آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
انتقال دهندههای عصبی: گلوتامات، دوپامین و بقیه
جواب کوتاه
انتقال دهندهی عصبی (Neurotransmitter) مولکولیه که توی سیناپس پیام رو از یه نورون به نورون بعدی میبره. بیشتر از صد نوع شناخته شده. گلوتامات گاز اصلی مغزه و برای یادگیری خیلی مهمه، گابا ترمز اصلی، استیل کولین برای ماهیچهها و توجه، و دوپامین بیشتر پیام «از انتظار بهتر بود» ـه تا «لذت». هیچکدوم «مادهی شادی» یا «مادهی یادگیری» تنها نیستن؛ حال و یادگیری ما از کار همهشون با هم ساخته میشه.
چی هستن
توی درس سیناپس، دو تا ساحل رو دیدیم و قایقهای کوچیکی که پیام رو از این ساحل به اون ساحل میبردن. این درس دربارهی خود اون قایقهاست؛ یعنی مولکولهایی که بهشون میگن انتقال دهندهی عصبی (Neurotransmitter)، یا به زبون سادهتر، پیامرسان عصبی.
احتمالا اسم دوپامین و سروتونین رو زیاد شنیدید؛ توی تبلیغها، فیلمهای کوتاه، و تیترهایی مثل «پنج راه افزایش هورمون شادی». خیلی از این حرفها اغراقآمیز یا اشتباهن. هدف این درس اینه که شما چند تا پیامرسان اصلی رو درست بشناسید، کار واقعی هر کدوم رو بدونید، و بتونید علم رو از تبلیغ جدا کنید.
دانشمندها تا الان بیشتر از صد مولکول رو پیدا کردن که توی سیستم عصبی نقش پیامرسان دارن، و هنوز هم پیدا میشن. ولی لازم نیست همه رو بشناسید. با چند تای اصلی، تصویر کلی کامل میشه.
قبل از شروع، یه هشدار: این درس دربارهی دارو، مکمل یا درمان هیچ توصیهای نمیکنه. هر تصمیمی دربارهی دارو، فقط با پزشک.
نامه و بلندگو
یه شهر رو تصور کنید که دو جور پیام توش رد و بدل میشه. یکی نامهست: از یه خونه به یه خونهی مشخص میره، سریع، و فقط اون خونه میخونهش. یکی بلندگوئه: از یه جا پخش میشه، کل یه محله میشنوهش، کندتره، ولی حال و هوای کل محله رو عوض میکنه.
پیامرسانهای عصبی هم کموبیش همین دو دستهان. دستهی اول، پیامرسانهای سریع نقطه به نقطه، مثل گلوتامات و گابا، که توی یه سیناپس مشخص، در یه هزارم ثانیه، به نورون بعدی میگن «شلیک کن» یا «نکن».
دستهی دوم، که بهشون میگن تنظیمکنندهی عصبی (Neuromodulator)، مثل دوپامین، سروتونین و نوراپینفرین، از گروههای کوچیکی از نورونها ساخته میشن که آکسونهاشون به بخشهای خیلی زیادی از مغز میرسه. اینها پیام «شلیک کن» نمیدن؛ بیشتر تنظیم میکنن نورونها چقدر حساس باشن، چقدر هوشیار، و کدوم ارتباطها بیشتر قوی بشن.
این مرز همیشه دقیق نیست و یه مولکول میتونه هر دو کار رو بکنه. ولی برای فهمیدن، تصویر خوبیه: نامهها جزئیات رو میگن، بلندگوها حال کلی رو.
گلوتامات
اگه یه پیامرسان رو بشه «پیامرسان یادگیری» صدا کرد، شاید گلوتامات (Glutamate) باشه؛ هر چند این هم ساده کردنه. گلوتامات رایجترین پیامرسان تحریکی مغزه، یعنی گاز اصلی. بیشتر سیناپسهای تحریکی قشر مغز، با همین مولکول کار میکنن.
گلوتامات یه گیرندهی خاص داره به اسم گیرندهی انامدیای (NMDA، کوتاهشدهی N-Methyl-D-Aspartate، اسم یه مولکول که این گیرنده بهش جواب میده) که توی قوی شدن سیناپسها نقش خیلی مهمی داره. این گیرنده مثل یه در با دو قفله: فقط وقتی باز میشه که هم گلوتامات برسه، هم نورون دوم خودش از قبل فعال باشه. یعنی فقط وقتی دو نورون با هم فعالن، این در باز میشه و سیناپس قویتر میشه. این همون چیزیه که توی درسهای قانون هب و تقویت طولانیمدت کامل میبینیم.
یه نکتهی جالب: گلوتامات توی غذاها هم هست، و همون طعمیه که بهش میگن اومامی؛ طعم گوشت، پنیر کهنه و گوجهی رسیده. ولی گلوتامات غذا مستقیم به نورونهای مغز نمیرسه و پیامرسانهای مغز رو خود مغز میسازه؛ که جلوتر میگیم چرا.
و یه نکتهی مهم: گاز زیادی هم خطرناکه. گلوتامات خیلی زیاد میتونه به نورونها آسیب بزنه؛ برای همینه که مغز اینقدر دقیق جمعش میکنه، و برای همینه که ترمز، یعنی گابا، اینقدر مهمه.
گابا
گابا (GABA، کوتاهشدهی Gamma-Aminobutyric Acid، یعنی گاما آمینوبوتیریک اسید) رایجترین پیامرسان مهاری مغزه؛ یعنی ترمز اصلی. وقتی گابا روی گیرندههاش میشینه، نورون بعدی رو از شلیک دورتر میکنه.
مغز سالم، یه تعادل دائمی بین گاز گلوتامات و ترمز گابا داره. اگه ترمز خیلی ضعیف باشه، شلیکها مثل آتیش پخش میشن؛ اگه خیلی قوی باشه، مغز کند و خوابآلود میشه. خیلی از داروهای آرامبخش و ضداضطراب، اثر گابا رو بیشتر میکنن؛ برای همینه که خوابآلودگی میارن.
ترمزها فقط برای آروم کردن نیستن؛ برای دقت هم لازمن. یادتونه توی درس نورون گفتیم تمرکز یعنی ترمز گرفتن روی چیزهای غیرمهم؟ نورونهای گابایی بخش بزرگی از همین کارن. مثل یه مجسمهساز که با تراشیدن سنگهای اضافه، شکل رو درمیاره.
جالبه بدونید که خود گابا توی مغز از گلوتامات ساخته میشه؛ یعنی گاز و ترمز، از یه مادهی اولیه.
استیل کولین
استیل کولین (Acetylcholine) اولین پیامرسانیه که کشف شد؛ همون مادهای که توی آزمایش دو قلب قورباغهی لووی، ضربان رو کند کرد. یه سوال رایج: مهاریه یا تحریکی؟ جواب: بسته به گیرنده، هر دو. روی ماهیچههای قلب، ترمزه و ضربان رو کند میکنه. روی ماهیچههای دست و پا، گازه و ماهیچه رو منقبض میکنه.
هر بار که یه انگشتتون رو تکون میدید، نورونهای حرکتی ته آکسونشون استیل کولین رها میکنن و ماهیچه جمع میشه. همون سمی که توی درس سیناپس گفتیم جلوی رها شدن پیامرسان به ماهیچه رو میگیره، دقیقا جلوی رها شدن استیل کولین رو میگیره.
توی مغز، استیل کولین نقش تنظیمکننده هم داره و برای توجه و حافظه مهمه. توی بیماری آلزایمر، نورونهایی که استیل کولین میسازن زود آسیب میبینن، و بعضی داروهایی که برای این بیماری استفاده میشن، کمک میکنن استیل کولین دیرتر شکسته بشه. البته اثر این داروها محدوده و بیماری رو درمان نمیکنن.
دوپامین
دوپامین (Dopamine) معروفترین و شاید بدفهمیدهترین پیامرسانه. خیلی جاها بهش میگن «مادهی لذت». ولی پژوهشها تصویر پیچیدهتری نشون دادن.
ولفرام شولتز و همکارهاش (Schultz) دیدن نورونهای دوپامینی میمونها وقتی یه آبمیوهی غیرمنتظره میگرفتن، خیلی شلیک میکردن. ولی وقتی میمون یاد میگرفت یه چراغ قبل از آبمیوه روشن میشه، شلیکها از لحظهی آبمیوه میرفت به لحظهی چراغ. و اگه چراغ روشن میشد و آبمیوه نمیاومد، شلیکها لحظهای کم میشدن. یعنی دوپامین بیشتر به فرق بین «انتظار» و «واقعیت» جواب میداد. به این میگن خطای پیشبینی پاداش (Reward Prediction Error).
یه پژوهشگر دیگه، کنت بریج (Kent Berridge)، نشون داد دوپامین بیشتر به «خواستن» ربط داره تا «لذت بردن». موشهایی که دوپامینشون خیلی کم شده بود، هنوز از مزهی شیرین لذت میبردن، ولی برای به دست آوردنش تلاشی نمیکردن.
برای یادگیری، این یعنی دوپامین بیشتر یه پیام «اینو یاد بگیر، مهم بود و از انتظار بهتر بود» ـه. درس کاملش توی همین ایستگاه: دوپامین و یادگیری. یه نقش مهم دیگهی دوپامین، توی حرکته؛ توی بیماری پارکینسون، نورونهای دوپامینی یه بخش خاص از مغز از بین میرن و حرکت سخت میشه.
سروتونین
سروتونین (Serotonin) یه تنظیمکنندهی دیگهست که توی خلق و خو، خواب، اشتها، و کنترل تکانهها نقش داره. نورونهایی که سروتونین میسازن، توی یه بخش کوچیک از ساقهی مغز جمعن، ولی آکسونهاشون تقریبا به همهجای مغز میرسن؛ یه بلندگوی واقعی.
یه چیز جالب: بیشتر سروتونین بدن، حدود نود درصد، اصلا توی مغز نیست؛ توی رودهست، و اونجا توی حرکت رودهها و کارهای دیگه نقش داره. برای همینه که بعضیها به روده میگن «مغز دوم». ولی سروتونین روده، مستقیم به مغز نمیره.
اسم «هورمون شادی» بیشتر از همه به سروتونین چسبیده. این اسم یه سادهسازی بزرگه؛ سروتونین کارهای خیلی زیادی داره و حال خوب، فقط به اون بستگی نداره. چند بخش جلوتر این رو بیشتر باز میکنیم.
نوراپینفرین
نوراپینفرین (Norepinephrine)، که بهش نورآدرنالین (Noradrenaline) هم میگن، پیامرسان هوشیاری و آمادگیه. وقتی یه چیز مهم یا خطرناک پیش میاد، این پیامرسان کل مغز رو بیدارتر و آمادهتر میکنه. با هورمون آدرنالین، که توی بدن ضربان قلب رو بالا میبره، خویشاونده.
برای یادگیری، نوراپینفرین یه رابطهی جالب داره که بهش میگن منحنی U برعکس. خیلی قدیم، دو پژوهشگر به اسم یرکس و دادسون (Yerkes & Dodson) دیدن عملکرد با یه مقدار متوسط برانگیختگی بهتر میشه، ولی با خیلی کم یا خیلی زیاد، بدتر. این ایده بعدا برای آدمها و هوشیاری هم خیلی استفاده شد، هر چند جزئیاتش بحث داره.
یعنی وقتی خیلی خوابآلودید، یادگیری کنده؛ وقتی خیلی مضطربید هم کنده. بهترین جا، یه هوشیاری متوسطه: یه کم کنجکاوی، یه کم چالش، بدون ترس. پژوهشهای جیمز مکگاف (James McGaugh) هم نشون دادن این پیامرسان یکی از دلیلهاییه که اتفاقهای پرهیجان بهتر یادمون میمونن؛ که توی درس حس و حافظه کامل میگیم.
اندورفین
اندورفینها (Endorphins) پیامرسانهاییان که مغز خودش برای کم کردن درد میسازه. اسمشون یعنی «مورفین درونی»، چون روی همون گیرندههایی کار میکنن که داروهای مسکن قوی روشون اثر دارن.
اون حس خوبی که بعضیها بعد از دویدن طولانی دارن، که بهش میگن «سرخوشی دونده»، معمولا به اندورفین نسبت داده میشه. ولی پژوهشهای تازهتر نشون دادن یه سیستم دیگه، به اسم سیستم اندوکانابینوئید (Endocannabinoid System)، احتمالا نقش بزرگتری توی این حس داره. این یه مثال خوبه از اینکه چطور یه داستان علمی رایج، با پژوهشهای تازهتر کاملتر یا عوض میشه.
چیزی که محکمتره اینه که فعالیت بدنی منظم، برای مغز و حال خوب مفیده؛ از هر راهی که باشه.
آدنوزین
توی درس سیناپس با آدنوزین (Adenosine) آشنا شدیم؛ مادهای که توی طول روز، با کار کردن مغز، کمکم جمع میشه و حس خوابآلودگی میاره. مثل یه ساعت شنی که از صبح پر میشه و شب، وقتی پر شد، میگه «وقت خوابه». توی خواب، دوباره خالی میشه.
کافئین با بستن گیرندههای آدنوزین، این پیام رو پنهون میکنه؛ ولی شنها هنوز توی ساعت هستن. برای همینه که وقتی اثر قهوه تموم میشه، گاهی خستگی یهو برمیگرده.
برای یادگیری: کافئین میتونه کمک کنه بیدارتر باشید، ولی جای خواب رو نمیگیره. و قهوهی عصر، میتونه خواب شب رو خراب کنه؛ همون خوابی که برای محکم شدن درس امروز لازمه.
هورمون یا پیامرسان؟
خیلی جاها به دوپامین و سروتونین میگن «هورمون». این دقیق نیست. فرقشون چیه؟
پیامرسان عصبی توی سیناپس رها میشه و یه فاصلهی خیلی کوتاه، چند ده نانومتر، رو طی میکنه تا به نورون بعدی برسه. هورمون (Hormone) از یه غده توی خون ریخته میشه و با خون به کل بدن میره؛ مثل انسولین یا هورمون رشد. یکی نامهی دستیه، یکی پیامیه که با پست به کل کشور فرستاده میشه.
بعضی مولکولها هر دو نقش رو دارن. مثلا نوراپینفرین توی مغز پیامرسانه، و توی بدن، از غدهی فوق کلیه به شکل هورمون هم ترشح میشه. ولی وقتی دربارهی دوپامین و سروتونین توی مغز حرف میزنیم، «پیامرسان عصبی» اسم درستتریه.
دیوار مغز
رگهای خونی مغز با بقیهی بدن فرق دارن. دیوارهشون خیلی محکمتره و خیلی از مواد خون رو راه نمیدن. به این میگن سد خونیمغزی (Blood-Brain Barrier). مثل یه دروازهبان سختگیر که فقط به بعضی مولکولها اجازهی ورود میده.
این دیوار از مغز در برابر سمها و میکروبها محافظت میکنه. ولی یه نتیجهی مهم هم داره: دوپامین و سروتونینی که توی خونه، مستقیم وارد مغز نمیشن. برای همینه که داروی بیماری پارکینسون، خود دوپامین نیست؛ یه مادهی اولیهست که از دیوار رد میشه و داخل مغز به دوپامین تبدیل میشه.
پس مغز پیامرسانهای خودش رو خودش میسازه، از مواد اولیهای که از خون میگیره.
از چی ساخته میشن
اگه مغز پیامرسانهاش رو خودش میسازه، از چی میسازه؟ بیشترشون از مولکولهای سادهای ساخته میشن که از غذا میان. مثلا:
- دوپامین و نوراپینفرین از یه اسید آمینه (Amino Acid) به اسم تیروزین (Tyrosine) ساخته میشن؛ اسید آمینهها تیکههای سازندهی پروتئینان.
- سروتونین از یه اسید آمینهی دیگه به اسم تریپتوفان (Tryptophan) ساخته میشه.
- استیل کولین از کولین (Choline) ساخته میشه، که توی غذاهایی مثل تخممرغ هست.
- گلوتامات و گابا هم از مولکولهایی ساخته میشن که سلولها توی کارهای روزمرهشون دارن.
هر کدوم از این تبدیلها با کمک آنزیمهای خاصی انجام میشه، قدم به قدم، مثل یه خط تولید. نکتهی مهم اینه که مغز مقدار ساختن رو خودش تنظیم میکنه، و معمولا داشتن مادهی اولیهی بیشتر، به معنی ساخته شدن پیامرسان بیشتر نیست. برای همینه که خوردن زیاد یه مادهی اولیه، مثلا مکمل تریپتوفان، معمولا اون اثری که تبلیغها میگن رو نداره.
اکسیتوسین
یه اسم دیگه که این روزها زیاد شنیده میشه، اکسیتوسین (Oxytocin) ـه؛ معمولا با لقب «هورمون عشق» یا «هورمون بغل». اکسیتوسین واقعا توی زایمان و شیر دادن نقش مهمی داره، و توی مغز هم توی بعضی رفتارهای اجتماعی، مثل وابستگی مادر و بچه، نقش داره.
ولی اینجا هم داستان پیچیدهتر از لقبشه. پژوهشهایی که اکسیتوسین رو با اسپری بینی به آدمها دادن تا ببینن اعتمادشون بیشتر میشه یا نه، اول نتیجههای هیجانانگیزی داشتن؛ ولی خیلی از اون نتیجهها بعدا توی تکرار، به اون قوتی دیده نشدن. و بعضی پژوهشها دیدن اکسیتوسین گاهی مرز «خودی و غریبه» رو هم پررنگتر میکنه.
پیامش برای ما همون پیام قبلیه: لقبهای یهکلمهای برای مولکولها، معمولا بیشتر از واقعیت حرف میزنن. ولی یه نکتهی درست پشتش هست: ارتباط با آدمها، روی مغز اثر واقعی داره، و یاد گرفتن کنار بقیه، یه دلیلی داره که برای خیلیها راحتتره.
چطوری اندازهشون میگیرن
یه سوال خوب: اگه کسی بگه «فلان کار دوپامینت رو دو برابر میکنه»، اصلا از کجا اندازه گرفته؟ جواب اینه که اندازه گرفتن پیامرسانها توی مغز یه آدم زنده، خیلی سخته.
خون یه راه سادهست، ولی همونطور که دیدیم، چیزی که توی خونه، با چیزی که توی مغزه، خیلی فرق داره؛ سروتونین خون بیشترش از رودهست. یه روش تصویربرداری به اسم پت (PET، کوتاهشدهی Positron Emission Tomography، یعنی تصویربرداری با ذرههای پوزیترون) میتونه بعضی چیزها دربارهی گیرندهها و رها شدن پیامرسانها توی مغز آدم نشون بده؛ ولی گرونه، به مادهی پرتوزا نیاز داره و همهجا انجام نمیشه.
خیلی از دونستههای دقیق، از آزمایش روی حیوونها اومده، با روشهایی که روی آدم انجام نمیشه. پس وقتی یه تیتر با اطمینان از «دو برابر شدن دوپامین» حرف میزنه، خوبه بپرسید: کجا، توی کی، با چه روشی؟ معمولا جواب این سوالها، تیتر رو خیلی کوچیکتر میکنه.
غذای دوپامین؟
یه سوال خیلی رایج: «دوپامین و سروتونین توی چه غذاهایی هست؟». بعضی غذاها مثل موز، خودشون مقداری سروتونین یا دوپامین دارن؛ ولی همونطور که دیدیم، این مولکولها از خون وارد مغز نمیشن. پس خوردنشون، مستقیم مقدارشون توی مغز رو بالا نمیبره.
بعضی غذاها مواد اولیهی ساختن این پیامرسانها رو دارن؛ مثلا پروتئینها. مغز برای ساختن پیامرسانها به این مواد نیاز داره، و برای همینه که یه غذای کامل و متنوع برای مغز مهمه. ولی ادعاهایی مثل «این غذا رو بخور تا دوپامینت بالا بره» یا «این مکمل سروتونینت رو زیاد میکنه»، معمولا خیلی بیشتر از شواهد علمی حرف میزنن.
چیزهایی که پشتوانهی بهتری دارن، سادهترن: خواب کافی، فعالیت بدنی، غذای متنوع، و ارتباط با آدمها. هیچکدوم جادو نیستن، ولی برای کل مغز خوبن، نه فقط یه پیامرسان.
سه افسانه
- «سروتونین هورمون شادیه، دوپامین هورمون لذت». هر دو پیامرسانهایی با کارهای خیلی متنوعن. هیچ حسی فقط از یه مولکول ساخته نمیشه.
- «افسردگی یعنی کمبود سروتونین». این ایده سالها رایج بود. ولی یه مرور بزرگ پژوهشها در سال ۲۰۲۲ شاهد قانعکنندهای برای این توضیح ساده پیدا نکرد. افسردگی بیماری پیچیدهایه با دلیلهای مختلف، و درمانهاش، از جمله داروها، برای خیلیها کمککنندهان؛ فقط توضیح «کمبود یه ماده» خیلی سادهست. اگه حالتون خوب نیست، با پزشک حرف بزنید.
- «دیتاکس دوپامین». بعضیها پیشنهاد میکنن یه روز از همهی لذتها دوری کنید تا «دوپامینتون پاک بشه». دوپامین چیزی نیست که بشه ازش پاک شد؛ مغز همیشه میسازدش. ولی هستهی کاربردی این ایده، یعنی کم کردن چیزهای حواسپرتکن برای یه مدت، میتونه برای تمرکز مفید باشه؛ فقط دلیلش اون نیست که گفته میشه.
میز صدا
اگه بخوایم یه تصویر کلی بدیم: مغز مثل یه میز صدای استودیوئه با کلی دکمهی بالا و پایینبرو. یه دکمه گلوتامات، یه دکمه گابا، یکی دوپامین، یکی سروتونین، یکی نوراپینفرین، و دهها دکمهی دیگه. صدایی که بیرون میاد، یعنی حال و فکر و رفتار ما، از ترکیب همهی این دکمهها با هم ساخته میشه، و تازه توی هر بخش مغز، این ترکیب فرق میکنه.
برای همینه که جملههایی مثل «فلان کار دوپامینت رو بالا میبره، پس خوبه» یا «فلان چیز سروتونین رو کم میکنه، پس بده» معمولا خیلی ناقصن. بالا بردن یه دکمه، بقیه رو هم عوض میکنه، و نتیجه به جا و زمان بستگی داره.
دفعهی بعد که یه تیتر دربارهی «هورمون شادی» دیدید، یاد این میز صدا بیفتید.
برای یادگیری یعنی چی
شاید بعد از این همه اسم، این سوال پیش بیاد که «خب، من با اینها چی کار کنم؟». جواب اینه که شما نمیتونید و لازم هم نیست که دکمههای میز صدا رو مستقیم بچرخونید. ولی شرایطی که این دکمهها توش خوب کار میکنن رو میتونید بسازید. چند تا نکتهی عملی از این درس:
- یادگیری با گاز و ترمز با هم. گلوتامات سیناپسها رو قوی میکنه؛ گابا کمک میکنه فقط چیزهای مهم دیده بشن.
- کنجکاوی و غافلگیری. دوپامین به «از انتظار بهتر بود» جواب میده. سوال پرسیدن، حدس زدن قبل از دیدن جواب، و چیزهای تازه، یادگیری رو پررنگتر میکنن.
- هوشیاری متوسط. نه خوابآلود، نه مضطرب. یه کم چالش، یه کم کنجکاوی، و بدون ترس.
- خواب، جای قهوه رو نمیگیره. آدنوزین پیام واقعی خستگیه؛ پنهون کردنش، خستگی رو از بین نمیبره.
- به تیترها شک کنید. هیچ غذا، مکمل یا ترفندی «دکمهی یادگیری» رو روشن نمیکنه؛ عادتهای سادهی این مسیر، کل میز صدا رو بهتر میکنن.
تمرین امروز
امروز یه جدول کوچیک از حفظ میسازید. حدود پونزده دقیقه.
- درس رو ببندید.
- اسم شش پیامرسان رو بنویسید: گلوتامات، گابا، استیل کولین، دوپامین، سروتونین، نوراپینفرین.
- جلوی هر کدوم، یه کار اصلیش رو از حفظ بنویسید، و اینکه نامهست یا بلندگو.
- درس رو باز کنید، مقایسه کنید، و جاهای خالی رو توی دفتر بنویسید.
- یه تیتر یا پست دربارهی «هورمون شادی» پیدا کنید و با چیزی که امروز یاد گرفتید، یه جمله نقدش کنید.
درس بعدی، همون پوشش چربی دور آکسونهاست که پیام رو تندتر میکنه، و اینکه چرا تمرین زیاد، فکر رو سریعتر میکنه: میلین.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- انتقال دهندههای عصبی مولکولهاییان که پیام رو توی سیناپس میبرن؛ بیشتر از صد نوع داریم.
- بعضیها مثل نامه، سریع و نقطه به نقطهان؛ بعضیها مثل بلندگو، پخش میشن و حال کلی مغز رو تنظیم میکنن.
- گلوتامات گاز اصلیه و برای یادگیری مهم؛ گابا ترمز اصلی؛ استیل کولین برای ماهیچه و توجه.
- دوپامین بیشتر پیام «از انتظار بهتر بود» و «اینو بخواه» ـه؛ سروتونین بیشترش توی رودهست؛ و هوشیاری متوسط برای یادگیری بهترینه.
- «هورمون شادی»، «کمبود سادهی یه ماده» و «دیتاکس دوپامین» سادهسازیان؛ حال ما از چند دکمه با هم ساخته میشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.