آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
قشر پیشپیشانی: مدیر توجه و برنامه
جواب کوتاه
قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex) جلویترین بخش مغزه، درست پشت پیشونی. مثل برج مراقبت فرودگاه کار میکنه: چند چیز رو توی ذهن نگه میداره، جلوی کارهای بیموقع رو میگیره، و بین کارها جابهجا میشه. به اینها میگن کارکردهای اجرایی. این بخش دیرتر از بقیهی مغز بالغ میشه، ظرفیتش کمه، و با استرس، کمخوابی و چندکاری زود از کار میافته. بهترین کمک بهش، بازی مغزی نیست؛ محیط مرتب، یه کار در هر لحظه، خواب، و نوشتن چیزها روی کاغذه.
برج مراقبت
نشستید درس بخونید. گوشی یه صدا میده. یه فکر دربارهی کار فردا میاد. یادتون میاد باید به کسی زنگ بزنید. و یهو میبینید یه ربعه که هیچی نخوندید. کدوم بخش مغز باید جلوی اینها رو میگرفت؟ جواب این درس: قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex).
یه فرودگاه شلوغ رو تصور کنید. دهها هواپیما میخوان بشینن یا بپرن. اگه هر کدوم هر وقت دلش خواست حرکت کنه، فاجعه میشه. برج مراقبت این وسط تصمیم میگیره: کی بپره، کی توی صف بمونه، کی اصلا اجازه نداره. اگه باند عوض بشه، برج همه رو هدایت میکنه.
مغز هم یه برج مراقبت داره. هزاران فکر، حس، عادت و وسوسه دائم میخوان به عمل برسن. قشر پیشپیشانی کمک میکنه اونهایی که با هدف الان جورن جلو برن، و بقیه صبر کنن. برای یادگیری، این برج یکی از مهمترین بخشهای مغزه؛ چون یادگیری بیشتر وقتها یعنی نگه داشتن توجه روی یه چیز، وقتی کلی چیز دیگه صدامون میزنن.
کجاست
توی درس گشتی در مغز، لوب پیشانی (Frontal Lobe) رو دیدیم: جلوی سر، پشت پیشونی. قشر پیشپیشانی، جلویترین بخش همین لوبه؛ یعنی «پیش» از بخشهای حرکتی لوب پیشانی. اگه دستتون رو روی پیشونی بذارید، تقریبا روی همین بخشه.
توی آدمها، این بخش نسبت به کل مغز خیلی بزرگتر از بیشتر جونورهاست. برای همین خیلیها فکر کردن این بخش، کلید تواناییهای خاص آدمهاست؛ مثل برنامهریزی برای سالها بعد. البته پژوهشهای تازهتر نشون دادن تفاوت اندازهش با بقیهی نخستیها، کمتر از اونیه که قبلا فکر میکردن؛ چیزی که فرق داره، احتمالا بیشتر ارتباطهاش و نحوهی کارکردشه.
قشر پیشپیشانی خودش چند بخش داره. یه بخش بالایی و کناری، که بیشتر برای نگه داشتن اطلاعات و برنامهریزی مهمه؛ و یه بخش پایینی و میانی، که بیشتر با حسها، ارزشگذاری و تصمیمگیری درگیره. جلوتر هر دو رو میبینیم.
سه کار
پژوهشگرها به کارهای این بخش میگن کارکردهای اجرایی (Executive Functions). یه گروه پژوهشگر به سرپرستی آکیرا میاکه (Akira Miyake) نشون دادن اینها سه بخش اصلی دارن که با هم مرتبطن ولی یکی نیستن:
مهار (Inhibition)
جلوی واکنش خودکار یا وسوسه رو گرفتن. گوشی رو برنداشتن وقتی زنگ زد.
بهروز نگه داشتن (Updating)
چند چیز رو همزمان توی ذهن نگه داشتن و عوضشون کردن. همون حافظهی کاری.
جابهجا شدن (Shifting)
از یه کار یا یه قاعده به کار و قاعدهی دیگه رفتن، وقتی لازمه.
مهار
یه آزمایش ساده که مهار رو نشون میده، آزمون استروپ (Stroop Test) ـه که سال ۱۹۳۵ یه روانشناس به اسم جان ریدلی استروپ (John Ridley Stroop) ساخت. اسم رنگها رو با جوهرهای دیگه مینویسن؛ مثلا کلمهی «قرمز» با جوهر سبز. وظیفهی شما گفتن رنگ جوهره، نه خوندن کلمه.
برای بیشتر آدمها این کار به طرز عجیبی سخته، و کندتر و با اشتباه بیشتر انجام میشه. چرا؟ چون برای یه آدم باسواد، خوندن خودکاره؛ کلمه خودش رو تحمیل میکنه. باید جلوی این خوندن خودکار رو بگیرید تا رنگ رو بگید. این همون مهاره.
توی زندگی روزمره، مهار همهجاست: حرفی که توی عصبانیت نمیزنیم، کیکی که توی رژیم نمیخوریم، گوشیای که وسط درس باز نمیکنیم. و برای همینه که وقتی قشر پیشپیشانی خستهست، این کارها سختتر میشن.
یه نکتهی مهم: مهار یه منبع محدوده. هر چی محیط وسوسههای بیشتری داشته باشه، برج باید دفعات بیشتری «نه» بگه. برای همینه که بهترین راه، معمولا اینه که وسوسه اصلا جلوی چشم نباشه؛ همون چیزی که توی درس حواسپرتی گفتیم.
نگه داشتن توی ذهن
یه شماره تلفن رو شنیدید و باید تا پیدا کردن کاغذ، توی ذهنتون نگهش دارید. یا وسط حل یه مسئله، باید نتیجهی قدم اول رو یادتون باشه تا قدم دوم رو برید. به این توانایی میگن حافظهی کاری (Working Memory)؛ مثل یه میز کار کوچیک که روش با چیزها کار میکنید.
مشکل اینه که این میز خیلی کوچیکه. قدیمتر میگفتن حدود هفت چیز؛ ولی پژوهشگرهایی مثل نلسون کوان (Nelson Cowan) نشون دادن وقتی آدمها نتونن چیزها رو تکرار یا گروهبندی کنن، ظرفیت واقعی بیشتر حدود چهار تیکهست. مثل هواپیماهایی که فقط چند تاشون میتونن همزمان توی صف انتظار بالای فرودگاه دور بزنن.
قشر پیشپیشانی توی نگه داشتن و بهروز کردن این چند تیکه نقش اصلی داره. وقتی میز پر بشه، هر چیز تازهای که بیاد، یکی از قبلیها رو میندازه. برای همینه که وقتی یه درس پر از اسم و قاعدهی تازهست، زود حس «پر شدم» میاد.
درس کامل حافظهی کاری توی ایستگاه بعده: حافظهی کاری.
جابهجا شدن
خیلیها فکر میکنن میتونن چند کار رو با هم انجام بدن؛ مثلا درس بخونن و همزمان پیام جواب بدن. ولی پژوهشها، که استیون مانسل (Stephen Monsell) یه مرور معروفشون رو نوشته، نشون دادن مغز معمولا کارها رو با هم انجام نمیده؛ بینشون جابهجا میشه. و هر جابهجایی یه هزینه داره: یه کم زمان، و یه کم اشتباه بیشتر.
مثل ماشینی که توی یه مسیر صاف داره میره و مدام باید بپیچه؛ هر پیچ، یه ترمز. هر بار که از درس به گوشی و برگشت به درس میرید، برج باید قاعدهها، هدف و جایی که بودید رو دوباره بارگذاری کنه. حتی اگه هر بار فقط کسری از ثانیه یا چند ثانیه باشه، توی یه ساعت جمع میشه؛ و مهمتر، رشتهی فکر پاره میشه.
خبر خوب اینه که جابهجا شدن هم یه توانایی لازمه؛ وقتی شرایط عوض میشه، باید بتونیم کار رو عوض کنیم. ولی توی جلسهی درس، بهتره جابهجاییها رو خودمون انتخاب کنیم، مثلا آخر هر بخش، نه اینکه هر صدایی برامون انتخاب کنه.
گیر کردن روی قاعدهی کهنه
یه آزمون قدیمی به اسم آزمون مرتب کردن کارت ویسکانسین (Wisconsin Card Sorting Test) اینه: کارتهایی با شکلها و رنگها و تعدادهای مختلف میدید و آدم باید مرتبشون کنه. قاعده رو بهش نمیگن؛ فقط میگن درست یا غلط. مثلا اول قاعده «بر اساس رنگ» ـه. بعد از چند بار، بیخبر قاعده میشه «بر اساس شکل».
بیشتر آدمها بعد از چند اشتباه میفهمن قاعده عوض شده و خودشون رو تطبیق میدن. ولی برندا میلنر، همون پژوهشگر داستان اچ ام، دید بیمارهایی که به لوب پیشانیشون آسیب رسیده، با اینکه میشنیدن «غلطه»، بارها همون قاعدهی قبلی رو تکرار میکردن. گاهی حتی میگفتن «میدونم اشتباهه» ولی باز همون کار رو میکردن.
توی یادگیری هم گاهی روی یه روش کهنه گیر میکنیم: همون روشی که قبلا جواب داده، حالا که مسئله عوض شده، دیگه جواب نمیده؛ ولی باز تکرارش میکنیم. وقتی چند بار پشت هم با یه روش به نتیجه نرسیدید، وقتشه بپرسید: «شاید قاعده عوض شده؟».
حس و تصمیم
خیلیها فکر میکنن تصمیم خوب یعنی تصمیمی که بدون حس و فقط با منطق گرفته بشه. یه عصبشناس به اسم آنتونیو داماسیو (Antonio Damasio) با بیمارهایی کار کرد که به بخش پایینی و میانی قشر پیشپیشانیشون آسیب رسیده بود. این بیمارها توی آزمونهای هوش و منطق خوب بودن؛ ولی توی زندگی واقعی، تصمیمهای خیلی بدی میگرفتن، یا گاهی ساعتها نمیتونستن بین دو گزینهی ساده انتخاب کنن.
داماسیو و همکارهاش فکر کردن این بخش مغز، حسهای بدن رو، مثل یه حس ناخوشایند وقتی یه گزینه قبلا ضرر داشته، به تصمیم وصل میکنه؛ مثل یه چراغ هشدار روی داشبورد. بدون این چراغ، منطق تنها کافی نیست. این ایده هنوز بحث داره و جزئیاتش زیر سوال رفته، ولی پیام کلیش، یعنی اینکه حس و منطق توی تصمیم با هم کار میکنن، پشتوانهی زیادی داره.
برای یادگیری: حسهایی که موقع درس دارید، مثل کنجکاوی، دلزدگی یا ترس، فقط حاشیه نیستن؛ روی تصمیمهایی که میگیرید، مثل ادامه دادن یا ول کردن، اثر مستقیم دارن. شناختنشون بخشی از یاد گرفتنه.
دیر بالغ شدن
توی درس میلین گفتیم بخشهای جلویی مغز دیرتر از همه میلیندار میشن. پژوهشهایی که مغز بچهها رو سال به سال تا بزرگسالی تصویربرداری کردن، مثل کار گروه نیتین گوگتای (Nitin Gogtay)، نشون دادن قشر پیشپیشانی آخرین بخشهاییه که به شکل بزرگسالی میرسن.
شاید شنیده باشید «مغز تا ۲۵ سالگی کامل نمیشه». این عدد یه تقریب رایجه، نه یه مرز دقیق. تغییرهای مغز در بیست و چند سالگی کند میشن ولی بعدش هم کاملا متوقف نمیشن، و از آدمی به آدم دیگه فرق دارن. چیزی که محکمه اینه که قشر پیشپیشانی توی نوجوونی هنوز در حال ساخته شدنه.
این یکی از دلیلهاییه که نوجوونها گاهی ریسکهای بیشتری میکنن و توی برنامهریزی بلندمدت سختی دارن؛ نه چون تنبل یا بیفکرن، بلکه چون برج هنوز داربست داره. برای پدر و مادرها و معلمها، این یعنی کمک بیرونی، مثل برنامهی نوشتهشده و یادآوری، توی این سن خیلی به درد میخوره.
استرس
شده سر امتحان، جواب سوالی که بلد بودید یادتون نیاد، و بیرون از جلسه، یهو یادتون بیاد؟ یه پژوهشگر به اسم امی آرنستن (Amy Arnsten) سالها روی همین موضوع کار کرده. یافتهی اصلیش: استرس شدید، قشر پیشپیشانی رو خیلی سریع از کار میندازه.
وقتی استرس بالا میره، مواد شیمیاییای مثل نوراپینفرین و دوپامین توی قشر پیشپیشانی خیلی زیاد میشن، و همون منحنی U برعکسی که توی درس پیامرسانها دیدیم، اتفاق میافته: مقدار متوسط کمک میکنه، مقدار زیاد کار برج رو مختل میکنه. همزمان، بخشهای قدیمیتر و خودکارتر مغز، که برای واکنش سریع ساخته شدن، دست بالا رو میگیرن.
از نگاه تکاملی منطقیه: وقتی یه خطر واقعی جلوتونه، وقت فکر کردن نیست، باید سریع واکنش نشون بدید. ولی سر امتحان یا وسط یاد گرفتن یه چیز سخت، این واکنش دقیقا برعکس چیزیه که لازم داریم. برای همینه که آرامش، شرط یادگیری خوبه، نه یه چیز لوکس. درس استرس و حافظه این رو کاملتر میگه.
خواب
قشر پیشپیشانی یکی از حساسترین بخشهای مغز به کمخوابیه. توی یه پژوهش، گروه متیو واکر (Matthew Walker) به آدمهایی که یه شب کامل نخوابیده بودن، عکسهای ناخوشایند نشون دادن. آمیگدال این آدمها، که با حسها مثل ترس درگیره، خیلی بیشتر از آدمهای خوابیده واکنش نشون داد؛ و ارتباطش با قشر پیشپیشانی، که معمولا مثل یه ترمز روش کار میکنه، ضعیفتر شده بود.
به زبون ساده: بعد از بیخوابی، برج مراقبت خوابآلوده و حسها بدون کنترل پرواز میکنن. برای همینه که بعد از یه شب بد، زودتر عصبانی میشیم، تمرکزمون کمه، و تصمیمهای عجولانهتری میگیریم.
اگه مجبورید بین یه ساعت درس بیشتر تا دیروقت و یه ساعت خواب بیشتر انتخاب کنید، برای قشر پیشپیشانی، و برای درس فردا، خواب معمولا انتخاب بهتریه.
آزمون مارشمالو
دههی ۱۹۶۰، یه روانشناس به اسم والتر میشل (Walter Mischel) یه آزمایش معروف با بچههای چهار پنج ساله انجام داد. یه شیرینی نرم به اسم مارشمالو جلوی بچه میذاشتن و میگفتن: «اگه تا برگشتن من صبر کنی و نخوریش، دو تا بهت میدم». بعضی بچهها صبر میکردن و بعضی نه.
سالها بعد، گزارش شد بچههایی که بیشتر صبر کرده بودن، توی نوجوونی نمرههای بهتری داشتن. این داستان خیلی معروف شد و به «خودکنترلی کلید موفقیته» تبدیل شد. ولی یه تکرار بزرگتر در سال ۲۰۱۸، با بچههای بیشتر و متنوعتر، دید این ارتباط خیلی کوچیکتره، و وقتی شرایط خانواده و تواناییهای اولیهی بچه در نظر گرفته بشه، تقریبا ناپدید میشه.
پژوهشهای دیگه هم نشون دادن صبر کردن بچهها به اعتماد بستگی داره: اگه قبلا بزرگترها سر قولشون نمونده باشن، بچه منطقی رفتار میکنه که شیرینی رو همین الان بخوره. یعنی خودکنترلی فقط یه ویژگی درونی نیست؛ به محیط هم بستگی داره. این پیام برای ما مهمه: به جای سرزنش خودمون برای کم بودن اراده، محیط رو جوری بچینیم که کمتر به اراده نیاز باشه.
اراده تموم میشه؟
یه ایدهی معروف دیگه، که بهش میگن تحلیل رفتن خود (Ego Depletion)، میگفت اراده مثل یه باک بنزینه: هر بار خودکنترلی، یه کم ازش کم میکنه، و بعد از چند کار سخت، باک خالی میشه. دهها پژوهش کوچیک این رو نشون داده بودن.
ولی سال ۲۰۱۶، یه تکرار بزرگ با بیش از دو هزار نفر توی دهها آزمایشگاه، به سرپرستی مارتین هاگر (Martin Hagger)، اثری نزدیک به صفر پیدا کرد. این یکی از معروفترین نمونههای «بحران تکرار» توی روانشناسیه؛ جایی که یه یافتهی خیلی رایج، با پژوهشهای بزرگتر، خیلی ضعیفتر از اون چیزی دراومد که فکر میکردیم.
معنیش این نیست که خستگی ذهنی وجود نداره؛ بعد از ساعتها کار سخت، واقعا خسته میشیم. ولی تصویر «یه باک ثابت که با هر نه گفتن خالی میشه» احتمالا سادهست؛ و انگیزه، باورها و استراحت، توی این حس نقش بزرگی دارن. پیام عملی همونه: کارهای سخت رو بذارید برای وقتی که ذهنتون تازهتره، و بینشون استراحت کنید.
بازیهای مغزی
اگه «تقویت لوب پیشانی» رو جستجو کنید، کلی بازی و برنامه میبینید که قول میدن با چند دقیقه تمرین روزانه، تمرکز و حافظهتون رو بهتر کنن. پژوهشها چی میگن؟
یه مرور بزرگ به سرپرستی دنیل سایمنز (Daniel Simons) سال ۲۰۱۶ همهی شواهد رو بررسی کرد. نتیجه: آدمها توی خود بازیها بهتر میشن، و گاهی توی کارهای خیلی شبیه همون بازی. ولی شاهد محکمی پیدا نشد که این بهتر شدن به کارهای واقعی زندگی، مثل درس خوندن، کار یا رانندگی، منتقل بشه.
این با چیزی که توی این مسیر میگیم جور درمیاد: یادگیری معمولا خاص همون چیزیه که تمرین میکنید. اگه میخواید توی خوندن متنهای سخت بهتر بشید، بهترین تمرین خوندن متنهای سخته، نه بازی جور کردن کارتها. البته اگه بازیها رو دوست دارید، سرگرمی خوبیه؛ فقط جای تمرین واقعی رو نمیگیره.
پس چی کمک میکنه؟
اگه بازیهای مغزی کم اثرن، چی واقعا به کارکردهای اجرایی کمک میکنه؟ یه پژوهشگر به اسم ادل دایموند (Adele Diamond)، که سالها روی کارکردهای اجرایی بچهها کار کرده، توی یه مرور پژوهشها به یه نتیجهی جالب رسید: فعالیتهایی که همزمان چالش ذهنی، حرکت بدنی و حس خوب و ارتباط با بقیه دارن، مثل ورزشهای رزمی سنتی، بعضی برنامههای کلاس، ساز زدن یا تئاتر، معمولا بیشتر از تمرینهای خشک کامپیوتری کمک میکنن.
دو نکتهی دیگه هم از کارهای اون: اول، کسایی که کارکردهای اجرایی ضعیفتری دارن، معمولا بیشترین سود رو از این تمرینها میبرن. دوم، تمرین باید کمکم سختتر بشه و ادامه پیدا کنه؛ اثرش با چند هفته تمرین و بعد ول کردن، معمولا نمیمونه.
این یافتهها بیشتر روی بچههاست، ولی پیامش برای همه کاربرد داره: کارهای واقعی، پرچالش و لذتبخش، که بدن و ذهن و آدمها رو با هم درگیر کنن، احتمالا بهترین «تمرین» برای برج مراقبتان.
سن بالا
قشر پیشپیشانی آخرین بخشیه که بالغ میشه، و جزو اولین بخشهاییه که با سن بالا تغییر میکنه. برای همینه که خیلی از سالمندها میگن جابهجا شدن بین کارها یا نگه داشتن چند چیز توی ذهن، از جوونی سختتر شده.
ولی یه یافتهی جالب و دلگرمکننده هم هست. پژوهشگری به اسم روبرتو کابزا (Roberto Cabeza) دید وقتی سالمندها یه کار فکری انجام میدن، معمولا از قشر پیشپیشانی هر دو نیمکره استفاده میکنن، در حالی که جوونها بیشتر از یه طرف. و سالمندهایی که اینجوری از دو طرف استفاده میکردن، معمولا عملکرد بهتری داشتن. یعنی مغز با سن، راههای جبرانی پیدا میکنه.
برای کسی که بعد از سالها برگشته به یادگیری، این یعنی: شاید یه کم کندتر چند چیز رو با هم نگه دارید، ولی با یه کار در هر لحظه، نوشتن روی کاغذ، و جلسههای کوتاهتر، همون کار رو خوب انجام میدید.
کمک از بیرون
اگه برج ظرفیت کمی داره و زود خسته میشه، بهترین کار اینه که بارش رو کم کنیم. چند راه که پشتوانهی خوبی دارن:
- محیط مرتب. هر وسوسهای که جلوی چشمه، برج باید بهش «نه» بگه. گوشی توی یه اتاق دیگه، یه کتاب روی میز.
- یه کار در هر لحظه. جابهجاییها رو کم کنید؛ پیامها رو بذارید برای آخر جلسه.
- بنویسید. هر چیزی که روی کاغذه، لازم نیست توی حافظهی کاری نگه داشته بشه. فهرست کارها، قدمهای یه مسئله، فکرهای مزاحم: همه روی کاغذ.
- تیکهتیکه. کار بزرگ رو به قدمهای کوچیک بشکنید تا هر بار فقط یه قدم روی میز باشه.
- زمان درست. کارهای سختتر برای وقتی که ذهن تازهست؛ برای خیلیها صبح.
- خواب، تحرک، آرامش. سه چیزی که برج رو سرپا نگه میدارن.
برای یادگیری یعنی چی
قشر پیشپیشانی شاید مهمترین همکار شما توی یادگیریه، ولی همکاری که زود خسته میشه. پس به جای اینکه ازش انتظار معجزه داشته باشید، کارش رو راحت کنید. هر بار که حواستون پرت شد، به جای «من اراده ندارم»، بپرسید «چی جلوی چشممه که برج باید بهش نه بگه؟». هر بار که حس کردید «پر شدم»، به جای ادامه دادن به زور، چیزها رو روی کاغذ بیارید یا یه استراحت کوتاه کنید.
و یادتون باشه که هر چیزی که با تمرین خودکار بشه، دیگه به برج نیاز نداره. برای همینه که اول یادگیری یه چیز، اینقدر خستهکنندهست، و بعد از مدتی، همون کار بیزحمت میشه: کار از برج به بخشهای خودکار مغز منتقل شده. عادتهایی که توی ایستگاه اول ساختید، دقیقا همین کار رو برای نشستن سر درس کردن؛ دیگه برج لازم نیست هر روز تصمیم بگیره.
تمرین امروز
امروز بار برج مراقبتتون رو سبک میکنید. حدود پونزده دقیقه.
- قبل از جلسه، دو دقیقه هر چی توی ذهنتونه روی یه کاغذ بنویسید: کارها، نگرانیها، یادآوریها.
- میز رو مرتب کنید: فقط وسیلهی همین جلسه؛ گوشی توی اتاق دیگه.
- جلسه رو با یه کار انجام بدید؛ اگه فکری اومد، روی همون کاغذ بنویسید و برگردید.
- آخر جلسه، توی دفتر بنویسید چند بار حواستون پرت شد و چی پرتش کرد.
- بدون نگاه کردن، سه کار قشر پیشپیشانی رو با یه مثال از امروز خودتون بنویسید.
درس بعدی، بخشی که کوچیکه ولی بیشتر نورونهای مغز رو داره، و مهارتها رو روون میکنه: مخچه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- قشر پیشپیشانی جلوی لوب پیشانیه و مثل برج مراقبت، توجه و برنامه رو میگردونه.
- سه کارکرد اجرایی: مهار، نگه داشتن چیزها توی ذهن (حافظهی کاری) و جابهجا شدن بین کارها.
- ظرفیتش کمه: حدود چهار تیکه با هم؛ و هر بار عوض کردن کار، یه هزینه داره.
- تا بیست و چند سالگی کامل نمیشه؛ با استرس و کمخوابی، اول از همه کم میاره.
- بازیهای مغزی بیرون از خودشون کم اثر دارن؛ محیط مرتب، یه کار، خواب و نوشتن، کمک واقعیان.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.