آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
انعطافپذیری مغز: مغزی که عوض میشه
جواب کوتاه
نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity)، یا انعطافپذیری مغز، یعنی توانایی مغز برای عوض شدن با تجربه؛ از قوی شدن یه سیناپس تا بازچینی کامل نقشهی یه بخش از مغز. دانشمندها قدیم فکر میکردن مغز بزرگسال ثابته؛ امروز میدونیم توی همهی عمر عوض میشه: نوازندهها، نابیناهایی که با انگشت میخونن، و بیمارهای سکته نمونههاشن. ولی این تغییر جادو نیست؛ به تمرین زیاد، خاص و پیوسته نیاز داره، با سن کندتر میشه، و گاهی هم به ضرر آدم کار میکنه.
باور قدیمی
«دیگه دیره. مغز من شکلش رو گرفته». خیلی از کسایی که بعد از سالها برمیگردن سراغ یادگیری، این جمله رو توی ذهنشون دارن. این درس میخواد نشون بده علم امروز دربارهی این جمله چی میگه.
تا چند دهه پیش، خیلی از دانشمندها فکر میکردن مغز توی بچگی ساخته میشه و بعد از بلوغ، کموبیش ثابت میمونه؛ فقط آرومآروم پیر میشه. حتی کاخال، که توی درس نورون دیدیم، دربارهی ترمیم مغز بزرگسال بدبین بود. این باور، دلایلی هم داشت: آسیبهای مغزی معمولا ماندگارن، و بیشتر نورونها عوض نمیشن.
ولی از نیمهی دوم قرن بیستم، پژوهشها یکییکی نشون دادن این تصویر، ناقصه. مغز بزرگسال هم با تجربه عوض میشه؛ کندتر از مغز بچه، و نه به هر شکلی، ولی واقعی. و آخر درس، یه برنامهی ساده دارید که از همین علم استفاده میکنه. این درس داستان همین کشفه.
نوروپلاستیسیتی چیه
نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity) از دو بخش ساخته شده: «نورو» یعنی عصب، و «پلاستیسیتی» یعنی شکلپذیری، مثل خمیر یا گل که میشه بهش شکل داد. به فارسی بهش میگن انعطافپذیری مغز، یا شکلپذیری عصبی. یعنی توانایی مغز برای عوض کردن ساختار و کارکردش، در جواب تجربه.
تصویر گل سفالگری خوبه: گل شکلپذیره، ولی با یه ضربهی محکم شکل نمیگیره؛ با دستهای آروم، پیوسته و صبور، روی چرخ، کمکم شکل میگیره. و اگه گل خشک بشه، شکلدادنش سختتره، ولی با آب و حوصله هنوز ممکنه. مغز بچه مثل گل خیستره، مغز بزرگسال یه کم خشکتر؛ ولی هیچکدوم سنگ نیستن.
توی درسهای قبل، بخشهای کوچیک این شکلپذیری رو دیدیم: قوی شدن سیناپس با قانون هب و LTP، ساخته شدن خارهای دندریتی تازه، و تغییر میلین. این درس، نگاه رو بزرگتر میکنه: وقتی این تغییرهای کوچیک جمع بشن، چه تغییرهای بزرگی توی مغز دیده میشه.
چهار نوع تغییر
شکلپذیری مغز توی چند سطح اتفاق میافته:
- سیناپسی: قوی و ضعیف شدن ارتباطها؛ همون LTP و LTD. سریعترین نوع، از چند دقیقه تا چند ساعت.
- ساختاری: ساخته شدن یا حذف شدن خارها، شاخههای تازهی دندریت و آکسون، و حتی تغییرهای کوچیک توی حجم مادهی خاکستری. کندتر، روزها تا هفتهها.
- بازچینی نقشهها: وقتی یه بخش از مغز، کار تازهای رو به عهده میگیره یا قلمروش بزرگ و کوچیک میشه. هفتهها تا ماهها.
- جادهها: تغییر مادهی سفید و میلین، که توی درس میلین دیدیم.
بیشتر نمونههای معروفی که توی این درس میبینیم، از نوع سومان، چون از همه چشمگیرترن. ولی زیر هر کدومشون، تغییرهای سیناپسی و ساختاری خیلی زیادی جمع شدن.
نقشهی انگشتها
توی درس گشتی در مغز، نقشهی بدن روی مغز رو دیدیم: یه نوار از قشر که هر بخشش مال یه قسمت بدنه. سوال این بود: این نقشه ثابته یا عوض میشه؟
دههی ۱۹۸۰، یه پژوهشگر به اسم مایکل مرزنیک (Michael Merzenich) و همکارهاش، نقشهی انگشتها رو توی مغز میمونها با دقت اندازه گرفتن. بعد، توی بعضی میمونها که به دلیلهای درمانی یکی از انگشتهاشون قطع شده بود، دوباره نقشه رو اندازه گرفتن. بخشی از مغز که قبلا مال اون انگشت بود، خالی نمونده بود؛ انگشتهای همسایه کمکم قلمروشون رو گسترش داده بودن و اون بخش رو گرفته بودن.
توی آزمایشهای دیگه، وقتی میمونها چند هفته با یه انگشت خاص یه کار دقیق رو تمرین کردن، بخش مربوط به همون انگشت توی نقشه بزرگتر شد. یعنی نقشهی بدن روی مغز، مثل نقشهی یه شهر، با استفاده و عدم استفاده، کمکم عوض میشه.
نوازندهها
توی درس گشتی در مغز به این اشاره کردیم، حالا کاملتر: سال ۱۹۹۵، یه گروه پژوهشگر به سرپرستی توماس البرت (Thomas Elbert) بخشهای مغز مربوط به انگشتهای دست رو توی نوازندههای سازهای زهی، مثل ویولن و ویولنسل، اندازه گرفتن. این نوازندهها با انگشتهای دست چپشون، روی سیمها، کارهای خیلی دقیق و سریع انجام میدن؛ ولی دست راست بیشتر آرشه رو نگه میداره.
نتیجه: بخش مغزی مربوط به انگشتهای دست چپ این نوازندهها، بزرگتر از آدمهای غیرنوازنده بود؛ ولی برای دست راستشون، تفاوت خیلی کمتری دیده شد. و جالبتر: هر چی کسی زودتر، توی بچگی، نواختن رو شروع کرده بود، این تفاوت بزرگتر بود.
این پژوهش یه پیام دوگانه داره: تمرین زیاد مغز رو عوض میکنه؛ و سن شروع هم مهمه. ولی «مهم» با «تنها راه» فرق داره؛ نوازندههایی که دیرتر شروع کرده بودن هم، تفاوت داشتن.
خوندن با انگشت
یکی از شگفتانگیزترین نمونهها: نابیناهایی که خط بریل (Braille) رو، یعنی نقطههای برجستهای که با لمس خونده میشن، میخونن. یه گروه پژوهشگر به سرپرستی نوریهیرو سادانو (Norihiro Sadato) دیدن وقتی این آدمها بریل میخونن، قشر بیناییشون، یعنی همون لوب پسسری که توی آدمهای بینا برای دیدن کار میکنه، فعال میشه.
و پژوهشهای گروه آلوارو پاسکوال لئونه (Alvaro Pascual-Leone) نشون دادن این فعالیت فقط یه همراهی بیاثر نیست: وقتی کار قشر بینایی این آدمها رو موقتا و بیخطر مختل کردن، خوندن بریل براشون سختتر شد. یعنی بخشی از مغز که برای دیدن «ساخته شده بود»، کار تازهای پیدا کرده بود: کمک به حس لمس.
این همون ایدهی بازیافت نورونیه که توی درس چهار پایه دیدیم، ولی خیلی چشمگیرتر. مغز بخشهای بیکار رو بیکار نمیذاره.
دست خیالی
خیلی از کسایی که یه دست یا پاشون قطع شده، هنوز حسش میکنن؛ گاهی حتی درد یا خارش توی اون. به این میگن اندام خیالی (Phantom Limb). یه دلیلش، همون بازچینی نقشهست: بخش مغزی که مال دست بود، حالا با پیامهای بخشهای همسایه، مثل صورت، فعال میشه، و مغز این رو به شکل حس دست تفسیر میکنه.
یه عصبشناس به اسم ویلایانور راماچاندران (Vilayanur Ramachandran) یه وسیلهی ساده برای کمک به بعضی از این بیمارها ساخت: یه جعبه با یه آینه وسطش. بیمار دست سالمش رو یه طرف آینه میذاره و توی آینه نگاه میکنه؛ انگار دست قطعشدهش برگشته و داره حرکت میکنه. برای بعضی بیمارها، این کار درد اندام خیالی رو کم کرد.
شواهد دربارهی میزان اثر این روش هنوز یکدست نیست، و برای همه جواب نمیده. ولی این داستان نشون میده مغز چقدر به ورودیها حساسه، و چطور با یه ورودی تازه، حتی یه تصویر توی آینه، میشه نقشه رو یه کم جابهجا کرد.
بعد از سکته
شاید مهمترین کاربرد انعطافپذیری مغز، توانبخشی بعد از آسیبهای مغزیه. بعد از سکته، خیلی از بیمارها یه دستشون ضعیف میشه. طبیعیه که از دست سالم بیشتر استفاده کنن؛ ولی این باعث میشه دست ضعیف و بخش مغزیش، کمتر و کمتر به کار گرفته بشن.
یه پژوهشگر به اسم ادوارد تاب (Edward Taub) یه روش درمانی ساخت که بهش میگن درمان حرکتی با محدود کردن (Constraint-Induced Movement Therapy): دست سالم رو، مثلا با یه دستکش، چند ساعت در روز محدود میکنن، و بیمار مجبور میشه با دست ضعیف کارهای روزمره رو تمرین کنه؛ چند هفته، چند ساعت در روز.
یه آزمایش بزرگ و کنترلشده، از گروه استیون ولف (Steven Wolf)، نشون داد بیمارهایی که این درمان رو گرفتن، کارکرد دستشون بیشتر از گروه مقایسه بهتر شد. این روش همهی بیمارها رو کامل خوب نمیکنه، ولی یه نمونهی روشن از اینه که تمرین شدید و هدفمند، میتونه حتی بعد از آسیب، مغز رو عوض کنه.
توپبازی و امتحان
توی درس میلین، پژوهشی رو دیدیم که شش هفته توپبازی، مادهی سفید رو عوض کرد. یه پژوهش قدیمیتر، از گروه بوگدان دراگانسکی (Bogdan Draganski)، همین رو برای مادهی خاکستری نشون داده بود: آدمهایی که سه ماه ژانگلینگ با سه توپ یاد گرفتن، توی یه بخش از مغز که با دیدن حرکت درگیره، مادهی خاکستری بیشتری پیدا کردن.
و یه پیچ مهم: سه ماه بعد از اینکه تمرین رو ول کردن، این افزایش تا حدی برگشته بود. یعنی تغییر مغز با تمرین، یه چیز یکبار برای همیشه نیست؛ برای موندن، به استفاده نیاز داره.
همین گروه یه پژوهش دیگه هم روی دانشجوهای پزشکی انجام داد که برای یه امتحان سخت، چند ماه درس فشرده میخوندن. توی بعضی بخشهای قشر و هیپوکامپشون، تغییرهای مشابه دیده شد. یعنی فقط مهارتهای حرکتی نیستن؛ یادگیری فشردهی دانش هم ردپای قابل اندازهگیری میذاره.
شست و گوشی
یه نمونهی امروزی و جالب: سال ۲۰۱۵، یه گروه پژوهشگر به سرپرستی آرکو گوش (Arko Ghosh) فعالیت مغز آدمها رو موقع لمس نوک انگشتهاشون اندازه گرفتن. کسایی که از گوشیهای لمسی استفاده میکردن، نسبت به کسایی که گوشیهای دکمهای قدیمی داشتن، توی بخش مغزی مربوط به شست، فعالیت بیشتری نشون دادن.
و جالبتر: هر چی کسی توی روزهای اخیر بیشتر با گوشی کار کرده بود، این فعالیت بیشتر بود. یعنی حتی یه عادت روزمرهی ساده، مثل کشیدن انگشت روی صفحه، نقشهی بدن روی مغز رو، توی چند روز، کمی عوض میکنه.
این خبر نه خوبه نه بد؛ فقط نشون میده مغز چقدر به کارهایی که هر روز میکنیم حساسه. سوال خوب اینه: کارهای هر روزهی من، مغزم رو به چه سمتی شکل میدن؟
دوزبانهها
یاد گرفتن یه زبان دوم هم مغز رو عوض میکنه. یه پژوهش، از گروه آندرهآ مکلی (Andrea Mechelli)، دید آدمهای دوزبانه توی یه بخش از لوب آهیانه، مادهی خاکستری بیشتری دارن، و این تفاوت توی کسایی که زبان دوم رو زودتر یاد گرفته بودن و بهتر بلد بودن، بیشتر بود.
خیلی جاها میشنوید که «دوزبانه بودن مغز رو باهوشتر میکنه». این بخش، بحثبرانگیزه: پژوهشهای اول یه برتری توی کنترل توجه گزارش کرده بودن، ولی پژوهشهای بزرگتر بعدی، این برتری رو خیلی کمتر یا گاهی اصلا ندیدن. چیزی که روشنه اینه که یاد گرفتن زبان، مغز رو عوض میکنه، و یه مهارت ارزشمند به خودی خوده؛ لازم نیست برای «باهوش شدن» یادش بگیرید.
ورزش و کود مغز
یه مولکول هست به اسم فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز، یا بیدیاناف (BDNF، کوتاهشدهی Brain-Derived Neurotrophic Factor). بعضیها بهش میگن «کود مغز»، چون به رشد، زنده موندن و انعطافپذیری نورونها و سیناپسها کمک میکنه، و برای ساخته شدن LTP هم مهمه.
پژوهشهایی، از جمله کارهای گروه کارل کاتمن (Carl Cotman) روی موشها، نشون دادن ورزش، مثل دویدن روی چرخ، مقدار این مولکول رو توی هیپوکامپ بالا میبره. توی آدمها هم، ورزش با بالا رفتن موقت اون توی خون همراهه. این یکی از توضیحهاییه که چرا ورزش، که توی درس هیپوکامپ دیدیم، برای مغز اینقدر خوبه.
باز هم با احتیاط: اندازهی اثر توی آدمها از یه پژوهش به پژوهش دیگه فرق داره، و هیچ مکملی وجود نداره که همین کار رو بکنه. ولی پیام عملی ساده و محکمه: تحرک منظم، یکی از بهترین چیزها برای مغزیه که میخواد عوض بشه.
استفاده کن، یا از دست بده
یه جملهی کوتاه که توی علم انعطافپذیری خیلی تکرار میشه: «استفاده کن، یا از دست بده» (Use It or Lose It). مدارهایی که استفاده نشن، کمکم ضعیف میشن و جاشون رو به کارهای دیگه میدن؛ مثل نقشهی انگشت قطعشده، یا مادهی خاکستری توپبازهایی که ول کردن.
این برای ما یه پیام دوطرفه داره. از یه طرف، چیزهایی که یاد گرفتید، اگه هیچوقت استفاده نشن، کمرنگ میشن؛ پس مرور و به کار بردن مهمه. از طرف دیگه، اگه یه مهارت قدیمی رو سالها کنار گذاشتید، مدارهاش کاملا پاک نشدن؛ همونطور که توی درس عقب افتادن دیدیم، دوباره یاد گرفتن معمولا زودتر از بار اوله.
یه جملهی مکمل هم هست: «استفاده کن، و بهترش کن» (Use It and Improve It). فقط استفاده کافی نیست؛ برای بهتر شدن، تمرین باید کمی سختتر از حد راحتی باشه؛ همون لبهی توانایی که توی درس سه ماه اول دیدیم.
روی تاریک
انعطافپذیری همیشه به نفع ما کار نمیکنه. همون سازوکارهایی که یادگیری رو ممکن میکنن، گاهی مشکل هم میسازن.
یه نمونه، درد مزمنه. پژوهشهایی، از جمله کار گروه هرتا فلور (Herta Flor)، نشون دادن توی بعضی دردهای طولانی، نقشههای مغز هم تغییر میکنن؛ و مغز «یاد میگیره» درد رو حتی بعد از خوب شدن آسیب، حس کنه. یه نمونهی دیگه، وزوز گوشه، که گاهی با بازچینی مدارهای شنوایی بعد از کم شدن شنوایی همراهه.
یه نمونهی عجیب، مال خود نوازندههاست: گرفتگی نوازنده (Musician's Dystonia). بعضی نوازندههای حرفهای، بعد از سالها تمرین خیلی زیاد و تکراری، دیگه نمیتونن انگشتهاشون رو جدا از هم کنترل کنن؛ مثلا انگشتها ناخواسته جمع میشن. یکی از توضیحها اینه که نقشههای انگشتها توی مغز اونقدر با هم همپوشانی پیدا کردن که از هم جدا نمیشن. یعنی حتی تمرین هم میتونه، توی شرایط خاص، به جای خوب، بد یاد بده. پیامش برای ما: تمرین متنوع و با استراحت، بهتر از تکرار بیوقفهی یه حرکت دقیقه.
مدیتیشن
یکی از جستجوهای رایج، «نوروپلاستیسیتی و مدیتیشن» ـه. خیلی از ویدیوها و کتابها میگن مدیتیشن مغز رو «بازسازی» میکنه. پژوهشها چی میگن؟
چند پژوهش کوچیک، دههی ۲۰۱۰، تغییرهایی توی مادهی خاکستری بعضی بخشهای مغز بعد از چند هفته مدیتیشن گزارش دادن، و خیلی معروف شدن. ولی یه آزمایش بزرگتر و دقیقتر، از گروه تامی کرال (Tammi Kral)، که آدمها رو به صورت تصادفی به گروههای مدیتیشن، یه برنامهی مقایسه، یا انتظار تقسیم کرد، هیچ تغییر ساختاری قابلتوجهی در اثر مدیتیشن پیدا نکرد.
معنیش این نیست که مدیتیشن بیفایدهست؛ پژوهشهایی هست که اثرهای کوچیک تا متوسطی روی استرس و حال نشون دادن. ولی ادعای «بازسازی مغز در چند هفته» با شواهد محکم پشتیبانی نمیشه. اگه مدیتیشن حالتون رو بهتر میکنه، ادامه بدید؛ فقط انتظار معجزه نداشته باشید.
بازیهای مغزی، دوباره
توی درس قشر پیشپیشانی دیدیم بازیهای مغزی معمولا فقط توی خود بازی بهترتون میکنن. حالا با این درس میفهمیم چرا: انعطافپذیری خیلی خاصه. مغز دقیقا همون چیزی رو بهتر انجام میده که تمرین کرده؛ نقشهی همون انگشتی که تمرین کرده بزرگ میشه، نه بقیه.
پس اگه میخواید توی یه کار واقعی بهتر بشید، باید همون کار، یا چیزی خیلی شبیهش رو تمرین کنید. بازیای که میگه «حافظهی کاری رو تقویت میکنه»، معمولا فقط شما رو توی همون بازی بهتر میکنه؛ نه توی یادآوری اسم آدمها یا حل مسئلههای ریاضی.
اصول تغییر
دو پژوهشگر توانبخشی به اسم جفری کلایم و ترزا جونز (Jeffrey Kleim & Theresa Jones) از پژوهشهای زیادی، چند اصل برای اینکه تجربه چطوری مغز رو عوض میکنه، جمع کردن. چند تا از مهمترینهاش:
- استفاده کن. مدار بیکار، ضعیف میشه.
- خاص تمرین کن. تغییر، مال همون کاریه که تمرین میشه.
- تکرار. یه بار کافی نیست؛ تغییر ماندگار، تکرار زیاد میخواد.
- شدت. تمرین باید به اندازهی کافی چالش داشته باشه.
- زمان. تغییرها مرحله به مرحله و طی هفتهها اتفاق میافتن.
- معنا. تمرینی که برای آدم مهم و معنادار باشه، بیشتر اثر داره.
سن
انعطافپذیری توی بچگی بیشتره؛ این رو نمیشه انکار کرد. بعضی چیزها، مثل تلفظ بیلهجهی یه زبان، توی بچگی خیلی راحتتر یاد گرفته میشن؛ درس دورههای حساس این رو کامل میگه.
ولی «کمتر» با «هیچ» فرق داره. همهی پژوهشهایی که توی این درس دیدیم، از رانندههای تاکسی لندن تا توپبازها و بیمارهای سکته، روی آدمهای بزرگسال انجام شده بودن. مغز بزرگسال تغییر میکنه؛ فقط معمولا تمرین بیشتر و صبر بیشتری لازم داره.
یه برتری هم بزرگسالها دارن: انگیزهی آگاهانه، تجربهی زیاد برای گره زدن چیزهای تازه، و توانایی برنامهریزی تمرین. یه بچه نمیتونه برای خودش برنامهی تکرار با فاصله بچینه؛ شما میتونید.
یه نمونهی واقعی از همین درس: پژوهش رانندههای تاکسی لندن روی آدمهای بزرگسال بود که چند سال، با تمرین روزانه، نقشهی یه شهر بزرگ رو یاد گرفتن، و هیپوکامپشون عوض شد. پژوهش ورزش هم روی آدمهای شصت تا هشتاد ساله بود. یعنی حتی توی سالهای آخر عمر، مغز هنوز به تمرین و تجربه جواب میده. برای کسی که بعد از سالها برگشته، این شاید مهمترین جملهی این ایستگاه باشه.
کتابها و تیترها
موضوع نوروپلاستیسیتی توی کتابها و رسانههای عمومی خیلی محبوبه. بعضی کتابهای پرفروش، با داستانهای واقعی و الهامبخش از بیمارهایی که بعد از آسیب بهتر شدن، مردم رو با این مفهوم آشنا کردن؛ و این خوبه.
ولی گاهی، بهخصوص توی تبلیغها و ویدیوهای انگیزشی، انعطافپذیری مغز تبدیل به یه وعدهی جادویی میشه: «مغزت رو در ۲۱ روز بازسازی کن»، «هر چیزی ممکنه، فقط باور کن». اینها از علم خیلی دورن. انعطافپذیری واقعیه، ولی حد داره، زمان میخواد، و خاص همون چیزیه که تمرین میکنید.
یه آزمون ساده برای هر ادعا: آیا میگه «با چه تمرینی، چقدر، و روی کی آزمایش شده»؟ اگه نه، احتمالا بیشتر تبلیغه تا علم. و یه نشونهی دیگه: هر وقت یه ادعا قول داد که تغییر مغز «بیزحمت» و «سریع» اتفاق میافته، با هر چیزی که توی این درس دیدیم ناجوره؛ چون همهی نمونههای واقعی، تمرین زیاد و زمان میخواستن.
برای یادگیری یعنی چی
- دیر نیست. مغز بزرگسال هم عوض میشه؛ کندتر، ولی واقعی.
- همون رو تمرین کنید که میخواید. تغییر خاصه؛ میونبر جادویی نیست.
- تکرار و زمان. تغییرهای ماندگار هفتهها و ماهها طول میکشن؛ عادت هر روزه، همون چیزیه که این زمان رو میسازه.
- کمی سختتر از راحت. شدت کافی لازمه.
- تنوع و استراحت. تکرار بیوقفهی دقیقا یه حرکت، گاهی ضرر داره.
- استفاده کنید تا بمونه. چیزی که یاد گرفتید رو به کار ببرید.
تمرین امروز
امروز یه تمرین «شکل دادن به گل» برای خودتون میچینید. حدود پونزده دقیقه.
- یه مهارت مشخص انتخاب کنید که میخواید توی سه ماه بهتر بشه.
- بنویسید دقیقا چه کاری رو تمرین میکنید؛ خاص، نه کلی.
- بنویسید چطوری هر هفته کمی سختترش میکنید.
- یه جای خالی توی برنامه بذارید برای استراحت و تنوع.
- بدون نگاه کردن، سه نمونهی انعطافپذیری مغز رو از این درس بنویسید و بگید هر کدوم چه درسی برای شما داره.
درس بعدی، یه سوال جنجالی: آیا مغز بزرگسال نورون تازه هم میسازه؟ نوزایی نورون.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- نوروپلاستیسیتی یعنی توانایی مغز برای عوض شدن با تجربه، توی همهی عمر؛ باور قدیمی «مغز بزرگسال ثابته» درست نبود.
- نمونهها: نقشهی انگشت میمونها، دست چپ نوازندههای زهی، قشر بینایی نابیناهایی که بریل میخونن، و بهبود بعد از سکته.
- تغییر با تمرین میاد و با ول کردن، برمیگرده؛ «استفاده کن، یا از دست بده».
- روی تاریکش هم هست: درد مزمن و گرفتگی نوازنده؛ و ادعاهای مدیتیشن و بازیهای مغزی اغلب اغراقه.
- اصول تغییر: خاص، تکراری، کافی شدید، پیوسته، معنادار؛ و با سن کندتر میشه ولی هیچوقت صفر نمیشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.