آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
تکرار با فاصله: کی دوباره مرور کنیم
جواب کوتاه
تکرار با فاصله، به انگلیسی Spaced repetition، یعنی به جای اینکه یه درس رو یهجا و پشت سر هم مرور کنید، همون وقت رو بین چند روز پخش کنید: مثلا یه روز بعد، چند روز بعد، یه هفته بعد. پژوهشها از بیش از صد سال پیش نشون دادن با همون مقدار وقت، مرور پخششده خیلی بیشتر و خیلی دیرتر از مرور یهجا یادتون میمونه، مخصوصا وقتی هر مرور، با یادآوری فعال باشه نه دوباره خوندن.
گلدونی که یهجا آبش بدید
یه گلدون رو تصور کنید که قراره یه ماه بهش آب بدید. یه راهش اینه که کل آب یه ماه رو، یه شب، یهجا توی گلدون بریزید. بیشترش از ته گلدون بیرون میریزه، خاک نمیتونه نگهش داره، و گیاه دو هفته بعد خشک میشه. راه دیگه اینه که همون مقدار آب رو، هر چند روز یه کم بدید. آب همونه؛ فقط پخش شده. ولی گیاه این بار سرسبز میمونه.
حافظه هم با مرور همین رفتار رو داره. اگه همهی مرورها رو یه شب، شب امتحان، یهجا انجام بدید، فردا شاید کافی باشه، ولی یه هفته بعد بیشترش رفته. اگه همون وقت رو بین چند روز پخش کنید، خیلی بیشتر و خیلی دیرتر میمونه. به این، تکرار با فاصله میگن. این درس میگه این پیدا از کجا اومده، فاصلهها چقدر باشه، چطور یه برنامهی سادهی مرور بچینید، و برنامههایی که این فاصلهها رو براتون حساب میکنن چطور کار میکنن.
تکرار با فاصله یعنی چی
تکرار با فاصله، به انگلیسی Spaced repetition، یعنی مرور یه چیز رو چند بار، با فاصلهی زمانی بینشون، انجام بدید. توی پژوهشها بهش «تمرین پخششده»، به انگلیسی Distributed practice، هم میگن، و به اثرش، یعنی اینکه پخش کردن بهتر از یهجا انجام دادنه، اثر فاصله، به انگلیسی Spacing effect، میگن.
نقطهی مقابلش، «تمرین فشرده»، به انگلیسی Massed practice، ـه: همهی تکرارها پشت سر هم، توی یه جلسه. شب امتحان خوندن، معروفترین شکل تمرین فشردهست، که توی فارسی بهش «فشرده خوندن» یا «شب امتحانی» میگیم. نکتهی مهم اینه که توی مقایسههای پژوهشی، مقدار کل وقت یکیه؛ فرق فقط توی پخش کردنه.
مردی که هزاران هجای بیمعنی حفظ کرد
هرمان ابینگهاوس (Hermann Ebbinghaus)، روانشناس آلمانی، توی دههی ۱۸۸۰ کاری کرد که تا اون روز کسی نکرده بود: حافظه رو با دقت اندازه گرفت، روی خودش. برای اینکه معنی کلمهها توی کار دخالت نکنه، هزاران «هجای بیمعنی» ساخت، مثل «دکس» یا «بوپ» به زبون خودش، و فهرستهایی از اینها رو حفظ میکرد؛ بعد، بعد از چند دقیقه، چند ساعت یا چند روز، دوباره حفظشون میکرد و میشمرد چقدر وقت کمتری لازم داشت.
نتیجههاش رو سال ۱۸۸۵ توی کتابی با اسم «دربارهی حافظه» چاپ کرد، و دو پیدای مهمش هنوز پابرجاست: یکی، شکل فراموشی؛ دومی، اینکه پخش کردن تکرارها بین چند روز، از یهجا تکرار کردنشون موثرتره. یعنی اثر فاصله، تقریبا قدیمیترین پیدای روانشناسی تجربی حافظهست.
منحنی فراموشی
ابینگهاوس دید فراموشی یکنواخت نیست. بیشترش خیلی زود، توی ساعتها و روزهای اول، اتفاق میافته، و بعد کمکم کند میشه؛ یعنی چیزی که یه هفته موند، ماه بعد خیلی کمتر از دست میره. اگه این رو روی نمودار بکشید، یه منحنی میشه که اول تند پایین میاد و بعد صاف میشه. به این، منحنی فراموشی، به انگلیسی Forgetting curve، میگن.
عددهای دقیق این منحنی به خیلی چیزها بستگی داره: به اینکه چی یاد گرفتید، چقدر معنیدار بود و چقدر خوب یاد گرفتید. مثلا هجاهای بیمعنی ابینگهاوس خیلی زودتر از یه داستان جالب فراموش میشن. ولی شکل کلی، یعنی تند اول و کند بعد، برای تقریبا همهی چیزهایی که یاد میگیریم تکرار شده. پیام کاربردیش سادهست: اولین مرور رو دیر نذارید؛ روز بعد، خیلی بهتر از هفتهی بعده.
هر مرور، منحنی رو صافتر میکنه
اتفاق جالبتر، بعد از هر مرور میفته. وقتی یه چیز رو مرور میکنید، دوباره بالا میاد، ولی این بار، منحنی فراموشی بعدی، کندتر پایین میاد. یعنی بعد از مرور اول، شاید یه روز طول بکشه تا دوباره خیلی ازش بره؛ بعد از مرور دوم، چند روز؛ بعد از سومی، یه هفته یا بیشتر.
این همون دلیلیه که فاصلهی مرورها باید کمکم بیشتر بشه، به انگلیسی Expanding intervals. اگه هر روز همون چیزی رو مرور کنید که دیروز مرور کردید، وقتی رو صرف چیزی کردید که هنوز خوب یادتون بود. بهترین زمان مرور، وقتیه که کمی سخت به یاد میاد، ولی هنوز به یاد میاد؛ دقیقا همون «سختی خوب»ی که درس «یادآوری فعال» گفت.
صد سال پژوهش، یه نتیجه
از زمان ابینگهاوس، اثر فاصله صدها بار آزمایش شده. نیکلاس سپدا و همکارهاش توی یه مرور بزرگ که سال ۲۰۰۶ چاپ شد، صدها آزمایش رو کنار هم گذاشتن، با موضوعها، سنها و فاصلههای مختلف. نتیجه روشن بود: تقریبا همیشه، پخش کردن مرور بهتر از یهجا انجام دادنش بود.
این اثر فقط برای کلمهها و فهرستها نیست. برای ریاضی، علوم، زبان خارجی، مهارتهای حرکتی مثل تایپ کردن، و حتی آموزش پزشکها دیده شده. مرور بزرگ دانلاسکی و همکارهاش که سال ۲۰۱۳ چاپ شد هم، همونطور که درس قبل گفت، پخش کردن مرور رو یکی از دو روش «پرکاربرد» درس خوندن دونست؛ کنار امتحان کردن خود.
فاصله چقدر باشه
سپدا، ادوارد وول، داگ روره، جان ویکستد و هارولد پاشلر توی پژوهشی که سال ۲۰۰۸ چاپ شد، بیش از هزار نفر رو آزمایش کردن تا بفهمن بهترین فاصله بین دو جلسهی یادگیری چقدره. یه یافتهی کلیدی داشتن: بهترین فاصله، به این بستگی داره که میخواید تا کی یادتون بمونه. هرچی میخواید دیرتر یادتون بمونه، فاصلهی بین مرورها باید بیشتر باشه.
بهطور تقریبی، دیدن اگه امتحانتون یه هفته دیگهست، فاصلهی حدود یه روز بین دو مرور خوبه؛ اگه میخواید یه سال بعد یادتون باشه، فاصلهی چند هفتهای بهتره. یه نکتهی مهم هم داشتن: فاصلهی زیادی بلند، کمتر ضرر داره تا فاصلهی زیادی کوتاه. یعنی اگه شک دارید، کمی دیرتر مرور کنید بهتر از اینه که پشت سر هم مرور کنید.
پنج سال بعد هم یادش بود
هری باریک (Harry Bahrick) یه پژوهش استثنایی روی خودش و خانوادهش انجام داد که سال ۱۹۹۳ چاپ شد: چهار نفر، سالها، کلمههای یه زبان خارجی رو با برنامههای مختلف مرور کردن، بعضی دستهها با فاصلهی ۱۴ روز، بعضی ۲۸ روز و بعضی ۵۶ روز بین جلسهها. بعد تا پنج سال بعد آزمونشون کردن.
کلمههایی که با فاصلهی ۵۶ روز مرور شده بودن، پنج سال بعد بهتر یادشون مونده بود، با اینکه موقع یادگیری، سختتر بودن. این پژوهش نشون میده تکرار با فاصله فقط برای امتحان ماه بعد نیست؛ برای چیزهایی که میخواید سالها باهاتون بمونن، مثل زبان دوم یا پایههای یه رشته، از هر روش دیگهای قویتره.
و آدمها چی فکر میکنن
نیت کورنل توی پژوهشی که سال ۲۰۰۹ چاپ شد، از آدمها خواست کلمههای تازه رو با فلشکارت یاد بگیرن؛ یه بار با کارتهایی که پشت سر هم تکرار میشدن و یه بار با کارتهایی که بینشون فاصله بود. حدود ۹۰ درصد آدمها با کارتهای فاصلهدار بهتر یاد گرفتن، ولی حدود ۷۲ درصدشون فکر میکردن پشت سر هم بهتر بوده.
دلیلش همون توهمیه که درس «توهم بلد بودن» گفت: وقتی یه کارت رو دو دقیقه پیش دیدید، الان خیلی راحت جوابش رو میدید و حس میکنید بلدید. ولی این راحتی از تازگیه، نه از یادگیری. وقتی کارت با فاصله برمیگرده و کمی فکر لازم داره، حس «یادم نیست» میده، ولی همون، حافظه رو محکمتر میکنه.
چرا فاصله کار میکنه
پژوهشگرها چند توضیح دارن. یکی اینه که وقتی پشت سر هم مرور میکنید، ذهن مرور دوم رو جدی نمیگیره؛ چون اطلاعات هنوز تازهست، کار کمی روش انجام میده. ولی با فاصله، مرور دوم یه یادآوری واقعیه که زحمت داره، و، همونطور که درس قبل گفت، زحمت یادآوری حافظه رو محکم میکنه.
توضیح دیگه اینه که هر بار که با فاصله مرور میکنید، توی یه حال و یه موقعیت متفاوت هستید؛ یه روز صبحه، یه روز عصر، یه روز خستهاید، یه روز سرحال. اطلاعات با نشونههای مختلفی ذخیره میشه و بعدا از راههای بیشتری قابل دسترسیه. و دلیل سوم، خوابه: بین دو مرور با فاصله، معمولا یه یا چند خواب هست، که درسها رو جا میندازه.
پژوهش نامهرسونها: یه ساعت در روز بهتر از چهار
آلن بدلی و دی لانگمن توی پژوهشی که سال ۱۹۷۸ چاپ شد، یه مسئلهی واقعی داشتن: ادارهی پست انگلستان میخواست کارمندهاش تایپ کردن کد پستی با یه دستگاه تازه رو یاد بگیرن. چهار گروه درست کردن: یه گروه روزی یه ساعت، یه گروه روزی دو ساعت در یه جلسه، یه گروه روزی دو ساعت در دو جلسه، و یه گروه روزی چهار ساعت در دو جلسهی دوساعته.
گروه روزی یه ساعت، با کمترین ساعت کل تمرین، سریعتر از بقیه به هدف رسید، چون ساعتهاش بین روزهای بیشتری پخش شده بود؛ و ماهها بعد هم مهارتش رو بهتر نگه داشته بود. جالبتر اینکه همون گروه، از برنامهش کمتر راضی بود و فکر میکرد کندتر پیش میره. این پژوهش نشون داد اثر فاصله فقط برای حفظ کردن کلمه نیست؛ برای یاد گرفتن یه مهارت با دست و بدن هم هست.
چرا بیشتر کتابها اینطوری درس نمیدن
اگه تکرار با فاصله اینقدر خوبه، چرا بیشتر کتابهای درسی، هر فصل رو یه بار درس میدن و میرن سراغ فصل بعد، و تمرینهای آخر هر فصل هم فقط مال همون فصله؟ یه دلیلش اینه که اینطوری، درس دادن و برنامهریزی برای معلم سادهتره. دلیل دیگه همون توهمیه که گفتیم: تمرین پشت سر هم، حس پیشرفت سریعتر میده.
این یعنی بیشتر وقتها، پخش کردن مرور کار خود شماست، نه کتاب. خبر خوب اینه که لازم نیست کل روش درس خوندن رو عوض کنید؛ فقط کافیه به هر جلسهی درس، چند دقیقه مرور درسهای قبلی رو اضافه کنید. مثلا اگه امروز فصل ۵ رو میخونید، ده دقیقهی اولش رو، بی کتاب، به سه چهار سوال از فصل ۲ و ۳ بدید.
شب امتحانی خوندن، چرا جواب میده و چرا نه
صادق باشیم: فشرده خوندن شب امتحان، گاهی برای فردا جواب میده. وقتی امتحان چند ساعت بعده، اطلاعات تازهست و میشه ازش استفاده کرد. برای همینه که خیلیها به این روش ادامه میدن؛ نتیجهی کوتاهمدتش رو دیدن.
مشکل، بعد از امتحانه. چیزی که یهجا ریخته شده، مثل آب همون گلدون، زود بیرون میریزه. چند هفته بعد، تقریبا هیچی ازش نمونده، و اگه درسهای بعدی روی همین پایهها ساخته بشن، که معمولا میشن، باید از اول بخونید. یعنی شب امتحانی خوندن، در واقع یه وام با بهرهی بالاست: امروز وقت کمتری میذارید، ولی بعدا چند برابرش رو پس میدید. درس «درس خواندن شب امتحان» همین مسیر، میگه اگه دیگه چارهای نیست، شب آخر رو چطور بهتر بگذرونید.
یه برنامهی سادهی مرور
- روز یاد گرفتن: درس رو بخونید و آخرش یه یادآوری کوتاه بکنید.
- روز بعد: مرور اول، با یادآوری فعال، نه دوباره خوندن.
- سه روز بعد: مرور دوم.
- یه هفته بعد: مرور سوم.
- دو هفته بعد: مرور چهارم.
- یه ماه بعد: مرور پنجم؛ و بعد، هر چند ماه یه بار، اگه لازمه.
این عددها مقدس نیستن؛ یه نقطهی شروع خوبن. اگه یه چیزی رو توی یه مرور خوب یادتون نیومد، فاصلهی بعدیش رو کوتاهتر کنید؛ اگه خیلی راحت یادتون اومد، بلندترش کنید. هر مرور هم لازم نیست طولانی باشه؛ معمولا ۵ تا ۱۰ دقیقه برای یه درس کافیه.
جعبهی لایتنر: فاصله با چند تا جعبه
اگه نمیخواید تاریخها رو حساب کنید، یه راه قدیمی و ساده هست: جعبهی لایتنر، که سباستین لایتنر، روزنامهنگار آلمانی، دههی ۱۹۷۰ پیشنهادش داد. فلشکارتها رو توی چند تا جعبه یا بخش میذارید؛ کارتهای جعبهی اول هر روز مرور میشن، جعبهی دوم هر چند روز، جعبهی سوم هر هفته، و همینطور تا آخر.
هر کارتی که درست جواب دادید، یه جعبه جلو میره؛ هر کارتی که غلط جواب دادید، برمیگرده جعبهی اول. اینطوری کارتهای سخت زیاد مرور میشن و کارتهای آسون کمتر، و فاصلهها خودبهخود بیشتر میشن. جعبهی لایتنر درس جدای خودش رو توی همین ایستگاه داره، با طرز ساختنش.
برنامههایی که فاصله رو حساب میکنن
پیوتر ووزنیاک (Piotr Woźniak)، دانشجوی لهستانی، دههی ۱۹۸۰ روی خودش آزمایش کرد که بهترین فاصله برای مرور کلمههای انگلیسی چقدره، و از نتیجهش یه روش حسابشده برای کامپیوتر ساخت، به اسم SuperMemo. از اون موقع، خیلی از برنامههای فلشکارت، فاصلهها رو خودشون حساب میکنن: شما فقط کارت رو جواب میدید و میگید چقدر سخت بود، و برنامه میگه کی دوباره نشونش بده.
یکی از شناختهشدهترینهاشون انکی (Anki) ـه، که رایگان و متنبازه و روی کامپیوتر و گوشی کار میکنه. لازم نیست حتما از برنامه استفاده کنید؛ کاغذ و جعبهی لایتنر هم کاملا کار میکنه. ولی اگه چیزهای زیادی برای حفظ دارید، مثل کلمههای یه زبان یا اصطلاحهای پزشکی، برنامه خیلی وقت صرفهجویی میکنه، چون هر روز فقط کارتهایی رو نشون میده که وقت مرورشونه.
این برنامهها چطور تصمیم میگیرن؟ بیشترشون بعد از هر جواب ازتون میپرسن چقدر سخت بود؛ مثلا «دوباره»، «سخت»، «خوب» و «آسون». اگه گفتید آسون، فاصلهی بعدی خیلی بیشتر میشه؛ اگه گفتید دوباره، کارت زود برمیگرده. یعنی همون کاری که شما با دست، با کوتاه و بلند کردن فاصلهها میکردید، برنامه برای هر کارت جدا و با حساب انجام میده. فقط باید صادق باشید؛ اگه کارتی رو آسون بزنید که واقعا سخت بود، برنامه هم گول میخوره.
فاصله بهعلاوهی یادآوری
تکرار با فاصله و یادآوری فعال، دو روش جدان، ولی با هم بهترین کار رو میکنن. اگه با فاصله مرور کنید ولی هر مرور، دوباره خوندن باشه، بخش زیادی از اثر رو از دست دادید. اگه خودتون رو امتحان کنید ولی همهش پشت سر هم، باز هم بخشی از اثر رفته.
ترکیب درست سادهست: هر بار که وقت مروره، اول بی نگاه سعی کنید به یاد بیارید، بعد چک کنید. فلشکارتهای برنامههایی مثل انکی دقیقا همین کار رو میکنن: سوال رو نشون میدن، شما باید جواب رو به یاد بیارید، بعد جواب رو میبینید؛ و برنامه، کی دوباره نشونش بده رو بر اساس سختیش تنظیم میکنه. پژوهشگرها به این ترکیب، «تمرین بازیابی پخششده» میگن.
یه قدم جلوتر: قاطی کردن موضوعها
وقتی مرورها رو پخش میکنید، یه اتفاق خوب دیگه هم میفته: توی هر جلسه، چند موضوع از روزهای مختلف کنار هم قرار میگیرن؛ مثلا مرور فصل ۲ و ۵ و ۷ با هم. پژوهشها نشون دادن این قاطی کردن، مخصوصا برای ریاضی و مسئلههایی که باید تشخیص بدید کدوم روش رو به کار ببرید، خودش اثر خوبی داره.
داگ روره و کلی تیلور توی پژوهشهایی دربارهی ریاضی همین رو نشون دادن. به این، اینترلیوینگ، به انگلیسی Interleaving، میگن و درس جدای خودش رو توی همین ایستگاه داره. فعلا کافیه بدونید یه برنامهی مرور پخششده، خودبهخود کمی از این قاطی کردن رو هم با خودش میاره.
برای مدرسه، دانشگاه و کنکور
برای امتحانهایی که چند ماه یا یه سال دیگهان، مثل کنکور، تکرار با فاصله تقریبا تنها راه معقوله، چون حجم مطلب اونقدر زیاده که نمیشه همهش رو یهجا آخر سال خوند. یه برنامهی ساده اینه: هر هفته، علاوه بر درس تازه، یه جلسهی کوتاه برای مرور درسهای هفتههای قبل بذارید؛ هرچی قدیمیتر، کمتر.
برای امتحانهای میانترم و پایانترم، به جای اینکه همهی مرور رو برای هفتهی آخر بذارید، از همون هفتههای اول، هر درس رو یه بار روز بعد و یه بار چند روز بعد مرور کنید. نتیجهش اینه که هفتهی امتحان، به جای یاد گرفتن از اول، فقط یه مرور آخر لازم دارید. درس «برنامه ریزی درسی با تکرار با فاصله» همین مسیر، این رو با یه نمونهی کامل برنامه نشون میده.
برای بچهها و سن بالا
اثر فاصله توی بچهها هم دیده شده؛ حتی توی بچههای پیشدبستانی، برای یاد گرفتن کلمهها. برای بچهها، تکرار با فاصله میتونه خیلی ساده باشه: کلمههای تازهی امروز رو فردا سر صبحونه بپرسید، دوباره آخر هفته. بازیهای کارتی که هر چند روز یه بار تکرار میشن، دقیقا همین کار رو میکنن.
برای سن بالا هم، پژوهشها نشون دادن اثر فاصله پابرجاست، و حتی برای کسایی که حافظهشون کندتر شده، یکی از موثرترین ابزارهاست. اگه دارید یه زبان تازه، یه ساز یا یه مهارت کامپیوتری یاد میگیرید، جلسههای کوتاه چندبار در هفته، خیلی بهتر از یه جلسهی طولانی در هفتهست. مثلا برای یه ساز، روزی بیست دقیقه، شش روز در هفته، از دو ساعت فقط جمعهها خیلی بهتر جواب میده؛ با اینکه ساعت کل، تقریبا یکیه. انگشتها و گوش، بین جلسهها و توی خواب هم کار میکنن.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «هرچی پشت سر هم بیشتر تکرار کنم، بیشتر یادم میمونه.» با همون وقت، پخششده خیلی بیشتر میمونه.
- «شب امتحان خوندن جواب میده، پس کافیه.» برای فردا شاید؛ چند هفته بعد بیشترش رفته.
- «مرور باید طولانی باشه.» مرورهای کوتاه و پخششده بهترن.
- «اگه موقع مرور یادم نیومد، یعنی روشم اشتباهه.» کمی سخت به یاد آوردن، بهترین وقت مروره.
- «تکرار با فاصله فقط برای کلمهی زبانه.» برای ریاضی، علوم و مهارتها هم کار میکنه.
- «باید حتما برنامهی گوشی داشته باشم.» کاغذ و جعبهی لایتنر هم کاملا کار میکنه.
واژههای این درس، یه جا
- تکرار با فاصله (Spaced repetition): مرور با فاصلهی زمانی بین دفعهها.
- تمرین پخششده (Distributed practice): اسم پژوهشی همون روش.
- اثر فاصله (Spacing effect): بهتر موندن مرور پخششده.
- تمرین فشرده (Massed practice): همهی تکرارها پشت سر هم.
- منحنی فراموشی (Forgetting curve): فراموشی تند اول و کند بعد.
- فاصلههای فزاینده (Expanding intervals): فاصلههایی که کمکم بیشتر میشن.
- جعبهی لایتنر (Leitner box): فلشکارت در چند جعبه با فاصلههای مختلف.
- انکی (Anki): برنامهی رایگان و متنباز فلشکارت با فاصلهی حسابشده.
- اینترلیوینگ (Interleaving): قاطی کردن موضوعها در یه جلسه.
- هجای بیمعنی (Nonsense syllable): هجای ساختگی که ابینگهاوس حفظ میکرد.
یه تمرین کوتاه
این هفته:
- یه درسی که امروز خوندید رو انتخاب کنید.
- توی تقویم، یه یادآور برای فردا، سه روز بعد و یه هفته بعد بذارید.
- هر بار، ۵ تا ۱۰ دقیقه، بی کتاب هرچی یادتونه رو بنویسید و بعد چک کنید.
- علامت بزنید کدوم مرور سختتر بود.
- اگه میخواید، چند کارت از همین درس رو توی یه برنامهی فلشکارت بسازید.
درس بعدی، «جعبهی لایتنر»، قدم به قدم میگه چطور یه جعبهی لایتنر کاغذی بسازید و باهاش کار کنید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مرور رو پخش کنید، نه یهجا؛ با همون مقدار وقت، بیشتر میمونه.
- بیشتر فراموشی، روزهای اول بعد از یادگیری اتفاق میافته.
- هر مرور، فراموشی رو کندتر میکنه؛ پس فاصلهها کمکم بیشتر بشن.
- هرچی میخواید دیرتر یادتون بمونه، فاصلهها بیشتر.
- مرور پشت سر هم حس بهتری میده، ولی کمتر میمونه.
- هر مرور، با یادآوری فعال باشه نه دوباره خوندن.
- برنامههای رایگان مثل انکی، فاصلهها رو خودشون حساب میکنن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.