آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
امتحان پیش از درس: چرا حدس زدن کمک میکند
جواب کوتاه
امتحان پیش از درس، که توی پژوهشها بهش پیشآزمون یا به انگلیسی Pretesting میگن، یعنی پیش از اینکه یه درس رو بخونید یا بشنوید، به چند سوال از همون درس جواب بدید یا حدس بزنید؛ حتی اگه بیشترشون رو غلط جواب بدید. پژوهشها نشون دادن این حدس زدن، به شرط اینکه بعدش جواب درست رو ببینید، همون بخشها رو بهتر از وقتی که همون وقت رو صرف خوندن بیشتر کرده بودید، توی ذهن جا میندازه؛ چون ذهن رو کنجکاو میکنه و موقع خوندن، دنبال همون جوابها میفرسته.
حدس زدن قاتل پیش از فیلم
وقتی یه فیلم پلیسی میبینید و از همون اول حدس میزنید قاتل کیه، فیلم رو جور دیگهای تماشا میکنید. حواستون به هر سرنخیه که حدستون رو تایید یا رد میکنه؛ به جزئیاتی دقت میکنید که اگه حدس نزده بودید، از کنارشون رد میشدید. حتی اگه آخر فیلم معلوم بشه حدستون اشتباه بوده، احتمالا داستان فیلم رو بهتر یادتون میمونه، چون با یه سوال توی ذهنتون نگاهش کردید.
یادگیری هم همینطوره. اگه پیش از خوندن یه درس، به چند سوال از همون درس جواب بدید، حتی اگه بیشترشون رو بلد نباشید و فقط حدس بزنید، درس رو جور دیگهای میخونید. به این، امتحان پیش از درس میگن. شاید عجیب به نظر بیاد که امتحان دادن پیش از یاد گرفتن، و جواب دادن غلط، کمک کنه؛ ولی پژوهشها دقیقا همین رو نشون دادن. این درس میگه چرا، با چه شرطهایی، و چطور خودتون انجامش بدید.
امتحان پیش از درس یعنی چی
امتحان پیش از درس، به انگلیسی Pretesting، یا وقتی فقط چند سوال پیش از درس پرسیده میشه، سوال پیشین، به انگلیسی Prequestion، یعنی هر سوالی که پیش از یاد گرفتن یه چیز ازتون پرسیده میشه، با این هدف که بعدا اون چیز رو بهتر یاد بگیرید، نه اینکه بسنجه چقدر بلدید. به اثرش، اثر پیشآزمون، به انگلیسی Pretesting effect، میگن.
یه اسم نزدیک دیگه هم توی پژوهشها هست: یادگیری با خطا، به انگلیسی Errorful learning. یعنی اینکه بذارید پیش از دیدن جواب درست، یه جواب، حتی اشتباه، بسازید. این برخلاف یه باور قدیمیه که میگفت باید از اشتباه کردن دوری کرد، چون اشتباه توی ذهن میمونه. پژوهشها نشون دادن، به شرط اینکه جواب درست زود دیده بشه، اشتباه کردن بیشتر کمک میکنه تا ضرر بزنه.
پژوهش متن «بینایی»
لیندسی ریچلند، نیت کورنل و لیچه کائو توی پژوهشی که سال ۲۰۰۹ چاپ شد، به دانشجوها یه متن علمی دربارهی بینایی رنگی دادن. یه گروه، پیش از خوندن، چند سوال از همین متن جواب دادن؛ سوالهایی که هنوز نمیتونستن بلد باشن، و بیشترشون رو هم غلط جواب دادن. گروه دیگه، به جای این سوالها، همون وقت رو بیشتر صرف خوندن متن کرد.
بعد، توی امتحان آخر، گروهی که پیش از خوندن امتحان داده بود، توی همون بخشهایی که ازش سوال شده بود، خیلی بهتر بود. نکتهی جالب این بود که حتی وقتی پژوهشگرها مطمئن شدن آدمها توی پیشآزمون جوابها رو کاملا غلط داده بودن، باز هم اثر دیده شد. یعنی خود تلاش برای جواب دادن، نه درست بودن جواب، بود که کمک میکرد.
حدس غلط هم کمک میکنه
نیت کورنل، ماتیو هیز و رابرت بیورک توی پژوهشی که سال ۲۰۰۹ چاپ شد، یه آزمایش سادهتر کردن: جفت کلمهها، مثل «نهنگ» و «پستاندار». یه گروه، جفت رو کامل میدید و خوندش. گروه دیگه، اول فقط «نهنگ» رو میدید و باید حدس میزد جفتش چیه، مثلا «دریا»، که اشتباه بود؛ بعد جفت درست رو میدید. وقت کل هر دو گروه یکی بود.
گروه حدسزن، با اینکه اول اشتباه کرده بود و وقت کمتری برای دیدن جفت درست داشت، بعدا جفتهای درست رو بهتر یادش موند. این پیدا خیلی مهمه، چون نشون میده اشتباه کردن، به خودی خود، دشمن یادگیری نیست. چیزی که مهمه، اینه که بعد از حدس، جواب درست دیده بشه؛ همونطور که توی فیلم پلیسی، آخرش قاتل واقعی معلوم میشه.
سوال پیش از ویدیو
شانا کارپنتر و همکارهاش توی پژوهشهایی از سال ۲۰۱۷ به بعد، این رو با ویدیوهای آموزشی آزمایش کردن. پیش از دیدن یه ویدیوی کوتاه دربارهی یه موضوع علمی، از یه گروه چند سوال پرسیدن. این گروه، توی امتحان بعد، به سوالهایی که پیش از ویدیو دیده بودن، خیلی بهتر جواب دادن.
این برای امروز خیلی کاربردیه، چون خیلی از یادگیریهامون از ویدیوئه. پیش از دیدن یه ویدیوی آموزشی، چند لحظه فکر کنید: «این ویدیو قراره به چه سوالهایی جواب بده؟» و حدس بزنید جوابها چیه. اگه خود ویدیو یا درس، سوالهایی در اولش داره، ازشون رد نشید.
اگه ویدیو سوال نداره، میتونید از روی عنوانش، دو سه تا سوال بسازید؛ مثلا برای «چطور واکسن کار میکنه»، بپرسید «واکسن چی رو وارد بدن میکنه؟» و «بدن بعدش چی کار میکنه؟»؛ و پیش از دیدن، حدس بزنید.
به بقیهی درس ضرر میزنه؟
یه نگرانی منطقی اینه که اگه سوالهای پیش از درس، توجه رو به چند بخش خاص ببرن، شاید بقیهی درس کمتر دیده بشه. پژوهشها اینجا نتیجهی کاملا یکسانی نداشتن: توی بعضیها، سوالهای پیشین فقط به همون بخشهای پرسیدهشده کمک کرد و روی بقیه اثری نداشت؛ توی بعضی دیگه، کمی به بقیه هم کمک کرد؛ و توی چند تا، کمی از توجه به بخشهای پرسیدهنشده کم کرد.
مرورهایی که این پژوهشها رو کنار هم گذاشتن، از جمله کاری که استیون پن و شانا کارپنتر سال ۲۰۲۳ چاپ کردن، بهطور کلی نتیجه گرفتن که اثر روی بخشهای پرسیدهشده محکمه، و روی بقیه، معمولا ضرری نیست. پس توصیهی عملی اینه: سوالهای پیشین رو دربارهی مهمترین بخشهای درس بپرسید، یا تعدادشون رو طوری بذارید که تقریبا همهی درس رو بپوشونن.
اشتباهی که مطمئن بودید، بهتر درست میشه
برایان باترفیلد و جنت متکالف توی پژوهشی که سال ۲۰۰۱ چاپ شد، از آدمها سوالهای اطلاعات عمومی پرسیدن و خواستن بگن چقدر به جوابشون مطمئنن. بعد جواب درست رو نشون دادن و بعدا دوباره همون سوالها رو پرسیدن. انتظار طبیعی این بود که اشتباههایی که آدمها خیلی بهشون مطمئن بودن، سختتر درست بشن؛ ولی برعکس بود.
اشتباههای با اطمینان بالا، بعد از دیدن جواب درست، بیشتر از اشتباههای با اطمینان کم درست شدن. به این، اثر تصحیح بیش از حد، به انگلیسی Hypercorrection effect، گفتن. توضیحشون این بود که وقتی مطمئنید و میبینید اشتباه کردید، غافلگیر میشید، و همین غافلگیری، توجه رو به جواب درست میکشه. پس اشتباههای مطمئنتون رو هدیه بدونید؛ اگه جواب درستش رو ببینید، احتمالا دیگه تکرارشون نمیکنید.
کلنجار رفتن پیش از راهنما
منو کاپور (Manu Kapur)، پژوهشگر آموزش ریاضی، از سال ۲۰۰۸ روی ایدهای کار کرده که اسمش رو گذاشته شکست سازنده، به انگلیسی Productive failure. توی کلاسهاش، پیش از اینکه به دانشآموزها روش حل یه جور مسئله رو یاد بدن، اول خود مسئله رو بهشون میداد تا با هر روشی که بلدن، کلنجار برن. بیشترشون موفق نمیشدن. بعد، معلم روش درست رو یاد میداد.
در مقایسه با کلاسهایی که اول روش یاد داده میشد و بعد تمرین، دانشآموزهای شکست سازنده، توی مسئلههای مفهومی و تازه بهتر بودن؛ هرچند توی مسئلههای سادهی همون نوع، فرقی نداشتن. دلیلش این بود که کلنجار رفتن، اونها رو با ساختار مسئله آشنا کرده بود و وقتی روش درست رو دیدن، فهمیدن دقیقا چه مشکلی رو حل میکنه. البته این روش به یه معلم یا منبعی احتیاج داره که بعد از کلنجار، حتما راه درست رو نشون بده.
کنجکاوی، حافظه رو قویتر میکنه
متیاس گروبر، برنارد گلمن و چاران رانگاناث توی پژوهشی که سال ۲۰۱۴ چاپ شد، از آدمها سوالهای اطلاعات عمومی پرسیدن و پیش از نشون دادن جواب، چند ثانیه صبر کردن؛ و پرسیدن چقدر برای دونستن جواب کنجکاون. جواب سوالهایی که آدمها براشون کنجکاوتر بودن، بعدا بهتر یادشون موند.
جالبتر اینکه توی همون چند ثانیهی انتظار، یه عکس چهرهی بیربط هم نشونشون میدادن؛ و چهرههایی که موقع کنجکاوی زیاد دیده شده بودن هم، بهتر یادشون موند. یعنی کنجکاوی، ذهن رو برای ثبت هر چیزی که اون لحظه میاد، آمادهتر میکرد. امتحان پیش از درس، یکی از سادهترین راههای ساختن همین کنجکاویه: سوالی که جوابش رو نمیدونید، دلتون رو برای دونستن جواب میکشه.
چرا اینطوریه
پژوهشگرها چند توضیح دارن که با هم جمع میشن. اول، توجه: سوالهای پیش از درس، مثل یه تور، نشون میدن دنبال چی باشید؛ موقع خوندن، به همون بخشها دقیقتر میشید. دوم، فعال شدن دونستهها: وقتی سعی میکنید حدس بزنید، هرچی دربارهی موضوع میدونید رو از حافظه بیرون میارید، و همین، قلابهایی میسازه که اطلاعات درست بعدا بهشون آویزون میشه؛ همون بسط دادنی که درس «پرسیدن چرا» گفت.
سوم، کنجکاوی و غافلگیری: یه جای خالی توی ذهن ساخته میشه که میخواد پر بشه، و وقتی جواب درست میاد، با یه «آهان» همراهه که جا افتادنش رو قویتر میکنه. و چهارم، فراشناخت: پیشآزمون نشون میده چی رو بلد نیستید، و این خودش جلوی توهم بلد بودن رو میگیره.
چطور خودتون انجامش بدید
- پیش از خوندن هر فصل، سوالهای آخر فصل یا سوالهای امتحانهای قبلی همون فصل رو پیدا کنید.
- به هر کدوم، بی نگاه به متن، یه جواب یا یه حدس بنویسید؛ حتی اگه مطمئنید غلطه.
- کنار هر جواب، یه عدد بذارید که چقدر مطمئنید؛ مثلا از ۱ تا ۵.
- حالا فصل رو بخونید و دنبال جواب سوالها باشید.
- بعد از خوندن، جوابهای خودتون رو با جواب درست مقایسه کنید؛ مخصوصا اونایی که مطمئن بودید و اشتباه بود.
- چند روز بعد، همون سوالها رو دوباره، بی نگاه، جواب بدید.
این کار معمولا بیشتر از ده دقیقه وقت نمیگیره، ولی کل خوندن فصل رو هدفمند میکنه. قدم ششم، پیشآزمون رو به یادآوری فعال و تکرار با فاصله وصل میکنه؛ یعنی همون سوالها، اول برای کنجکاو کردن، بعد برای محکم کردن استفاده میشن.
یه نکتهی دیگه: پیشآزمون رو خیلی طولانی نکنید. پنج تا ده سوال برای یه فصل کافیه. هدف اینه که ذهن کنجکاو بشه و بدونه دنبال چیه، نه اینکه یه امتحان کامل بدید و پیش از شروع خسته بشید. اگه سوالها زیادن، مهمترینها رو انتخاب کنید.
سوالهای آخر فصل رو اول بخونید
بیشتر کتابهای درسی، آخر هر فصل چند سوال یا تمرین دارن. بیشتر دانشآموزها این سوالها رو بعد از خوندن فصل نگاه میکنن، یا اصلا نگاه نمیکنن. ولی اگه همین سوالها رو پیش از خوندن ببینید، یه نقشه دارید که میگه فصل دربارهی چیه و چه چیزهایی توش مهمه. این همون قدم «پرسش» توی روش مطالعهی SQ3R ـه، که درس جدای خودش رو توی ایستگاه بعدی همین مسیر داره.
اگه کتاب سوال نداره، خودتون از روی عنوانها سوال بسازید. مثلا اگه یه عنوان «علتهای جنگ جهانی اول» ـه، سوال میشه «علتهای جنگ جهانی اول چی بودن؟». بعد، پیش از خوندن اون بخش، حدس بزنید. همین تبدیل عنوان به سوال، خوندن رو از یه کار منفعل، به یه جستجوی فعال تبدیل میکنه.
پیشآزمون برای کلمههای زبان
برای یاد گرفتن کلمههای یه زبان تازه، پیشآزمون یه شکل ساده داره: پیش از اینکه معنی یه کلمه رو ببینید، از روی ظاهرش، جملهای که توش اومده، یا شباهتش با کلمههایی که بلدید، حدس بزنید یعنی چی. مثلا توی جملهی «She opened the umbrella because it was raining»، حتی اگه umbrella رو ندونید، احتمالا حدس میزنید چتره.
این حدس زدن از روی جمله، همون کاریه که بچهها با زبان مادریشون میکنن، و بعد که معنی رو چک میکنید، یا حدستون تایید میشه یا غافلگیر میشید؛ و هر دو کمک میکنن کلمه بمونه. پژوهش جفت کلمههای کورنل و همکارها هم، که بالاتر گفتیم، نشون داد حتی حدس غلط، اگه بعدش معنی درست دیده بشه، کلمه رو بهتر جا میندازه. فقط یادتون باشه حدس رو حتما با فرهنگ لغت یا منبع چک کنید.
سر کلاس و برای معلمها
اگه معلمید، یه راه ساده برای استفاده از این روش، اینه که اول کلاس، پیش از درس دادن، یکی دو تا سوال روی تخته بنویسید و از شاگردها بخواید حدس بزنن؛ بی نمره و بی قضاوت. بعد درس بدید، و آخر کلاس به همون سوالها برگردید. اینطوری، شاگردها با یه سوال توی ذهنشون به درس گوش میدن.
مهم اینه که این سوالها ترس یا خجالت نسازن. توضیح بدید که هیچکس قرار نیست جواب رو بلد باشه، و حدس غلط کاملا عادیه و حتی مفیده. اگه شاگردها از اشتباه کردن بترسن، حدس نمیزنن، و بیشتر اثر از بین میره.
یه مثال کامل
فرض کنید فردا باید فصل «گردش خون» رو بخونید. امشب، سوالهای آخر فصل رو نگاه میکنید: «خون چند بار در هر دور، از قلب رد میشه؟»، «فرق سرخرگ و سیاهرگ چیه؟»، «چرا خون سیاهرگی تیرهتره؟». حدسهاتون رو مینویسید: «یه بار»، «یکی بزرگتره»، «چون کثیفه». کنار اولی مینویسید «۴ از ۵ مطمئنم».
فردا فصل رو میخونید و میبینید خون توی هر دور کامل، دو بار از قلب رد میشه؛ یه بار برای رفتن به ششها و یه بار برای رفتن به بدن. چون مطمئن بودید که یه باره، غافلگیر میشید، و احتمالا این «دو بار» دیگه هیچوقت از یادتون نمیره؛ همون اثر تصحیح بیش از حد. جواب «چون کثیفه» هم با «چون اکسیژنش کمتره» عوض میشه، و حالا دقیقا میدونید باید روی چه کلمهای تمرکز کنید.
کی جواب نمیده
- وقتی هیچوقت جواب درست رو نمیبینید: حدس بی بازخورد، ممکنه اشتباه رو محکم کنه.
- وقتی سوالها اونقدر بیربط یا سختن که هیچ دونستهای فعال نمیشه و فقط ناامیدتون میکنن.
- وقتی پیشآزمون نمرهدار و ترسناکه و آدمها به جای فکر کردن، میترسن.
- برای چیزهایی که درست کردن اشتباهشون خطرناکه، مثل دوز دارو یا قانونهای ایمنی، که بهتره از اول درست یاد گرفته بشن.
بیشتر این محدودیتها، به یه شرط برمیگردن: جواب درست باید زود و روشن بیاد. همونطور که درس «یادآوری فعال» گفت، تلاش بی بازخورد، نیمهکارهست.
اولش حس بدی داره
جواب دادن به سوالهایی که بلد نیستید، حس خوبی نداره؛ ممکنه حس کنید وقت تلف میکنید یا خودتون رو ضعیف حس کنید. بیشتر آدمها اگه حق انتخاب داشته باشن، ترجیح میدن همون وقت رو صرف خوندن کنن. این همون الگوییه که توی بیشتر درسهای این ایستگاه دیدیم: روشی که بیشتر یاد میده، اغلب سختتر و ناخوشایندتر حس میشه.
یه راه برای کنار اومدن با این حس، اینه که پیشآزمون رو یه بازی ببینید، نه یه امتحان: «ببینم چقدر میتونم حدس بزنم». نمرهی پیشآزمون اصلا مهم نیست؛ تنها چیزی که مهمه، اینه که بعدش با چشم باز بخونید. و یادتون باشه، هر حدس غلطی که میزنید، یه جای خالیه که حالا میدونید باید پرش کنید.
حتی یه حدس کوتاه و مبهم، از هیچ حدسی بهتره.
کنار بقیهی روشها
پیشآزمون، اول چرخهی یادگیریه؛ بقیهی روشهای این ایستگاه، وسط و آخرش. یه برنامهی کامل برای یه فصل میتونه اینطوری باشه: پیشآزمون با سوالهای آخر فصل؛ خوندن فعال با پرسیدن «چرا»؛ یادآوری فعال آخر هر بخش؛ یه برگهی قاطی از این فصل و فصلهای قبل؛ و مرور با فاصلهی همون سوالها.
توی این برنامه، هر سوال چند بار به کار میاد: یه بار پیش از درس برای کنجکاو کردن، یه بار بعد از درس برای یادآوری، و چند بار با فاصله برای محکم کردن. اینطوری، با یه دسته سوال، چند تا از قویترین روشها رو با هم اجرا کردید.
برای بچهها
بچهها بهطور طبیعی کنجکاون، و پیشآزمون میتونه همین کنجکاوی رو به یه بازی تبدیل کنه. پیش از خوندن یه کتاب علمی با بچه، بپرسید: «فکر میکنی چرا آسمون آبیه؟» یا «فکر میکنی پرندهها چطور راه رو پیدا میکنن؟». هر جوابی داد، بگید «جالبه، بیا ببینیم کتاب چی میگه».
مهم اینه که حدس غلط بچه رو با «نه، غلطه» جواب ندید، بلکه با «بیا ببینیم» و بعد با هم جواب درست رو پیدا کنید. اینطوری بچه یاد میگیره حدس زدن و اشتباه کردن، بخش طبیعی و حتی سرگرمکنندهی یاد گرفتنه، نه یه چیز خجالتآور.
برای سن بالا
برای بزرگسالها، پیشآزمون یه مزیت خاص داره: دونستههای قبلیشون زیاده، و حدس زدن، این دونستهها رو فعال میکنه و قلابهای زیادی برای اطلاعات تازه میسازه. حتی اگه حدس دقیق نباشه، اغلب نزدیکه، و همین نزدیک بودن، یادگیری جواب درست رو راحتتر میکنه.
پیش از خوندن یه مقاله دربارهی سلامت، یه کتاب تاریخ یا یه راهنمای یه وسیلهی تازه، یه لحظه از خودتون بپرسید «فکر میکنم چی بگه؟» و جوابتون رو، حتی توی ذهن، بگید. بعد بخونید و مقایسه کنید. این عادت کوچیک، خوندن رو فعالتر و بهیادموندنیتر میکنه.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «امتحان فقط بعد از یاد گرفتن معنی داره.» امتحان پیش از درس، خودش یادگیری رو بهتر میکنه.
- «اشتباه کردن توی ذهن میمونه، پس نباید حدس زد.» با دیدن زود جواب درست، حدس غلط کمک میکنه.
- «اشتباههایی که مطمئن بودم، سختتر درست میشن.» برعکس؛ اشتباه مطمئن، بهتر درست میشه.
- «وقت پیشآزمون رو بهتره صرف خوندن کنم.» با همون وقت، پیشآزمون بیشتر یاد داد.
- «کلنجار رفتن بی راهنما وقت تلفیه.» شکست سازنده، فهم مفهومی عمیقتری ساخت.
- «پیشآزمون یعنی نمرهی بد.» نمرهش مهم نیست؛ فقط برای کنجکاو کردنه.
واژههای این درس، یه جا
- امتحان پیش از درس یا پیشآزمون (Pretesting): امتحان پیش از یاد گرفتن، برای بهتر یاد گرفتن.
- سوال پیشین (Prequestion): سوال پیش از درس یا ویدیو.
- یادگیری با خطا (Errorful learning): ساختن جواب، حتی غلط، پیش از دیدن جواب درست.
- اثر تصحیح بیش از حد (Hypercorrection effect): اشتباه مطمئن، بهتر درست میشه.
- شکست سازنده (Productive failure): کلنجار با مسئله پیش از آموزش روش.
- کنجکاوی (Curiosity): میل به دونستن جواب.
- بازخورد (Feedback): دیدن جواب درست بعد از تلاش.
- SQ3R: یه روش مطالعه که یکی از قدمهاش پرسیدنه.
- فعال شدن دانش پیشین (Prior knowledge activation): بیرون اومدن دونستهها موقع حدس.
- اطمینان (Confidence): اینکه چقدر به جوابمون مطمئنیم.
یه تمرین کوتاه
برای فصل بعدی که میخونید:
- سوالهای آخر فصل رو پیدا کنید یا از عنوانها سوال بسازید.
- پیش از خوندن، به هر کدوم یه حدس بنویسید و کنارش عدد اطمینان بذارید.
- فصل رو بخونید و دنبال جوابها باشید.
- حدسها رو با جواب درست مقایسه کنید؛ اشتباههای مطمئن رو علامت بزنید.
- سه روز بعد، همون سوالها رو دوباره بی نگاه جواب بدید.
درس بعدی و آخر این ایستگاه، «سختی خوب»، میگه چرا همهی این روشها، از یادآوری فعال تا پیشآزمون، یه چیز مشترک دارن: سختترن، و همین سختی، یادگیری رو ماندگار میکنه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- پیش از درس، به سوالهاش حدس بزنید.
- حتی حدس غلط، به شرط دیدن جواب درست، کمک میکنه.
- سوالهای پیش از درس، توجه رو به همون بخشها میفرستن.
- اشتباهی که با اطمینان زدید، بعد از دیدن جواب درست، محکمتر درست میشه.
- کلنجار رفتن با مسئله پیش از راهنما، فهم عمیقتری میسازه.
- کنجکاوی، حافظه رو قویتر میکنه.
- سوالهای آخر فصل رو اول فصل بخونید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.