلد بودن، که بهش توهم دانستن یا به انگلیسی Illusion of knowing هم میگن، یعنی حس کنیم چیزی رو بلدیم در حالی که فقط برامون آشناست. مغز وقتی یه متن رو راحت میخونه یا یه چیز رو زیاد دیده، این راحتی رو با دونستن اشتباه میگیره؛ برای همین بعد از دوباره خوندن مطمئنیم و سر امتحان چیزی یادمون نمیاد. تنها راه مطمئن، اینه که بی نگاه کردن، خودمون رو امتحان کنیم یا برای کسی توضیح بدیم.
یه دوچرخه از حافظه بکشید
یه کاغذ بردارید و بی نگاه کردن به هیچ عکسی، یه دوچرخه بکشید؛ با دو تا چرخ، فرمون، زین، پدال و زنجیر. همهمون هزار بار دوچرخه دیدیم و خیلیهامون سوار شدیم. پس باید راحت باشه، نه؟
ربکا لاوسون (Rebecca Lawson)، روانشناس دانشگاه لیورپول، توی پژوهشی که سال ۲۰۰۶ چاپ شد، دقیقا همین رو از آدمها خواست. خیلیها دوچرخههایی کشیدن که اصلا نمیتونست کار کنه: زنجیری که به چرخ جلو وصل بود، یا قابی که فرمون رو نمیذاشت بچرخه. حتی بعضی از کسایی که زیاد دوچرخهسواری میکردن، اشتباه کردن. این آزمایش، سادهترین تصویر چیزیه که این درس دربارشه: دوچرخه برای همه آشناست، ولی آشنا بودن یعنی بلد بودن نیست. این درس میگه چرا مغز این دو تا رو با هم اشتباه میگیره، کجاها این اشتباه سر درس خوندن گرونمون تموم میشه، و چطور بگیریمش.
سکهای که هر روز دستتونه
پیش از لاوسون، ریموند نیکرسون و مریلین آدامز توی پژوهشی که سال ۱۹۷۹ چاپ شد، یه آزمایش شبیه با سکهی یک سنتی آمریکا انجام دادن؛ سکهای که آمریکاییها هر روز دست میگیرن. وقتی ۱۵ طرح مختلف از سکه رو نشون دادن و پرسیدن کدوم درسته، کمتر از نصف آدمها طرح درست رو انتخاب کردن، و وقتی خواستن از حافظه بکشنش، بیشتر جزئیات رو جا انداختن یا اشتباه گذاشتن.
شما هم میتونید امتحان کنید: یه اسکناس پرکاربرد که هر روز دستتونه رو، بی نگاه کردن، بکشید. تصویرش چیه؟ عدد کجاست؟ رنگش چیه؟ احتمالا میبینید خیلی کمتر از اونی که فکر میکردید بلدید. دلیلش اینه که برای استفاده از اسکناس، لازم نیست همهی جزئیاتش رو بدونید؛ کافیه بشناسیدش. مغز هم فقط همون قدری که لازم داره رو نگه میداره.
توهم بلد بودن یعنی چی
توهم بلد بودن، که توی منابع فارسی بهش توهم دانستن هم میگن و به انگلیسی Illusion of knowing، یعنی حس اینکه چیزی رو بلدیم یا فهمیدیم، در حالی که فقط برامون آشناست. این حس دروغ نمیگه که «این رو دیدم»؛ دروغ میگه که «این رو میتونم به یاد بیارم و به کار ببرم».
پژوهشگرها چند جور از این توهم رو جدا کردن که توی این درس میبینیم: توهم عمق توضیح، یعنی فکر کنیم میدونیم یه چیز چطور کار میکنه؛ توهم روانی، یعنی راحت خوندن رو با یاد گرفتن اشتباه بگیریم؛ و توهم «از اول میدونستم»، یعنی بعد از دیدن جواب، فکر کنیم خودمون هم بلد بودیم. همهشون یه ریشه دارن، و یه چاره.
چرا مغز این اشتباه رو میکنه
مغز نمیتونه مستقیم توی خودش رو ببینه که «این اطلاعات کجا و چقدر محکم ذخیره شده». برای همین، وقتی میخواد حدس بزنه چیزی رو بلدیم یا نه، از نشونههای غیرمستقیم استفاده میکنه. یکی از مهمترین این نشونهها، راحتیه: اینکه یه چیز چقدر راحت به ذهن میاد یا چقدر راحت خونده میشه. به این راحتی، به انگلیسی Fluency، یعنی روانی، میگن.
خیلی وقتها این نشونه درسته؛ چیزی که خوب بلدیم، راحت به ذهن میاد. ولی گاهی راحتی از جای دیگهای میاد: از اینکه همین الان خوندیمش، از اینکه خطش درشته، از اینکه کسی خیلی روون توضیحش داد. اون وقت مغز همین راحتی رو به حساب بلد بودن میذاره. مثل کسی که فکر میکنه راه رو بلده چون از پنجرهی ماشین دیده، ولی هیچوقت خودش رانندگی نکرده.
این اشتباه، نشونهی ضعف یا تنبلی نیست؛ همهی آدمها، حتی استادها و متخصصها، اینطوریان، چون مغز همه با همین نشونهها کار میکنه. فرق آدمهایی که خوب یاد میگیرن با بقیه، این نیست که این حس رو ندارن؛ اینه که بهش اعتماد کامل نمیکنن و یه آزمون کوچیک پشتش میذارن. یعنی کار ما حذف این حس نیست، بلکه چک کردنشه.
زیپ، سیفون، قفل: توهم عمق توضیح
لئونید روزنبلیت و فرانک کیل توی مقالهای که سال ۲۰۰۲ چاپ شد، از آدمها پرسیدن چقدر خوب میدونن چیزهای روزمرهای مثل زیپ، سیفون توالت یا قفل در چطور کار میکنن، و یه عدد از ۱ تا ۷ بدن. بیشتر آدمها عدد نسبتا بالایی دادن. بعد ازشون خواستن قدم به قدم بنویسن که مثلا زیپ دقیقا چطور کار میکنه.
وقتی آدمها سعی کردن توضیح بدن، گیر کردن، و وقتی دوباره ازشون پرسیدن چقدر بلدید، عددشون پایین اومد. به این، توهم عمق توضیح، به انگلیسی Illusion of explanatory depth، گفتن. یعنی ما فکر میکنیم «چطور» چیزها رو بلدیم، چون «چی» اونها رو بلدیم و هر روز باهاشون کار میکنیم. نکتهی مهمش برای درس: فقط تلاش برای توضیح دادن، این توهم رو فاش کرد؛ هیچ استادی لازم نبود.
توضیح دقیقا کجا گیر میکنه
اگه به توضیحهایی که آدمها توی اون آزمایش نوشتن نگاه کنید، معمولا قدم اول راحته: «زیپ دو تا ردیف دندونه داره». قدم دوم هم معمولا میاد: «وقتی سر زیپ رو میکشی، بسته میشن». ولی قدم سوم، یعنی اینکه چرا دندونهها به هم گیر میکنن و دوباره باز نمیشن، جاییه که پله تموم میشه.
درس خوندن هم همینطوره. توی هر فصل، قدمهای اول و آخر رو معمولا میدونیم، ولی وسطش یه جای خالی هست که فقط وقتی سعی میکنیم بنویسیمش پیدا میشه. اون جای خالی، دقیقا همون چیزیه که امتحان ازش سوال میاره. برای همین، توضیح نوشتن قدم به قدم، بهترین نقشهی جاهای خالیه.
راحت خوندن، یاد گرفتن نیست
آشر کوریات و رابرت بیورک توی پژوهشهایی که سال ۲۰۰۵ چاپ کردن، نشون دادن آدمها وقتی یه چیز رو جلوی چشمشون دارن، فکر میکنن بعدا هم به همین راحتی یادشون میاد، و یادشون میره که سر امتحان، اون چیز دیگه جلوی چشمشون نیست. اسمش رو گذاشتن پیشبینیای که از جای غلط نگاه میکنه.
مثال روزمرهش اینه: کتاب جلوتونه، یه تعریف رو میخونید و فکر میکنید «آره، این رو بلدم، معلومه». ولی «معلومه» فقط چون جلوی چشمتونه. سوال درست این نیست که «وقتی میخونمش، میفهممش؟»، سوال درست اینه که «وقتی کتاب بستهست، میتونم بگمش؟». این دو تا سوال، جوابهای خیلی متفاوتی دارن.
خط درشت، حس بلد بودن
متیو رودز و آلن کستل توی مقالهای که سال ۲۰۰۸ چاپ شد، به آدمها کلمههایی رو نشون دادن، بعضی با خط درشت و بعضی با خط ریز، و پرسیدن هر کدوم چقدر یادشون میمونه. آدمها کلمههای درشت رو بهیادموندنیتر حدس زدن. ولی وقتی امتحان گرفتن، درشت یا ریز بودن خط، تقریبا هیچ فرقی توی به یاد آوردن نداشت.
این آزمایش کوچیک، یه پیام بزرگ داره: حس «این آسونه، یادم میمونه» میتونه از چیزهایی بیاد که هیچ ربطی به یادگیری ندارن. ظاهر قشنگ یه جزوه، خط خوانا یا رنگهای جذاب، خوندن رو دلپذیرتر میکنن، که چیز خوبیه؛ ولی جای امتحان کردن خود رو نمیگیرن.
استاد روون، حس یادگیری بیشتر
شانا کارپنتر و همکارهاش توی پژوهشی که سال ۲۰۱۳ چاپ شد، دو نسخه از یه ویدیوی آموزشی ساختن با همون متن. توی یکی، استاد روون و مطمئن حرف میزد و به دوربین نگاه میکرد؛ توی اون یکی، همون حرفها رو با مکث و از روی کاغذ میگفت. دانشجوهایی که استاد روون رو دیدن، فکر میکردن بیشتر یاد گرفتن و بیشتر یادشون میمونه.
ولی وقتی امتحان گرفتن، دو گروه تقریبا یه اندازه یاد گرفته بودن. یعنی روون بودن استاد، حس یادگیری رو بالا برده بود، نه خود یادگیری رو. این یعنی اگه بعد از یه ویدیوی خیلی خوب احساس میکنید همهچیز رو فهمیدید، اون حس رو باور نکنید تا وقتی بی ویدیو امتحانش کنید.
وقتی یادگیری بهتر، بدتر حس میشه
لوئیس دسلوریه و همکارهاش توی دانشگاه هاروارد، توی مقالهای که سال ۲۰۱۹ در مجلهی PNAS چاپ شد، دانشجوهای فیزیک رو توی دو جور کلاس گذاشتن: یه جلسه سخنرانی معمولی و روون، یه جلسه کلاس فعال که دانشجوها خودشون باید با هم مسئله حل میکردن و استاد فقط کمک میکرد. بعد هم پرسیدن چقدر یاد گرفتید، هم امتحان گرفتن.
دانشجوهای کلاس فعال، توی امتحان بیشتر یاد گرفته بودن؛ ولی خودشون حس میکردن کمتر یاد گرفتن و کلاس سخنرانی رو بیشتر دوست داشتن. دلیلش این بود که کلاس فعال سختتر و گیجکنندهتر حس میشد، و این سختی رو به حساب «یاد نگرفتن» میذاشتن. درس «سختی خوب» توی ایستگاه بعدی همین مسیر، این سختی مفید رو کامل باز میکنه.
مرور با فاصله هم بدتر حس میشه
نیت کورنل و رابرت بیورک توی مقالهای که سال ۲۰۰۸ چاپ شد، از آدمها خواستن سبک نقاشی چند نقاش رو از روی نمونههاشون یاد بگیرن؛ یه بار نقاشیهای هر نقاش رو پشت سر هم دیدن، یه بار قاطی و با فاصله. بیشتر آدمها توی حالت قاطی و با فاصله بهتر یاد گرفتن، ولی وقتی پرسیدن کدوم روش بهتر بود، بیشترشون همون حالت پشت سر هم رو انتخاب کردن.
این همون الگوئه: روشی که راحتتره، حس بهتری میده، و روشی که بیشتر یاد میده، سختتر حس میشه. برای همینه که نمیشه برای انتخاب روش درس خوندن، فقط به حس اعتماد کرد. درسهای «تکرار با فاصله» و «اینترلیوینگ» توی ایستگاه بعدی، این دو روش رو کامل میگن.
دوباره خوندن: پادشاه توهم
از بین همهی کارهایی که موقع درس خوندن میکنیم، دوباره خوندن بیشتر از همه این توهم رو میسازه. بار دوم که یه متن رو میخونید، همهچیز آشناست، جملهها روون جلو میرن و حس خوبی دارید. ولی این روانی، بیشتر از آشنایی میاد تا از اینکه حالا بتونید متن رو به یاد بیارید.
پژوهشهایی که چند روش درس خوندن رو با هم مقایسه کردن، نشون دادن دوباره خوندن، بهخصوص پشت سر هم، اثر کمی روی یادگیری بلندمدت داره؛ در حالی که امتحان کردن خود، با همون وقت، خیلی بیشتر اثر داره. دوباره خوندن بیفایده نیست، مخصوصا برای بار اول فهمیدن؛ ولی به عنوان روش مرور، گولزنندهست. درس «هایلایت و دوباره خواندن» جزئیاتش رو داره.
شناختن آسونه، به یاد آوردن سخت
دو جور «یادم میاد» داریم. یکی شناختن، به انگلیسی Recognition: چیزی جلوتونه و میگید «آره، این رو دیدم». مثل وقتی که چهرهی کسی رو توی خیابون آشنا میبینید. دومی به یاد آوردن، به انگلیسی Recall: هیچی جلوتون نیست و باید خودتون از توی ذهن درش بیارید. مثل وقتی که باید اسم همون آدم رو بگید.
شناختن خیلی آسونتر از به یاد آوردنه. برای همینه که یه سوال چهارگزینهای رو گاهی درست جواب میدید، ولی اگه همون سوال تشریحی بود، نمیتونستید. دوباره خوندن، فقط شناختن رو تمرین میده؛ ولی امتحان، و زندگی، بیشتر به یاد آوردن میخواد. پس برای مرور، از خودتون سوال باز بپرسید، نه فقط چهارگزینهای.
«از اول میدونستم»
باروخ فیشهاف (Baruch Fischhoff) توی پژوهشهایی که از سال ۱۹۷۵ شروع شد، نشون داد وقتی آدمها جواب یه سوال یا نتیجهی یه اتفاق رو میفهمن، دیگه نمیتونن خوب یادشون بیارن که پیش از دونستنش چی فکر میکردن. فکر میکنن «از اول میدونستم». به این، سوگیری پسنگری، به انگلیسی Hindsight bias، میگن.
سر درس خوندن، این خیلی پیش میاد: یه مسئله رو حل نمیکنید، جواب کتاب رو میخونید، و میگید «آهان، معلومه، بلد بودم، فقط حواسم نبود». ولی اگه واقعا بلد بودید، حلش میکردید. چارهش سادهست: بعد از خوندن جواب، چند ساعت یا یه روز بعد، همون مسئله رو بی نگاه کردن دوباره حل کنید. اگه تونستید، حالا بلدید.
یه کار کوچیک دیگه هم کمک میکنه: پیش از اینکه جواب کتاب رو نگاه کنید، جواب خودتون رو هر چی هست بنویسید، حتی اگه مطمئن نیستید. اون وقت دیگه نمیتونید بعدا به خودتون بگید «همین رو میخواستم بگم»؛ نوشتهتون جلوتونه و میبینید دقیقا کجاش با جواب درست فرق داشت. همین فرق، چیزیه که باید یاد بگیرید.
«نوک زبونمه»
یه حالت آشنای دیگه هم هست: میدونید که یه چیزی رو میدونید، ولی نمیتونید بگیدش؛ مثلا اسم یه بازیگر که «نوک زبونتونه». به این، حالت نوک زبون، به انگلیسی Tip of the tongue، میگن. این حالت نشون میده حس دونستن و توانایی به یاد آوردن، دو چیز جدان؛ حس هست، ولی راه دسترسی بستهست.
برای امتحان، این یعنی «یه چیزی ازش یادمه» کافی نیست. اگه سر جلسه نتونید بگیدش، انگار بلد نیستید. خبر خوب اینه که تمرین به یاد آوردن، همین راههای دسترسی رو باز و محکم میکنه؛ هر بار که چیزی رو از ذهن بیرون میارید، دفعهی بعد راحتتر بیرون میاد.
اینترنت و حس دونستن
متیو فیشر، مریل گادو و فرانک کیل توی مقالهای که سال ۲۰۱۵ چاپ شد، از یه گروه خواستن جواب چند سوال رو توی اینترنت جستجو کنن و از گروه دیگه خواستن بی اینترنت جواب بدن. بعد از هر دو گروه پرسیدن دربارهی موضوعهای کاملا دیگه، که ربطی به اون سوالها نداشت، چقدر میدونن. کسایی که جستجو کرده بودن، خودشون رو دربارهی همون موضوعهای بیربط هم داناتر حدس زدن.
یعنی دسترسی راحت به جواب، کمکم با «من بلدم» قاطی میشه. بتسی اسپارو و همکارهاش هم سال ۲۰۱۱ در مجلهی Science نشون دادن وقتی آدمها فکر میکنن یه اطلاعات بعدا روی کامپیوتر در دسترسه، خود اطلاعات رو کمتر به خاطر میسپارن و بیشتر یادشون میمونه کجا پیداش کنن. این بد نیست؛ ولی سر امتحان، یا وقتی اینترنت نیست، فقط چیزی که توی سر خودتونه به کار میاد. پس وقتی یه چیز رو جستجو کردید و فهمیدید، یه بار هم بی گوشی بگیدش.
توی گروههای درسی
درس خوندن گروهی میتونه خیلی مفید باشه، ولی یه دام هم داره: وقتی کسی دیگه توضیح میده و شما سر تکون میدید، توهم بلد بودن خیلی راحت ساخته میشه. توضیح دوستتون روون و قانعکنندهست، شما هم دنبالش میکنید، و فکر میکنید خودتون هم بلدید.
برای اینکه گروه واقعا کمک کنه، نوبتی کار کنید: هر کس یه بخش رو، بی نگاه کردن به کتاب، برای بقیه توضیح بده، و بقیه سوال بپرسن. اونی که توضیح میده، بیشترین سود رو میبره؛ پس نذارید همیشه یه نفر توضیح بده. درس «یاد دادن به دیگران» توی همین مسیر، این رو کاملتر میگه.
کجا این توهم گرون تموم میشه
- شب امتحان: فکر میکنید یه فصل رو بلدید، پس نمیخونیدش، و سر جلسه میبینید بلد نیستید.
- برنامهی درسی: وقت کمتری برای بخشهایی میذارید که آشنا به نظر میان ولی هنوز یاد نگرفتید.
- انتخاب روش: روشهای راحت و گولزننده رو به روشهای سخت و مفید ترجیح میدید.
- کار و زندگی: فکر میکنید یه کار رو بلدید چون بارها دیدید کسی انجامش داده، تا روزی که خودتون باید انجامش بدید.
توی همهی اینها، مشکل اصلی کمکاری نیست؛ مشکل اینه که نمیدونید کجا باید بیشتر کار کنید. برای همینه که گرفتن این توهم، از سختتر درس خوندن مهمتره.
پنج راه برای گرفتن توهم
- بپوشونید و بگید: بخشی رو که خوندید با دست یا کاغذ بپوشونید و بی نگاه، بگید یا بنویسید چی بود.
- قدم به قدم توضیح بدید: مثل آزمایش زیپ، «چطور» رو قدم به قدم بنویسید تا جای خالی پیدا بشه.
- با فاصله بسنجید: حدس «بلدم» رو درست بعد از خوندن نزنید؛ چند ساعت بعد امتحان کنید.
- سوال باز: به جای چهارگزینهای، از خودتون سوالی بپرسید که جواب رو باید از ذهن دربیارید.
- مثال تازه: یه مثال بسازید که توی کتاب نیست؛ اگه تونستید، فهمیدید.
هر پنج راه، یه چیز مشترک دارن: اطلاعات رو از جلوی چشمتون برمیدارن و مجبورتون میکنن خودتون بسازیدش. این همون چیزیه که امتحان ازتون میخواد. پس در واقع دارید پیش از امتحان، یه امتحان کوچیک و بیخطر میدید.
برای بچهها و سن بالا
بچهها این توهم رو بیشتر دارن؛ همونطور که درس «فراشناخت» گفت، بچههای کوچیکتر اغلب نمیفهمن کی چیزی رو واقعا یاد گرفتن. برای همین، به جای پرسیدن «بلدی؟»، که تقریبا همیشه جوابش «آره»ست، ازشون بخواید توضیح بدن یا یه بار بی کتاب انجامش بدن.
توی سن بالا، به یاد آوردن اسمها و جزئیات معمولا کمی کندتر میشه، در حالی که شناختن تقریبا سالم میمونه. این یعنی فاصلهی «آشناست» و «میتونم بگم» ممکنه کمی بیشتر بشه. همون پنج راه بالا، اینجا هم بهترین چارهست؛ مخصوصا گفتن بلند و نوشتن.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «اگه جزوه رو چند بار خوندم، یعنی بلدم.» دوباره خوندن آشنایی میسازه، نه لزوما به یاد آوردن.
- «وقتی استاد گفت، فهمیدم؛ پس بلدم.» روون شنیدن حس یادگیری میده، نه لزوما خود یادگیری.
- «روشی که سختتره، یعنی بده.» یادگیری فعال و با فاصله سختتر حس میشن ولی بیشتر یاد میدن.
- «جواب رو دیدم و معلوم بود؛ بلد بودم.» سوگیری پسنگری؛ یه روز بعد بی جواب امتحان کنید.
- «چهارگزینهای رو جواب دادم، پس بلدم.» شناختن از به یاد آوردن خیلی آسونتره.
- «جزوهی قشنگتر، بیشتر یادم میمونه.» خط درشت حس بهیادموندن میداد، نه بهیادموندن واقعی.
واژههای این درس، یه جا
- توهم بلد بودن یا توهم دانستن (Illusion of knowing): حس دونستن چیزی که فقط آشناست.
- توهم عمق توضیح (Illusion of explanatory depth): فکر کنیم طرز کار چیزی رو بلدیم.
- روانی (Fluency): راحتی خوندن یا به ذهن اومدن.
- شناختن (Recognition): «این رو دیدم»، وقتی جلوی چشمه.
- به یاد آوردن (Recall): بیرون آوردن از ذهن بی کمک.
- سوگیری پسنگری (Hindsight bias): «از اول میدونستم» بعد از دیدن جواب.
- حالت نوک زبون (Tip of the tongue): حس دونستن بی توانایی گفتن.
- یادگیری فعال (Active learning): یادگیری با حل و ساختن، نه فقط شنیدن.
- قضاوت یادگیری (Judgment of learning): حدس اینکه چقدر یادمون میمونه.
- آزمون خود (Self-testing): امتحان کردن خودمون پیش از امتحان واقعی.
یه تمرین کوتاه
امروز:
- یه دوچرخه از حافظه بکشید و بعد با عکس مقایسه کنید.
- یه چیز روزمره که فکر میکنید بلدید، مثل کار کردن یخچال، رو قدم به قدم بنویسید.
- از آخرین درسی که خوندید، سه سوال باز برای خودتون بنویسید و فردا بی نگاه جواب بدید.
- یه بخش از کتاب رو بپوشونید و بگید؛ جاهایی که گیر کردید رو علامت بزنید.
- پیش از آزمون همین درس، حدس بزنید چند از ۱۵ رو درست جواب میدید.
درس بعدی این ایستگاه، «افسانههای مغز»، چند تا از معروفترین حرفهای غلط دربارهی مغز و یادگیری، مثل ۱۰ درصد مغز و نیمکرهی چپ و راست، رو یکییکی بررسی میکنه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- آشنا بودن با بلد بودن فرق داره.
- خیلیها دوچرخه رو هر روز میبینن و نمیتونن درست بکشنش.
- آدمها فکر میکنن طرز کار چیزهای روزمره رو بلدن، تا وقتی بخوان توضیحش بدن.
- راحت خوندن، درشت بودن خط و روون بودن استاد، حس یادگیری میدن، نه لزوما یادگیری.
- یادگیری فعال گاهی سختتر حس میشه، ولی بیشتر یاد میده.
- شناختن از بین گزینهها، از به یاد آوردن آسونتره.
- بپوشونید، به یاد بیارید، توضیح بدید؛ بعد قضاوت کنید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.