آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
مغز در بزرگسالی و پیری
جواب کوتاه
با بالا رفتن سن، سرعت فکر کردن، حافظهی کاری و به یاد آوردن اسمها کمکم کمی کند میشن، و مغز هم کمی کوچیک میشه. ولی دانش، واژهها، تجربه و فهم آدمها میمونن و تا سالها حتی بیشتر میشن. مغز بزرگسال تا آخر عمر هنوز یاد میگیره، سیناپس تازه میسازه و حتی با یاد گرفتن یه مهارت تازه یا پیادهروی، بخشهایی ازش بزرگتر میشه. پس دیر نیست؛ فقط راهش کمی فرق داره: آرومتر، با حواسپرتی کمتر، با تکرار با فاصله، و با وصل کردن چیز تازه به دونستههای قبلی.
دیره؟
اگه سی سالتونه، یا پنجاه، یا هفتاد، و بعد از سالها دوباره میخواید یه چیزی یاد بگیرید، احتمالا یه سوال توی ذهنتون هست: «دیگه دیره؟ مغزم مثل قبل کار نمیکنه». این درس، آخرین درس بخش مغز، دقیقا جواب همین سواله؛ با عدد و پژوهش، نه با دلداری.
جواب کوتاه: نه، دیر نیست. ولی مغز با سن واقعا تغییر میکنه؛ بعضی چیزها کم میشن و بعضی چیزها بیشتر. اگه بدونید کدومها، میتونید طوری یاد بگیرید که با مغز امروزتون جور باشه.
یه تصویر برای کل درس: یه درخت کهنسال. تنهش هر سال کلفتتر شده؛ این دانش و تجربهست. شاخههاش توی باد کمی کندتر تکون میخورن؛ این سرعته. ولی هر بهار، هنوز برگ تازه میده؛ این یادگیریه.
دو جور هوش
دههی ۱۹۶۰، دو روانشناس به اسم ریموند کتل و جان هورن (Raymond Cattell & John Horn) پیشنهاد دادن هوش رو دو بخش ببینیم:
هوش سیال (Fluid Intelligence)
حل کردن مسئلهی کاملا تازه، دیدن الگو، سرعت فکر، نگه داشتن چند چیز توی ذهن. این بخش معمولا از اوایل بزرگسالی کمکم کم میشه؛ آروم، ولی پیوسته.
هوش متبلور (Crystallized Intelligence)
دانشی که جمع کردید: واژهها، دونستهها، تجربه، روشها. این بخش تا سالهای زیادی بیشتر میشه و تا دههی شصت و هفتاد زندگی معمولا ثابت میمونه یا بالا میره.
اوجهای جدا
سال ۲۰۱۵، دو پژوهشگر به اسم جاشوا هارتشورن و لورا جرمین (Joshua Hartshorne & Laura Germine) دادههای نزدیک به پنجاه هزار نفر رو، از ده تا نود سال، بررسی کردن. نتیجهشون این بود که هیچ سنی نیست که آدم «توی همهچیز» توی اوج باشه.
سرعت پردازش حدود اواخر نوجوونی به اوجش میرسید. حافظهی کوتاهمدت برای بعضی چیزها حدود بیست و پنج تا سی و پنج سالگی. توانایی فهمیدن حال آدمها از روی چهرهشون، حدود چهل تا پنجاه سالگی. و دامنهی واژهها، حدود شصت و پنج تا هفتاد سالگی؛ یعنی خیلی بعد از چیزی که بیشتر آدمها فکر میکنن.
پس جملهی «بعد از سی سالگی همهچیز رو به پایینه»، درست نیست. هر توانایی، داستان خودش رو داره.
سرعت
اگه بخوایم یه تغییر رو اصلیترین تغییر سن بدونیم، احتمالا سرعته. یه پژوهشگر به اسم تیموتی سالتهاوس (Timothy Salthouse) سالها نشون داد خیلی از تفاوتهای سنی توی آزمونهای حافظه و فکر، تا حد زیادی با یه چیز توضیح داده میشن: سرعت پردازش. یعنی مغز مسنتر همون کارها رو میکنه، فقط کمی کندتر.
این کندی، یه اثر زنجیرهای داره: وقتی پردازش هر قدم کمی بیشتر طول میکشه، قدمهای اول تا وقتی به قدمهای آخر برسید، کمی کمرنگتر شدن. مثل کسی که یه شمارهی تلفن طولانی رو آرومتر میخونه و تا آخرش برسه، اولش یادش رفته.
خبر خوب اینه که خیلی از کارهای واقعی زندگی، مسابقهی سرعت نیستن. وقتی زمان کافی هست، فرقها خیلی کمتر میشن. برای یادگیری یعنی: به خودتون وقت بدید، و سرعت خودتون رو با یه جوون بیست ساله مقایسه نکنید.
حافظهی کاری و ترمز توجه
حافظهی کاری، اون میز کوچیکی که توی درس قشر پیشپیشانی دیدیم و توی درس خودش کاملتر میبینیم، با سن کمی کوچیکتر میشه. یعنی نگه داشتن همزمان چند چیز توی ذهن، مثل یه دستور طولانی یا چند عدد، سختتر میشه.
دو پژوهشگر به اسم لین هشر و رز زاکس (Lynn Hasher & Rose Zacks) یه توضیح جالب پیشنهاد دادن: شاید یکی از دلیلها، ضعیفتر شدن ترمز توجه باشه. یعنی صافیای که چیزهای بیربط رو بیرون نگه میداره، با سن کمی گشادتر میشه؛ و چیزهای بیربط، جای چیزهای مهم رو روی میز میگیرن.
جالب اینکه همین صافی گشادتر، گاهی فایده هم داره: بعضی پژوهشها دیدن آدمهای مسنتر، چیزهایی که کنار کار اصلی دیدن رو بهتر یادشون میمونه. ولی برای درس خوندن، یعنی محیط آروم و بیحواسپرتی، توی سن بالا از همیشه مهمتره.
اسمها و نوک زبان
شاید رایجترین گلایهی آدمهای مسنتر از حافظهشون این باشه: «اسمها یادم نمیاد». این یه تجربهی واقعیه و پژوهش هم تاییدش میکنه. پژوهشهای دبورا برک (Deborah Burke) و همکارهاش نشون دادن حالت «نوک زبان»، که میدونید یه کلمه رو بلدید ولی نمیاد، با سن بیشتر میشه.
ولی نکتهی مهم اینه: این به معنی پاک شدن اون اسم نیست. اون اسم هنوز اونجاست؛ فقط راهش کمی کمرنگتر شده. برای همین معمولا چند دقیقه یا چند ساعت بعد، یهو یادتون میاد.
یه تفاوت مهم دیگه: «به یاد آوردن» (Recall)، یعنی بیرون کشیدن چیزی از حافظه بدون کمک، با سن بیشتر سخت میشه؛ ولی «شناختن» (Recognition)، یعنی وقتی جواب جلوتونه و میگید «آره، همینه»، خیلی کمتر تغییر میکنه. یعنی دونستهها اونجان؛ فقط پیدا کردنشون کندتره. مثل یه کتابخونه که هر سال پرتر شده و کتابدارش کمی آرومتر راه میره.
دربارهی حالت نوک زبان، توی درس نوک زبان کاملتر حرف میزنیم.
چیزی که با سن بهتر میشه
تا اینجا بیشتر دربارهی چیزهایی گفتیم که کم میشن. حالا یه چیز که بیشتر میشه. سال ۲۰۱۰، یه گروه به سرپرستی ایگور گروسمن (Igor Grossmann) به آدمهایی از بیست و پنج تا نود سال، داستانهایی از دعواهای واقعی، مثل دعوای دو گروه یا دو همسایه، دادن و پرسیدن «فکر میکنید چی پیش میاد و چطور باید حل بشه؟».
جوابها رو کسایی که سن آدمها رو نمیدونستن، نمره دادن: آیا آدم دیدگاه طرف مقابل رو میبینه؟ قبول میکنه که ممکنه اشتباه کنه؟ دنبال راه وسط میگرده؟ قبول میکنه که آینده قطعی نیست؟ نتیجه: آدمهای مسنتر، به طور میانگین، توی این جور استدلال، که بهش میگن استدلال خردمندانه (Wise Reasoning)، نمرهی بالاتری گرفتن.
برای یادگیری یعنی: آدم بزرگسال شاید یه فرمول تازه رو کندتر حفظ کنه، ولی معمولا بهتر میفهمه چرا مهمه، کجا به کار میاد و با چه چیزهای دیگهای جور درمیاد. این، همون تنهی کلفت درخته.
مغز چقدر کوچیک میشه
یه سوال رایج: «علت کوچک شدن مغز در پیری چیه؟». بله، مغز با سن کمی کوچیک میشه. پژوهشهایی مثل کارهای نفتالی راز (Naftali Raz) که مغز آدمها رو چند سال پشت سر هم با تصویربرداری اندازه گرفتن، نشون دادن بعضی بخشها، مثل قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ، بیشتر از بقیه کوچیک میشن؛ هیپوکامپ توی سن بالا، گاهی نزدیک یک درصد در سال.
دلیلش بیشتر از بین رفتن نورونها نیست؛ بیشتر کم شدن شاخهها و سیناپسها، نازکتر شدن میلین، و کمی کم شدن جریان خونه. توی درس میلین دیدیم که مادهی سفید با سن کمی آسیبپذیرتره.
ولی دو نکتهی خیلی مهم: اول، تفاوت آدمها خیلی زیاده. بعضی هفتاد سالهها مغزی شبیه پنجاه سالهها دارن و برعکس. دوم، کوچیک شدن مغز تا حدی چیز عادی پیریه و خودش به معنی بیماری نیست. «علائم کوچک شدن مغز» که توی جستجوها میبینید، بیشتر مربوط به بیماریهاست، نه پیری عادی؛ و فقط پزشک میتونه تشخیص بده.
هر دو طرف
وقتی پژوهشگرها مغز جوونها و مسنترها رو موقع یه کار حافظه مقایسه کردن، یه چیز جالب دیدن. یه پژوهشگر به اسم روبرتو کابزا (Roberto Cabeza) دید توی بعضی کارها، جوونها بیشتر یه طرف قشر پیشپیشانی رو به کار میگیرن؛ ولی مسنترها، هر دو طرف رو. اسمش رو گذاشت «هارولد» (HAROLD)، کوتاهشدهی Hemispheric Asymmetry Reduction in Older Adults، یعنی کم شدن یکطرفه بودن مغز توی سالمندها.
نکتهی جالب: مسنترهایی که هر دو طرف رو به کار میگرفتن، معمولا توی کار بهتر بودن. یعنی این به احتمال زیاد یه جور جبرانه؛ مغز وقتی یه مسیر کمی ضعیفتر شده، نیروی کمکی میاره.
دو پژوهشگر به اسم دنیس پارک و پاتریشیا رویتر لورنتس (Denise Park & Patricia Reuter-Lorenz) این ایده رو گسترش دادن و اسمش رو گذاشتن «نظریهی داربست»: مغز در طول زندگی، دائم داربستهای تازه میسازه تا کارها رو با وجود تغییرها، خوب انجام بده؛ و یادگیری و فعالیت، به ساختن این داربستها کمک میکنه.
ذخیره
یه پرسش قدیمی: چرا دو نفر با تغییرهای تقریبا یکسان توی مغزشون، یکی خیلی خوب کار میکنه و یکی نه؟ یه پژوهشگر به اسم یاکوف استرن (Yaakov Stern) برای جوابش ایدهی «ذخیرهی شناختی» (Cognitive Reserve) رو مطرح کرد.
ایده اینه: آدمهایی که در طول زندگی بیشتر درس خوندن، کارهای ذهنی پیچیدهتری کردن، زبان دوم یاد گرفتن یا رابطههای اجتماعی بیشتری داشتن، انگار یه قلک ذخیره دارن. مغزشون راههای بیشتری برای انجام یه کار داره؛ پس وقتی یه راه آسیب میبینه، راه دیگهای هست.
پژوهشها نشون دادن این آدمها معمولا نشونههای بیماریهایی مثل آلزایمر رو دیرتر نشون میدن، حتی وقتی تغییرهای مغزیشون مشابهه. ذخیره، بیماری رو جلوگیری نمیکنه، ولی کمک میکنه مغز بیشتر دووم بیاره. و خبر خوب: این قلک، توی هر سنی هنوز پر میشه. هر چیزی که امروز یاد میگیرید، یه سکهست.
مهارت تازه
یه سوال رایج دیگه: «یادگیری پیانو یا شنا توی بزرگسالی ممکنه؟». پژوهشها میگن بله. یه گروه آلمانی، به سرپرستی یانینا بویکه (Janina Boyke)، سال ۲۰۰۸ به آدمهایی با میانگین سنی حدود شصت سال، سه ماه ژانگولر یاد دادن؛ یعنی چرخوندن سه توپ توی هوا. تصویربرداری نشون داد بخشهایی از مغزشون که با دیدن حرکت درگیرن، کمی بزرگتر شدن؛ درست مثل جوونها، فقط کمی کمتر.
یه پژوهش دیگه، از گروه دنیس پارک، که اسمش رو گذاشتن «پروژهی سیناپس»، به آدمهای بالای شصت سال، سه ماه، هفتهای پونزده ساعت، یه مهارت تازه و سخت یاد داد؛ مثل لحافدوزی یا عکاسی دیجیتال. یه گروه دیگه، فقط کارهای ساده و آشنا کردن، مثل گوش دادن به موسیقی و حل جدول. نتیجه: فقط گروهی که مهارت تازه و سخت یاد گرفتن، توی آزمونهای حافظه پیشرفت واقعی داشتن.
یعنی کلید، «سخت و تازه بودن» یادگیریه، نه فقط سرگرم بودن. همون «سختی مطلوب» که توی درس چهار پایه دیدیم، توی هر سنی کار میکنه.
زبان دوم
یه موضوع که زیاد دربارهش میشنوید: «زبان دوم مغز رو جوون نگه میداره». یه پژوهشگر به اسم الن بیالیستوک (Ellen Bialystok) و همکارهاش، سال ۲۰۰۷ دیدن آدمهای دوزبانهای که به یه درمانگاه حافظه اومده بودن، به طور میانگین حدود چهار سال دیرتر از یکزبانهها نشونههای زوال عقل رو نشون داده بودن.
ولی صادقانه: پژوهشهای بعدی همیشه این نتیجه رو تکرار نکردن، و بعضیها فکر میکنن تفاوتهای دیگهی دو گروه، مثل درس و کار و فرهنگ، بخشی از این اثر رو توضیح میدن. پس نمیشه با اطمینان گفت «زبان دوم از آلزایمر جلوگیری میکنه».
چیزی که با اطمینان بیشتری میشه گفت اینه: یاد گرفتن یه زبان تازه، توی هر سنی ممکنه، و یکی از همون مهارتهای «تازه و سخت»ـه که پروژهی سیناپس نشون داد کمک میکنن. بزرگسالها شاید لهجه رو مثل بچهها نگیرن، ولی واژهها و دستور زبان رو، با روش درست، خیلی خوب یاد میگیرن.
راه رفتن
یکی از محکمترین پژوهشها توی این زمینه، کار کرک اریکسون (Kirk Erickson) و همکارهاشه، که سال ۲۰۱۱ منتشر شد. نزدیک صد و بیست نفر بالای پنجاه و پنج سال رو دو گروه کردن: یه گروه، سه بار در هفته، حدود چهل دقیقه پیادهروی تند؛ یه گروه، فقط حرکتهای کششی سبک.
بعد از یه سال، هیپوکامپ گروه پیادهروی حدود دو درصد بزرگتر شده بود؛ در حالی که هیپوکامپ گروه کششی، همونطور که توی سن بالا انتظار میره، حدود یک و نیم درصد کوچیکتر شده بود. یعنی پیادهروی، انگار یکی دو سال از کوچیک شدن عادی هیپوکامپ رو جبران کرد. و حافظهی فضایی گروه پیادهروی هم کمی بهتر شده بود.
توی درس هیپوکامپ و درس انرژی مغز هم دیدیم ورزش برای مغز چقدر خوبه. اینجا، برای کسی که سنش بالاتره، این شاید یکی از بهترین و ارزونترین کارهاییه که میتونه برای یادگیری بکنه. البته قبل از شروع ورزش تازه، بهخصوص با بیماری قلبی یا مفصلی، با پزشک مشورت کنید.
بازیهای مغز
توی جستجوها زیاد میبینید: «بازی تقویت حافظه سالمندان». سال ۲۰۱۶، یه گروه از پژوهشگرها به سرپرستی دنیل سایمونز (Daniel Simons) همهی پژوهشهایی که شرکتهای بازیهای مغز بهشون استناد میکردن رو بررسی کردن. نتیجه: این بازیها معمولا آدم رو توی خود همون بازی بهتر میکنن، و گاهی توی کارهای خیلی شبیهش؛ ولی شواهد کمی هست که توی زندگی واقعی، مثل یادگیری یه زبان یا یادآوردن قرارها، کمک کنن.
یه استثنای جالب، یه پژوهش بزرگ به اسم اکتیو (ACTIVE)، کوتاهشدهی Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly، بود که توش تمرینهای سرعت پردازش، توی بعضی پیگیریهای سالها بعد، با نتیجههای بهتری همراه بود. ولی این یافتهها هنوز بحث دارن.
پیام عملی: اگه از یه بازی لذت میبرید، بازی کنید؛ ضرری نداره. ولی اگه هدفتون یادگیری یه چیز واقعیه، وقتتون رو مستقیم روی همون چیز بذارید. مثل همون پروژهی سیناپس: یه مهارت واقعی و سخت، بهتر از یه بازی آشنا.
شنیدن، خواب، آدمها
یه گروه بینالمللی از پژوهشگرها، که برای یه مجلهی پزشکی مهم به اسم لنست کار میکنن، چند بار فهرستی از عاملهایی که خطر زوال عقل رو بیشتر میکنن و قابل تغییرن، منتشر کردن. یکی از بزرگترینهاش، که خیلیها انتظارش رو ندارن: کمشنوایی در میانسالی.
دلیلش هنوز کامل روشن نیست. یه توضیح اینه که وقتی خوب نمیشنوید، مغز انرژی زیادی رو صرف فهمیدن صداها میکنه و برای فکر کردن و به یاد سپردن، کمتر میمونه. یه توضیح دیگه اینه که کمشنوایی آدم رو از گفتگو و جمع دور میکنه. اگه حس میکنید کم میشنوید، یه آزمون شنوایی پیش متخصص، شاید یکی از بهترین کارها برای یادگیریتون باشه.
دو عامل دیگه هم توی همین فهرستها هستن: تنهایی و کمتحرکی. و خواب هم با سن تغییر میکنه؛ خواب عمیق کمتر میشه. توی درس خواب، میبینیم خواب چقدر برای حافظه مهمه. یعنی برای یادگیری توی سن بالا، فقط خود درس مهم نیست؛ گوش، خواب، حرکت و آدمهای اطراف هم مهمن. یاد گرفتن توی یه گروه یا کلاس، هم درسه، هم جمع.
باور
شاید جالبترین بخش این درس: باور شما دربارهی پیری، خودش روی حافظهتون اثر داره. یه پژوهشگر به اسم بکا لوی (Becca Levy) سالها روی این موضوع کار کرد. توی یکی از پژوهشهاش، که سال ۲۰۰۲ منتشر شد، آدمهایی که در میانسالی نگاه مثبتتری به پیر شدن داشتن، به طور میانگین حدود هفت سال و نیم بیشتر عمر کردن.
توی آزمایشهای دیگه، وقتی قبل از یه آزمون حافظه به آدمهای مسن یادآوری کردن که «پیرها حافظهشون ضعیفه»، توی آزمون بدتر کار کردن. به این اثر میگن تهدید کلیشه (Stereotype Threat): وقتی نگرانید یه کلیشهی منفی دربارهتون درست دربیاد، نگرانی، خودش جا روی میز حافظهی کاری رو میگیره.
یعنی جملهی «من دیگه پیر شدم، یادم نمیمونه» فقط یه توصیف نیست؛ خودش بخشی از مشکله. همون ذهنیت رشد که توی درسهای ایستگاه اول دیدیم، اینجا هم کار میکنه: «من کندتر یاد میگیرم، ولی یاد میگیرم».
سوپرپیرها
یه گروه از پژوهشگرهای یه دانشگاه آمریکایی، به سرپرستی امیلی روگالسکی (Emily Rogalski)، چند ساله آدمهایی بالای هشتاد سال رو بررسی میکنن که حافظهشون، توی آزمونها، به خوبی آدمهای پنجاه یا شصت سالهست. اسمشون رو گذاشتن «سوپرپیرها» (SuperAgers).
مغز این آدمها، توی بعضی بخشها، کمتر از همسنهاشون کوچیک شده بود. ولی چیزی که توی زندگیشون بیشتر به چشم میاومد، این بود که معمولا آدمهای اجتماعیای بودن با رابطههای گرم و نزدیک، و خیلیهاشون هنوز دنبال چیزهای تازه بودن.
این پژوهش نشون نمیده که اجتماعی بودن «علت» حافظهی خوبه؛ شاید ژن هم نقش داره. ولی یه نمونهی زندهست از اینکه پیری با یه شکل ثابت اتفاق نمیافته، و درخت کهنسال، توی هشتاد سالگی هم میتونه برگ تازه بده.
کی نگران بشیم
خیلیها با هر فراموشی کوچیک نگران میشن که «نکنه آلزایمره». این تفاوتها کمک میکنن، ولی جای پزشک رو نمیگیرن:
معمولا عادی
گاهی جا گذاشتن کلید یا عینک و بعد پیدا کردنش؛ یادتون نیومدن یه اسم که بعدا یادتون میاد؛ رفتن به یه اتاق و یادتون نیومدن چرا؛ کندتر شدن یاد گرفتن یه چیز تازه.
بهتره پزشک ببینه
گم شدن توی راههای آشنا؛ سوالهای تکراری پشت سر هم؛ سختی جدی توی کارهای روزمرهای که قبلا راحت بودن، مثل حساب پول؛ تغییر شخصیت؛ یا اینکه اطرافیان نگران شدن.
بزرگسال چطور یاد میگیره
یه سوال جستجوشده: «یادگیری در بزرگسالی بیشتر به چی تکیه داره؟». جواب کوتاه: بر چیزهایی که دارید. این چند تا راه، با مغز بزرگسال جورن:
- به دونستهها وصل کنید. هوش متبلور بزرگترین سرمایهی شماست. هر چیز تازه رو بپرسید: «این شبیه چیه که بلدم؟».
- سرعت خودتون. ویدیو رو آرومتر کنید، متن رو دو بار بخونید، و بدون عجله جلو برید.
- حواسپرتی صفر. چون صافی توجه کمی گشادتره، جای آروم و گوشی دور، از همیشه مهمتره.
- تکرار با فاصله و آزمون از خود. این روشها توی هر سنی کار میکنن و برای بزرگسالها هم ثابت شدن.
- بنویسید. حافظهی کاری کوچیکتر یعنی بیشتر روی کاغذ نگه دارید و کمتر توی ذهن.
- تکههای کوچیک. جلسههای کوتاهتر و بیشتر، به جای یه جلسهی طولانی.
- هدف واقعی. بزرگسالها وقتی میدونن یه چیز به چه دردی میخوره، بهتر یاد میگیرن.
تمرین امروز
امروز، یه نقشه برای یاد گرفتن با مغز امروزتون؛ نه مغز بیست سال پیش، و نه مغزی که از تیترها ترسیده. حدود پونزده دقیقه، با یه کاغذ و یه خودکار.
- یه جمله دربارهی سن و یادگیری که به خودتون میگید، بنویسید؛ و اگه منفیه، با «کندتر، ولی یاد میگیرم» عوضش کنید.
- سه چیز که خیلی خوب بلدید بنویسید، و برای درسی که میخونید، یه ربط به یکیشون پیدا کنید.
- جای درس خوندن رو یه بار نگاه کنید: صدا، نور، گوشی. یه حواسپرتی رو امروز بردارید.
- یه پیادهروی کوتاه این هفته توی برنامه بذارید.
- بدون نگاه کردن، دو چیز که با سن کم میشن و دو چیز که میمونن رو بنویسید.
این درس، بخش مغز رو تموم کرد. بخش بعدی، دربارهی خود حافظهست؛ و با یه نقشه شروع میشه: نقشهی حافظه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- سرعت، حافظهی کاری و به یاد آوردن اسمها با سن کمکم کندتر میشن؛ دانش، واژهها و فهم آدمها میمونن و بیشتر میشن.
- مغز کمی کوچیک میشه، ولی تفاوت آدمها خیلی زیاده و مغز با به کار گرفتن بخشهای بیشتر جبران میکنه.
- یاد گرفتن یه مهارت تازه و ورزش، توی سن بالا هم مغز رو تغییر میدن؛ بازیهای مغز بیشتر فقط خود بازی رو بهتر میکنن.
- باور «پیرم، یادم نمیمونه» خودش حافظه رو بدتر میکنه؛ فراموشی عادی با نشونههایی که پزشک لازم دارن فرق داره.
- بزرگسال با سرعت خودش، حواسپرتی کمتر، تکرار با فاصله و ربط دادن به تجربههاش، خیلی خوب یاد میگیره.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.