آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
تقویت طولانیمدت: ردپای یادگیری در سیناپس
جواب کوتاه
LTP، کوتاهشدهی Long-Term Potentiation، یعنی تقویت طولانیمدت: وقتی یه مسیر بین نورونها با یه رگبار پیام قوی یا بارها با هم فعال بشه، اون سیناپس تا ساعتها، روزها و گاهی هفتهها، پیامها رو قویتر منتقل میکنه. این پدیده سال ۱۹۷۳ توی هیپوکامپ خرگوش کشف شد و همون ردپای فیزیکیایه که قانون هب پیشبینی کرده بود. برعکسش هم هست: LTD، یعنی تضعیف طولانیمدت. امروز شواهد قوی هست که یادگیری واقعی، توی مغز جونورها LTP میسازه.
اسمش چیه
توی درس قبل دیدیم دونالد هب پیشبینی کرد نورونهایی که با هم فعال بشن، پیوندشون قویتر میشه. ولی سال ۱۹۴۹ هیچکس نمیتونست این رو ببینه. این درس، داستان پیدا شدن همون پیوند قویشدهست؛ یعنی اولین ردپای فیزیکی یادگیری که دانشمندها تونستن اندازه بگیرن.
اسمش LTP ـه، کوتاهشدهی Long-Term Potentiation، یعنی تقویت طولانیمدت. «تقویت» چون یه سیناپس قویتر میشه؛ و «طولانیمدت» چون این قوی شدن، چند ثانیه یا چند دقیقه نیست، ساعتها، روزها و گاهی هفتهها میمونه. شاید جای دیگهای این سه حرف رو با معنیهای دیگه دیده باشید؛ اینجا فقط همین معنی مغزی رو در نظر داریم.
یه پیچ صدای رادیو رو تصور کنید. هر سیناپس یه پیچ صدا داره که تعیین میکنه پیام نورون اول، با چه بلندی به نورون دوم برسه. LTP یعنی چرخوندن این پیچ به سمت بلندتر؛ و جلوتر میبینیم که برعکسش هم هست. ما میلیاردها تا از این پیچها داریم، و الگوی تنظیم همهشون با هم، چیزیه که میدونید و بلدید.
آزمایش خرگوش
اواخر دههی ۱۹۶۰، توی یه آزمایشگاه توی نروژ، یه پژوهشگر به اسم تریه لومو (Terje Lømo) روی هیپوکامپ خرگوشها کار میکرد. سال ۱۹۷۳، همراه یه پژوهشگر انگلیسی به اسم تیموتی بلیس (Timothy Bliss)، مقالهای منتشر کرد که یکی از مهمترین مقالههای تاریخ علم مغز شد.
روششون این بود: یه سیم خیلی نازک رو کنار یه دسته از رشتههای عصبی که به هیپوکامپ میرسن گذاشتن، تا بتونن اونها رو با پیامهای برقی کوچیک تحریک کنن. یه سیم دیگه رو جلوتر، کنار نورونهایی که این پیام رو میگیرن، گذاشتن تا جوابشون رو ثبت کنن. اول، پیامهای تکی و آروم فرستادن و اندازهی جواب رو ثبت کردن؛ این شد نقطهی شروع.
بعد، یه کار خاص کردن: چند ثانیه، یه رگبار از پیامهای خیلی سریع فرستادن. و بعد دوباره همون پیامهای تکی آروم. جواب نورونها، حالا خیلی بزرگتر از قبل بود؛ و این بزرگتر بودن، تا ساعتها، و توی خرگوشهای بیدار، تا روزها موند.
رگبار پیام
چرا یه رگبار سریع؟ یادتونه توی درس سیناپس گفتیم یه پیام تنها معمولا اونقدر قوی نیست که نورون دوم رو به شلیک برسونه؟ رگبار سریع، باعث میشه پیامها روی هم جمع بشن و نورون دوم حسابی فعال بشه. یعنی نورون اول و دوم، با هم و به شدت فعال میشن؛ دقیقا همون شرطی که قانون هب میگفت.
توی زندگی واقعی، نورونها البته با سیم و برق آزمایشگاهی تحریک نمیشن. ولی وقتی چیزی رو با توجه کامل تجربه میکنیم، گروههایی از نورونها با الگوهای شلیک تند و هماهنگ فعال میشن؛ الگوهایی که شبیه همون رگبارهای آزمایشگاهیان. یه نوع ریتم مغزی به اسم ریتم تتا (Theta Rhythm)، که موقع گشتن و کشف کردن توی هیپوکامپ دیده میشه، الهامبخش یکی از رایجترین روشهای ساختن LTP توی آزمایشگاه شد.
سه ویژگی
دانشمندها، از جمله بلیس و گراهام کالینگریج (Graham Collingridge) که بعدا یه مرور معروف نوشتن، دیدن LTP سه ویژگی داره که دقیقا با چیزی که هب گفته بود جورن:
همکاری (Cooperativity)
چند رشتهی ورودی باید با هم فعال بشن تا LTP ساخته بشه؛ یکی بهتنهایی کافی نیست.
پیوستگی (Associativity)
یه ورودی ضعیف، اگه همزمان با یه ورودی قوی فعال بشه، اون هم قوی میشه. همون زنگ و غذای پاولف.
اختصاصی بودن (Input Specificity)
فقط سیناپسهایی که فعال بودن قوی میشن؛ بقیهی سیناپسهای همون نورون دستنخورده میمونن.
در با دو قفل
خب، یه سیناپس از کجا «میفهمه» که هم نورون اول و هم نورون دوم فعالن؟ جواب، یه گیرندهی خاص گلوتاماته که توی درس پیامرسانها اسمش رو بردیم: گیرندهی NMDA، کوتاهشدهی N-Methyl-D-Aspartate، یعنی انمتیلدیآسپارتات، اسم یه مولکول آزمایشگاهی که این گیرنده بهش جواب میده.
دههی ۱۹۸۰، دو گروه پژوهشگر، از جمله مارک مایر (Mark Mayer) و همکارهاش و گروه لیام نواک (Liam Nowak)، یه چیز جالب دربارهی این گیرنده کشف کردن. وقتی نورون دوم آرومه، یه یون منیزیم (Magnesium) مثل یه درپوش، داخل کانال این گیرنده گیر کرده و راه رو بسته. حتی اگه گلوتامات برسه، چیزی رد نمیشه.
ولی وقتی نورون دوم خودش به اندازهی کافی فعال بشه، اون تغییر برقی، درپوش منیزیم رو بیرون میندازه. حالا اگه گلوتامات هم برسه، در باز میشه. یعنی این در دو قفل داره: قفل اول گلوتامات، که یعنی «نورون اول پیام فرستاد»؛ و قفل دوم فعالیت نورون دوم. فقط وقتی هر دو باز باشن، در باز میشه. یه آشکارساز همزمانی کامل؛ دقیقا چیزی که قانون هب لازم داشت.
کلسیم
وقتی در گیرندهی انامدیای باز میشه، چی ازش رد میشه؟ مهمترینش، یون کلسیمه؛ همون کلسیمی که توی درس سیناپس دیدیم توی سمت اول سیناپس، باعث رها شدن پیامرسان میشد. اینجا، توی سمت دوم، کلسیم یه نقش دیگه داره: یه علامت درونی که میگه «این سیناپس الان مهم بود؛ قویترش کن».
کلسیمی که وارد خار دندریتی میشه، یه سری آنزیم رو روشن میکنه. یکی از معروفترینهاشون یه آنزیمه به اسم کمکینازدو (CaMKII). این آنزیمها، مثل کارگرهایی که با زنگ خطر از خواب بیدار میشن، یه سری تغییر توی سیناپس شروع میکنن.
جالبه که مقدار کلسیم مهمه: یه موج بزرگ و تند کلسیم، معمولا به قوی شدن میرسه؛ و یه مقدار کم و طولانی، به ضعیف شدن. یعنی همون یه پیامرسان، بسته به اندازه و شکلش، پیچ صدا رو به دو طرف مختلف میچرخونه.
گیرندههای بیشتر
خب، این آنزیمها دقیقا چی کار میکنن که سیناپس «قویتر» بشه؟ یکی از کارهای اصلیشون، به قول پژوهشگرهایی مثل رابرت مالنکا و مارک بیر (Robert Malenka & Mark Bear)، اضافه کردن یه نوع دیگه از گیرندههای گلوتاماته به سطح سیناپس، به اسم گیرندهی AMPA؛ گیرندههایی که در حالت عادی، کار اصلی شنیدن پیام رو انجام میدن.
توی تصویر سیناپس که دو ساحل بود، یعنی اسکلههای بیشتر توی ساحل دوم. حالا وقتی همون تعداد قایق از ساحل اول میاد، اسکلههای بیشتری آمادهی پهلو گرفتنن، و پیام بلندتر شنیده میشه. سیناپس، به معنای واقعی، گوشش شنواتر شده.
بعضی آنزیمها هم گیرندههای موجود رو حساستر میکنن، و توی بعضی سیناپسها، سمت اول هم پیامرسان بیشتری رها میکنه. و همونطور که توی درس سیناپس دیدیم، خار دندریتی خودش هم گاهی بزرگتر میشه.
زود و دیر
دانشمندها دیدن LTP دو مرحله داره. LTP زود (Early LTP)، که با یه رگبار کوتاه ساخته میشه، با همون آنزیمها و گیرندههای موجود کار میکنه و معمولا چند ساعت دوام داره. ولی LTP دیر (Late LTP)، که با تحریکهای قویتر یا تکراری ساخته میشه، به ساخته شدن پروتئینهای تازه نیاز داره و میتونه روزها و بیشتر بمونه.
این خیلی شبیه همون چیزیه که توی درس سیناپس از آزمایشهای کندل روی حلزون دریایی دیدیم: حافظهی کوتاه با تغییر چیزهای موجود، و حافظهی بلند با ساختن چیزهای تازه.
یه کشف جالب، از اوه فری و ریچارد موریس (Uwe Frey & Richard Morris): یه سیناپس که فقط LTP زود گرفته، میتونه یه «برچسب» موقت بگیره؛ و اگه توی چند ساعت بعدش، یه سیناپس دیگه روی همون نورون یه تحریک قوی بگیره و پروتئینهای تازه ساخته بشن، اون سیناپس برچسبخورده هم از اون پروتئینها سهم میبره و LTP ماندگار پیدا میکنه. به این میگن فرضیهی برچسبگذاری سیناپسی (Synaptic Tagging). شاید یکی از دلیلهایی که چیزهای کوچیکی که نزدیک به یه اتفاق مهم تجربه کردیم بهتر یادمون میمونه، همین باشه.
پیچ رو به پایین
اگه فقط LTP بود، همون مشکل «همهچیز پررنگ» که توی درس هب دیدیم پیش میومد. ولی پیچ صدا به سمت پایین هم میچرخه. سال ۱۹۹۲، دو پژوهشگر به اسم سرنا دودک و مارک بیر (Serena Dudek & Mark Bear) نشون دادن اگه یه مسیر رو با پیامهای آروم و کمتند، برای چند دقیقه تحریک کنن، اون سیناپس ضعیفتر میشه و ضعیف هم میمونه.
اسمش رو گذاشتن LTD، کوتاهشدهی Long-Term Depression، یعنی تضعیف طولانیمدت. «Depression» اینجا یعنی «پایین آوردن»، و ربطی به افسردگی نداره. سازوکارش تا حدی برعکس LTP ـه: یه مقدار کم و طولانی کلسیم، به جای اضافه کردن گیرنده، باعث میشه گیرندهها از سطح سیناپس برداشته بشن.
LTD همون «جدا شلیک، جدا وصل» توی سطح سیناپسه. برای یادگیری، به اندازهی LTP مهمه: پاک کردن پیوندهای غلط، تیز کردن تفاوتها، و جا باز کردن برای پیوندهای تازه. توی مخچه، که توی درس مخچه دیدیم با خطا یاد میگیره، LTD یکی از سازوکارهای اصلیه.
این همون یادگیریه؟
خب، LTP یه پدیدهی جالب توی آزمایشگاهه. ولی آیا این واقعا همون چیزیه که وقتی یه چیز یاد میگیریم، توی مغز اتفاق میافته؟ یا فقط یه اتفاق مصنوعیه که با سیم و برق ساخته شده؟ این سوال سالها بحث داغ بود، و جواب دادن بهش ساده نبود.
پژوهشگرها چند جور شاهد رو دنبال کردن. اول: اگه جلوی LTP رو بگیریم، یادگیری خراب میشه؟ دوم: اگه یادگیری اتفاق بیفته، LTP واقعی توی مغز دیده میشه؟ سوم: اگه LTP رو بیشتر کنیم، یادگیری بهتر میشه؟ سه بخش بعد، هر کدوم یکی از این شاهدها رو نشون میدن.
امروز بیشتر دانشمندها قبول دارن که LTP و LTD، یا سازوکارهایی خیلی شبیه به اونها، بخش مهمی از یادگیری توی مغزن؛ هر چند که یادگیری فقط این نیست و سازوکارهای دیگهای هم نقش دارن.
استخر موریس
یه پژوهشگر انگلیسی به اسم ریچارد موریس (Richard Morris) یه آزمون ساده و هوشمندانه برای یادگیری موشها ساخت. یه استخر گرد پر از آب کدر، که یه سکوی کوچیک درست زیر سطح آب، جایی پنهون، توش گذاشته شده. موشها شنا رو دوست ندارن و دنبال جایی میگردن که وایستن. با چند بار تمرین، یاد میگیرن با نگاه به نشونههای دور اتاق، مستقیم به سمت سکو شنا کنن. به این آزمون میگن هزارتوی آبی موریس (Morris Water Maze).
سال ۱۹۸۶، موریس و همکارهاش به یه گروه از موشها دارویی دادن که گیرندهی انامدیای رو مسدود میکنه؛ یعنی جلوی ساخته شدن LTP توی هیپوکامپ رو میگیره. این موشها میتونستن شنا کنن و ببینن، ولی یاد نگرفتن سکو کجاست. موشهای دیگه یاد گرفتن.
این شاهد مهمی بود که LTP وابسته به گیرندهی انامدیای، برای این نوع یادگیری لازمه. البته خود دارو میتونست اثرهای دیگه هم داشته باشه، و برای همین شاهدهای بیشتری لازم بود.
یادگیری، LTP ساخت
قویترین شاهد، سال ۲۰۰۶ اومد. یه گروه پژوهشگر به سرپرستی جاناتان ویتلاک و مارک بیر (Jonathan Whitlock & Mark Bear) از یه آزمون یادگیری خیلی ساده استفاده کردن. موشها طبیعتا جاهای تاریک رو ترجیح میدن. اونا رو توی یه جعبهی دو قسمتی گذاشتن، یه قسمت روشن و یه قسمت تاریک؛ و وقتی موش به قسمت تاریک رفت، یه شوک خفیف به پاش دادن. موشها، فقط با یه بار، یاد گرفتن که نرن تو تاریکی.
بعد، هیپوکامپ این موشها رو بررسی کردن و دیدن توی بعضی از سیناپسهاشون، دقیقا همون تغییرهایی که توی LTP آزمایشگاهی دیده میشه، مثل گیرندههای اضافه، رخ داده. یعنی یادگیری واقعی، بدون هیچ سیم و برقی، خودش LTP ساخته بود.
این، پیوند آخر زنجیره بود: قانون هب سال ۱۹۴۹ پیشبینی کرد، LTP سال ۱۹۷۳ توی آزمایشگاه دیده شد، و سال ۲۰۰۶ نشون داده شد که یادگیری واقعی همین رو میسازه.
موشهای باهوشتر؟
سوم: اگه LTP رو بیشتر کنیم، یادگیری بهتر میشه؟ سال ۱۹۹۹، یه گروه پژوهشگر به سرپرستی جو تسین (Joe Tsien) موشهایی ساختن که یه بخش خاص از گیرندهی انامدیای رو بیشتر داشتن؛ بخشی که در رو مدت بیشتری باز نگه میداره. توی این موشها LTP راحتتر ساخته میشد، و توی چند آزمون یادگیری، از موشهای معمولی بهتر بودن.
رسانهها اسم این موشها رو گذاشتن «موشهای باهوش» و از یه داروی «هوش» حرف زدن. ولی یه پیچ داستان: پژوهشهای بعدی نشون دادن همین موشها نسبت به درد مزمن حساستر بودن. یعنی دست بردن توی سیستم یادگیری، هزینههایی هم داره، و «بیشتر» همیشه «بهتر» نیست.
و تا امروز، هیچ داروی ایمنی برای آدمهای سالم وجود نداره که LTP رو به شکل مفید بالا ببره و یادگیری رو بهتر کنه. خوشبختانه، راه طبیعیای وجود داره که بخش بعد میبینیم.
رگبار با فاصله
یه یافتهی خیلی جالب برای ما: پژوهشهایی، از جمله کار گروه انیکو کرامار و گری لینچ (Enikö Kramár & Gary Lynch)، نشون دادن اگه رگبارهای تحریک، به جای پشت سر هم، با فاصلهی یه ساعت از هم داده بشن، LTP قویتری ساخته میشه. حتی چند رگبار پشت سر هم، بعد از یه حدی، دیگه LTP رو بیشتر نمیکنن؛ ولی یه رگبار تازه بعد از یه ساعت، دوباره اضافه میکنه.
این، همون اثر فاصلهست که توی درسهای قبل برای آدمها دیدیم، این بار توی سطح سیناپس. یعنی دلیل اینکه مرور با فاصله بهتر از یهجا خوندن جواب میده، شاید تا حدی به خود سیناپسها برگرده: اونها بعد از هر بار تقویت، یه مدت نیاز دارن تا آمادهی تقویت بعدی بشن.
و همونطور که آزمایشهای کندل روی حلزون دریایی هم نشون داده بود، تکرار با فاصله برای ساختن حافظهی بلند، از تکرار پشت سر هم بهتره. چند سطح مختلف، از حلزون تا سیناپس تا آدم، همه یه پیام دارن.
خواب و سیناپسها
خواب کجای این داستانه؟ همونطور که توی درس هیپوکامپ دیدیم، توی خواب، الگوهای فعالیت روز دوباره پخش میشن؛ و این بازپخشها میتونن همون سیناپسهایی رو که روز تقویت شدن، دوباره فعال کنن و LTP دیر رو، که به پروتئین تازه نیاز داره، کاملتر کنن. پژوهشهای روی جونورها نشون دادن کمخوابی بعد از یادگیری میتونه ساختن LTP ماندگار توی هیپوکامپ رو مختل کنه.
از طرف دیگه، همون فرضیهی تونونی و چیرلی که توی درس سیناپس دیدیم میگه خواب کل سیناپسها رو کمی متعادل میکنه. این دو ایده با هم تناقض ندارن: احتمالا خواب هم سیناپسهای مهم رو محکمتر میکنه، و هم بقیه رو کمی پایین میاره تا تفاوتها واضحتر بشن. جزئیاتش هنوز در حال پژوهشه.
فقط هیپوکامپ نیست
LTP اولین بار توی هیپوکامپ دیده شد، ولی بعدا تقریبا هر جای مغز که دنبالش گشتن، پیداش کردن: توی قشر مخ، توی آمیگدال، توی مخچه، و جاهای دیگه. هر جا، سازوکارها کمی فرق دارن، ولی ایدهی اصلی یکیه: فعالیت قوی و هماهنگ، سیناپس رو قویتر میکنه.
یه نمونهی جالب، از گروه میرا ریولتپدوتی (Mengia-Seraina Rioult-Pedotti): موشهایی که چند روز یه مهارت حرکتی تازه رو تمرین کردن، یعنی رسیدن به یه دونه غذا با یه دست، سیناپسهای بخش حرکتی مربوط به همون دست، قویتر شدن؛ و بعد، ساختن LTP بیشتر توی همون سیناپسها سختتر شده بود، انگار ظرفیتش پر شده بود. یعنی یادگیری مهارت، همون سازوکار LTP رو توی قشر حرکتی به کار گرفته بود.
توی آمیگدال هم، یادگیری ترس با تغییرهای شبیه LTP همراهه. یعنی LTP یه ابزار عمومی مغزه، برای انواع خیلی مختلف یادگیری.
LTP و سن
پژوهشهایی روی موشها و جونورهای دیگه، مثل کارهای کارول بارنز (Carol Barnes)، نشون دادن توی جونورهای مسن، LTP ساخته میشه، ولی گاهی سختتر، و گاهی زودتر از بین میره. یه نکتهی جالب از کارهای بارنز: موشهای مسنی که LTP شون زودتر محو میشد، مسیر یه هزارتو رو هم زودتر فراموش میکردن.
ولی این داستان ناامیدکننده نیست. همون پژوهشها نشون دادن خیلی از جونورهای مسن، توانایی یادگیری خوبی دارن، و تفاوت بین افراد خیلی زیاده؛ همونطور که توی آدمها هم هست. و چیزهایی مثل تحرک بدنی و محیط غنی، توی جونورهای مسن هم با یادگیری بهتر همراه بوده.
برای کسی که بعد از سالها برگشته، پیام عملیش اینه: شاید لازم باشه یه کم بیشتر مرور کنید، با فاصله، تا چیزها بمونن. ولی سازوکار یادگیری سر جاشه. درس کاملش: مغز در بزرگسالی و پیری.
معمای ماندگاری
یه معمای جالب هنوز حل نشده. پروتئینهایی که سیناپسها رو میسازن و قوی نگه میدارن، عمر کوتاهی دارن؛ چند ساعت تا چند روز، و بعد با پروتئینهای تازه عوض میشن. پس یه خاطره چطوری میتونه سالها، حتی هشتاد سال، بمونه، وقتی هیچکدوم از اجزای سیناپسی که اون رو نگه میداره، اینقدر عمر نمیکنه؟
فرانسیس کریک (Francis Crick)، همون دانشمندی که ساختار دیانای رو کشف کرد، سال ۱۹۸۴ همین سوال رو مطرح کرد. چند تا جواب پیشنهاد شده: شاید بعضی مولکولها یه جوری خودشون رو بازسازی میکنن و حالت «قوی» رو به جانشینهاشون منتقل میکنن؛ شاید شکل فیزیکی سیناپس، مثل اندازهی خار، نقش نگهدارنده داره؛ شاید خود یادآوریها و بازپخشها توی خواب، مدام پیوند رو تازه میکنن؛ و شاید حافظه توی الگوی کل شبکه پخش شده و نه یه سیناپس تنها. احتمالا جواب، ترکیبی از اینهاست.
این یکی از اون جاهاییه که علم صادقانه میگه «هنوز کامل نمیدونیم». ولی یه نکتهی عملی از همین معما: یادآوریهای گاهبهگاه، احتمالا بخشی از چیزیه که یه خاطره رو سالها زنده نگه میداره.
برای یادگیری یعنی چی
- شدت و توجه مهمه. LTP با فعالیت قوی و هماهنگ ساخته میشه؛ تجربهای که با توجه کامل همراهه، شانس بیشتری داره.
- با فاصله تکرار کنید. رگبارهای با فاصله، LTP قویتر میسازن؛ مرور با فاصله هم همینطور.
- تازه رو کنار مهم بذارید. با برچسبگذاری سیناپسی، چیز کوچیکی که نزدیک یه تجربهی مهم یاد گرفته بشه، بهتر میمونه.
- پاک کردن هم یادگیریه. LTD پیوندهای غلط رو ضعیف میکنه؛ اشتباه رو اصلاح کنید و دیگه تکرارش نکنید.
- خواب، کار رو تموم میکنه. LTP ماندگار به ساخت پروتئین و خواب نیاز داره.
- به قرصهای «یادگیری» شک کنید. دست بردن توی این سیستم هزینه داره؛ راه طبیعی، تمرین با فاصله و خوابه.
تمرین امروز
امروز یه آزمایش کوچیک «رگبار با فاصله» روی خودتون انجام میدید. حدود ده دقیقه امروز، و چند دقیقه فردا.
- ده کلمه یا ده واقعیت تازه انتخاب کنید که بلد نیستید.
- پنج تاش رو امروز یهجا، پنج دقیقه پشت هم تمرین کنید.
- پنج تای دیگه رو امروز سه بار، هر بار یه دقیقه، با یه ساعت فاصله تمرین کنید.
- فردا، بدون نگاه کردن، ببینید از هر گروه چند تا یادتونه و توی دفتر بنویسید.
- بدون نگاه کردن، بنویسید LTP چیه و اسم کاملش چیه.
درس بعدی، از سیناپس به کل مغز: توانایی مغز برای عوض شدن توی همهی عمر، انعطافپذیری مغز.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- LTP یعنی تقویت طولانیمدت (Long-Term Potentiation): سیناپسی که بعد از فعالیت قوی، تا مدتها پیام رو قویتر منتقل میکنه.
- بلیس و لومو سال ۱۹۷۳ اون رو توی هیپوکامپ خرگوش کشف کردن؛ ویژگیهاش همون چیزیه که قانون هب پیشبینی کرده بود.
- گیرندهی انامدیای مثل یه در با دو قفله؛ کلسیمی که ازش وارد میشه، گیرندههای بیشتری به سیناپس اضافه میکنه.
- LTP زود چند ساعت میمونه؛ LTP دیر به پروتئین تازه نیاز داره و روزها میمونه. LTD برعکسش، سیناپس رو ضعیف میکنه.
- یادگیری واقعی توی موشها LTP ساخت؛ و رگبارهای با فاصله، LTP قویتری میسازن، مثل تکرار با فاصله.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.