مهارت مذاکره: از کجا شروع کنیم
جواب کوتاه
مذاکره (Negotiation) یعنی گفتوگو برای رسیدن به توافق، وقتی دو طرف هر کدوم چیزی میخوان؛ بعضی خواستههاشون مشترکه و بعضی متفاوت. ما هر روز مذاکره میکنیم: سر قیمت، حقوق، اجاره، تقسیم کار خونه یا ساعت خواب بچه. خیلیها از مذاکره فرار میکنن، چون فکر میکنن یعنی دعوا یا زرنگی؛ ولی مذاکرهی خوب، یه مهارت یادگرفتنیه که با چهار کلید ساده شروع میشه: آدم رو از مسئله جدا کنید، به خواستهی پشت حرفها نگاه کنید، پیش از تصمیم چند راه بسازید، و از معیارهای منصفانه کمک بگیرید. یه کلید پنجم هم هست: بدونید اگه توافق نشد، راه دیگهتون چیه. این مسیر از آماده شدن شروع میشه و تا نوشتن و اجرای توافق میره.
یه میز
یه میز رو تصور کنید با دو صندلی. روی هر صندلی یه نفر نشسته که چیزی میخواد. وسط میز، یه برگهی سفید هست. مذاکره یعنی این دو نفر، با حرف زدن، روی اون برگه یه توافق بنویسن که هر دو بتونن امضاش کنن؛ و بعد از میز بلند بشن، و اگه لازم شد، دوباره سر همین میز بیان.
خیلیها وقتی کلمهی «مذاکره» رو میشنون، یاد اتاقهای رسمی، کتوشلوار و قراردادهای بزرگ میفتن. ولی بیشتر مذاکرههای زندگی ما خیلی سادهترن: چونه زدن توی بازار، حرف زدن دربارهی حقوق، تمدید اجاره، یا اینکه امشب کی ظرفها رو بشوره.
این درس اول، نقشهی این مسیره. میخوایم ببینیم مذاکره دقیقا چیه، چرا ازش فرار میکنیم، چقدر میارزه، و چند کلید اصلی که هر مذاکرهی خوبی روی اونها ساخته میشه.
مذاکره یعنی چی
یکی از معروفترین کتابهای مذاکره، مذاکره رو اینطوری تعریف میکنه: گفتوگوی رفتوبرگشتی برای رسیدن به توافق، وقتی دو طرف بعضی منافع مشترک و بعضی منافع متفاوت دارن. این تعریف سه تا نکته داره.
- گفتوگو: مذاکره با حرف زدن جلو میره؛ نه با زور، نه با قهر.
- رفتوبرگشت: یه پیشنهاد، یه جواب، یه پیشنهاد تازه؛ کم پیش میاد توی یه جمله تموم بشه.
- هم مشترک، هم متفاوت: اگه همهی خواستهها یکی بود، مذاکره لازم نبود؛ اگه هیچ نقطهی مشترکی نبود، توافقی ممکن نبود.
مثلا فروشنده و خریدار یه ماشین: هر دو میخوان معامله سر بگیره، این مشترکه؛ ولی یکی قیمت بالاتر میخواد و یکی پایینتر، این متفاوته. مذاکره، پیدا کردن نقطهایه که هر دو قبولش کنن.
هر روز
اگه یه روز معمولی رو دنبال کنید، میبینید چقدر مذاکره میکنیم. صبح با بچه سر اینکه چی بپوشه. توی تاکسی سر کرایه. سر کار سر اینکه کدوم کار اول انجام بشه. توی مغازه سر تخفیف. شب با همسر سر برنامهی آخر هفته.
خیلی از اینها رو اصلا مذاکره نمیدونیم، و برای همین بی برنامه انجامشون میدیم. ولی همون مهارتهایی که توی یه مذاکرهی بزرگ کاری به کار میان، توی این مذاکرههای کوچیک هم به کار میان؛ و این مذاکرههای کوچیک، بهترین جای تمرینن.
چرا فرار میکنیم
با اینکه مذاکره اینقدر رایجه، خیلیها ازش فرار میکنن. قیمت اول رو قبول میکنن، پیشنهاد کار رو بی هیچ سوالی امضا میکنن، یا با خودشون میگن «زشته چونه بزنم». چرا؟
- فکر میکنن مذاکره یعنی دعوا، و نمیخوان رابطه خراب بشه.
- میترسن طرف مقابل ناراحت بشه یا پیشنهاد رو پس بگیره.
- فکر میکنن مذاکره مال آدمهای زرنگ یا پرروئه.
- نمیدونن چی بگن، و از جواب «نه» میترسن.
خبر خوب اینه که بیشتر این ترسها بزرگتر از واقعیتن. پژوهشها نشون دادن آدمها معمولا واکنش منفی طرف مقابل به یه درخواست مودبانه رو بیشتر از واقعیت تصور میکنن. یه سوال محترمانه، معمولا خیلی کمتر از چیزی که فکر میکنیم، آدمها رو ناراحت میکنه.
چقدر میارزه
فرار از مذاکره، معمولا یه هزینهی پنهون داره. یه مثال ساده: اگه یه نفر، اولین حقوقش رو بی مذاکره قبول کنه و یه نفر دیگه، با یه گفتوگوی مودبانه، کمی بیشتر بگیره، این فرق کوچیک، سالها با اونها میاد. چون افزایشهای بعدی، معمولا درصدی از همون حقوق اوله.
پژوهشهایی که آدمهای تازهاستخدام رو دنبال کردن، دیدن بیشتر کسایی که دربارهی پیشنهاد کارشون مذاکره کردن، چیزی بیشتر گرفتن؛ و تقریبا هیچکس پیشنهادش پس گرفته نشد. یعنی ریسک یه مذاکرهی مودبانه، معمولا خیلی کمتر از سودشه.
و فقط پول نیست: مذاکرهی خوب، دعواهای خونه رو کم میکنه، کار تیمی رو روونتر میکنه، و به آدم حس کنترل بیشتری روی زندگیش میده؛ حسی که خودش، ارزشش از هر تخفیف و هر عددی بیشتره.
دو جور مذاکره
پژوهشگرهای مذاکره، دو جور اصلی رو از هم جدا میکنن. یکی مذاکرهی تقسیمی (Distributive)؛ یعنی یه مقدار ثابت هست که باید تقسیم بشه، و هر چی یکی بیشتر ببره، اون یکی کمتر میبره. مثل چونه زدن سر قیمت یه فرش توی بازار، وقتی هیچکدوم دیگه همدیگه رو نمیبینن.
یکی مذاکرهی یکپارچه (Integrative)؛ یعنی چند موضوع روی میزه، و با کنار هم گذاشتنشون، میشه به توافقی رسید که برای هر دو بهتر از تقسیم ساده باشه. مثل مذاکرهی یه کارمند با کارفرما، که فقط حقوق نیست؛ ساعت کار، دورکاری، آموزش و تاریخ شروع هم هست.
بیشتر مذاکرههای واقعی، ترکیبی از این دو تان. ولی مهارت مهم اینه که ببینید کجا یه مذاکره که تقسیمی به نظر میاد، در واقع میتونه یکپارچه باشه.
کیک ثابت
یکی از رایجترین خطاهای ذهن توی مذاکره، اسمش باور کیک ثابته (Fixed-Pie Bias): اینکه فکر کنیم هر چی طرف مقابل بیشتر بخواد، ما کمتر میبریم؛ و منافع ما توی همهی موضوعها، دقیقا برعکس منافع اونه.
توی یه پژوهش معروف، از آدمها یه مذاکرهی چندموضوعی خواستن که توش بعضی موضوعها برای دو طرف واقعا یه منفعت داشتن؛ یعنی هر دو یه چیز رو میخواستن. با این حال، بیشتر شرکتکنندهها فکر میکردن طرف مقابل توی همهی موضوعها مخالفشونه؛ و بعضیهاشون حتی روی همون موضوعهای مشترک، به توافقی رسیدن که برای هر دو بدتر بود.
این خطا، دلیل خیلی از توافقهاییه که میتونست بهتر باشه ولی نشد. راه درمانش سادهست: پیش از هر مذاکره، از خودتون بپرسید «کجاها ممکنه من و طرف مقابل، در واقع یه چیز رو بخوایم؟». همین سوال، چشم رو به روی فرصتهایی باز میکنه که باور کیک ثابت، اونها رو پنهون کرده بود.
کیک بزرگتر
داستان معروفی هست دربارهی دو خواهر که سر یه پرتقال دعوا میکردن. آخرش پرتقال رو نصف کردن. یکی نصفش رو برداشت، آبش رو گرفت و پوستش رو دور ریخت. اون یکی، پوست نصف خودش رو برای کیک لازم داشت و میوهش رو دور ریخت. اگه پرسیده بودن «برای چی میخوای؟»، هر دو میتونستن کل چیزی که لازم داشتن رو بگیرن.
این داستان، اصل مذاکرهی یکپارچه رو نشون میده: پیش از تقسیم کیک، ببینید میشه بزرگش کرد یا نه. چیزهایی رو پیدا کنید که برای یکی کمارزشتر و برای اون یکی پرارزشتره، و معاملهشون کنید. این ایده، توی ایستگاه «منافع، نه موضع» کامل باز میشه.
راه دیگهی شما
یه مفهوم کلیدی که تقریبا توی همهی کتابهای مذاکره هست، اینه: بهترین راه جایگزین شما اگه توافق نشه. به انگلیسی بهش میگن BATNA، کوتاهشدهی Best Alternative To a Negotiated Agreement، یعنی بهترین جایگزین برای توافق مذاکرهشده.
مثلا اگه دارید سر حقوق یه کار تازه مذاکره میکنید، و یه پیشنهاد دیگه هم توی دستتون هست، اون پیشنهاد، راه دیگهی شماست. هر چی این راه بهتر باشه، قدرت شما سر میز بیشتره؛ چون میدونید اگه توافق نشد، چیزی از دست نمیدید.
و یه نکتهی مهم: هیچوقت توافقی رو قبول نکنید که از راه دیگهتون بدتره. دونستن همین یه چیز، جلوی خیلی از توافقهای بد رو میگیره. این مفهوم یه درس کامل توی ایستگاه «آماده شدن» داره.
چهار کلید
حدود چهل و پنج سال پیش، چند پژوهشگر یه روش مذاکره رو معرفی کردن که بهش «مذاکره بر پایهی اصول» میگن، و هنوز یکی از پرکاربردترین روشهاست. این روش چهار کلید داره:
- آدم رو از مسئله جدا کنید.
- روی منافع تمرکز کنید، نه موضع.
- پیش از تصمیم، چند راه بسازید.
- از معیارهای منصفانه و بیرونی کمک بگیرید.
هر کدوم رو توی بخشهای بعدی کوتاه میبینیم، و توی ایستگاههای بعدی این مسیر، کامل.
آدم و مسئله
کلید اول: آدم رو از مسئله جدا کنید. توی مذاکره، خیلی وقتها حسها و رابطه با خود موضوع قاطی میشن. اگه فروشنده بیاحترامی کرد، دیگه نمیتونیم درست دربارهی قیمت فکر کنیم. اگه فکر کنیم کارفرما آدم بدیه، هر پیشنهادش رو بد میبینیم.
یه جملهی معروف همین رو خلاصه میکنه: با آدم نرم باشید، با مسئله محکم. یعنی احترام و گرمی با طرف مقابل، و همزمان پافشاری روی چیزی که برای شما مهمه. یه تصویر کمککننده: شما و طرف مقابل، یه طرف میز نشستید، و مسئله اون طرف میز؛ با هم دارید حلش میکنید.
خواستهی پشت حرف
کلید دوم: روی منافع تمرکز کنید، نه موضع. موضع، چیزیه که آدمها میگن میخوان: «من فلانقدر میخوام». منافع، دلیل پشت اون حرفه: «چون اجارهم بالا رفته»، «چون میخوام حس کنم کارم دیده میشه»، «چون نگرانم سر موعد پول نرسه».
موضعها معمولا با هم جور نیستن؛ ولی منافع، اغلب راههای زیادی برای برآورده شدن دارن. مثل همون پرتقال: موضع هر دو خواهر «پرتقال رو میخوام» بود، ولی منافعشون آب و پوست. مهمترین ابزار این کلید، یه سوال سادهست: «برای چی این برات مهمه؟».
راههای تازه
کلید سوم: پیش از تصمیم، چند راه بسازید. یه اشتباه رایج اینه که مذاکره رو یه دعوای بین دو پیشنهاد ببینیم: پیشنهاد من یا پیشنهاد تو. ولی وقتی منافع دو طرف رو بدونیم، معمولا میشه راه سومی پیدا کرد که بهتر از هر دوئه.
مثلا صاحبخونه اجارهی بیشتر میخواد و مستاجر نمیتونه بده. راههای تازه: قرارداد بلندتر با اجارهی کمی بیشتر؛ مستاجر یه تعمیر کوچیک رو خودش انجام بده؛ پرداخت زودتر. هر کدوم، به یه منفعت یکی از طرفین جواب میده. قانونش سادهست: اول چند راه بنویسید، بعد انتخاب کنید.
معیار منصفانه
کلید چهارم: از معیارهای منصفانه و بیرونی کمک بگیرید. وقتی دو نفر سر یه عدد گیر میکنن، به جای اینکه هر کدوم بگه «من این رو میخوام»، میتونن بپرسن: «یه عدد منصفانه چقدره؟». و برای جوابش، سراغ معیارهای بیرونی برن: قیمت بازار، قانون، نظر یه کارشناس، یا رسم رایج.
معیار بیرونی دو تا خوبی داره. یکی اینکه بحث رو از «ارادهی من در برابر ارادهی تو» به «چی منصفانهست» میبره؛ و کسی حس نمیکنه کوتاه اومده. دوم اینکه توافق بعدا راحتتر توضیح داده و پذیرفته میشه.
سه سوال پیش از هر مذاکره
اگه فقط وقت دارید یه کار کوچیک پیش از یه مذاکره بکنید، این سه سوال رو روی یه برگه جواب بدید: من دقیقا چی میخوام، و چرا؟ طرف مقابل احتمالا چی میخواد، و چرا؟ اگه به توافق نرسیدیم، راه دیگهی من چیه؟
همین سه سوال، بیشتر کلیدهای این درس رو با هم فعال میکنه: خواستهی پشت حرف خودتون و طرف رو میبینید، به راههای تازه فکر میکنید، و میدونید کجا باید بایستید. پنج دقیقه نوشتن، معمولا از یه ساعت حرف زدن بی آمادگی، نتیجهی بهتری میده.
تعارف و مذاکره
توی خیلی از فرهنگها، از جمله فرهنگ ما، مذاکره با رسمهای ادب و تعارف قاطی میشه. فروشنده میگه «قابل نداره»، مهمون اول تعارف رد میکنه، و خیلیها خواستهی اصلیشون رو با چند لایه ادب میگن. این رسمها بخش زیبایی از رابطهان؛ ولی گاهی باعث میشن خواستهی واقعی گم بشه.
مهارتش اینه که هم ادب رو نگه دارید، هم حرف اصلی رو روشن بگید. مثلا: «خیلی ممنون از لطفتون؛ قیمت واقعیش چنده؟». یا وقتی خودتون چیزی میخواید، بعد از تعارفهای معمول، خواسته رو با یه جملهی روشن بگید. روشن بودن، با ادب تضاد نداره؛ و توی گفتوگو با آدمهایی از فرهنگهای دیگه، که این رسمها رو نمیشناسن، از همیشه مهمتره.
مذاکره با پیام
امروز خیلی از مذاکرهها، دستکم بخشیشون، با پیام و ایمیل انجام میشه: قیمت یه سفارش، شرطهای یه قرارداد، یا اجارهی یه خونه. مذاکرهی نوشتنی یه خوبی داره: وقت فکر کردن و آماده شدن. و یه بدی: لحن گم میشه و پیشنهادها سردتر خونده میشن.
یه قاعدهی ساده: بخشهای حساس و پیچیده رو با تلفن یا رودررو حرف بزنید، و بعد توافق رو با پیام بنویسید و بفرستید. اینطوری هم گرمی گفتوگوی زنده رو دارید، هم روشنی و حافظهی نوشته رو. این مهارت، توی ایستگاه «بعد از توافق» کاملتر میاد.
یاد گرفتنیه
خیلیها فکر میکنن مذاکره یه استعداده: بعضیها ذاتا زبوندار و زرنگان. ولی پژوهشها بارها دیدن آموزش مذاکره، نتیجهی آدمها رو بهتر میکنه؛ مخصوصا وقتی با تمرین و مرور همراه باشه.
یه یافتهی جالب هم هست: آدمهایی که چند مذاکرهی متفاوت رو کنار هم مقایسه میکنن و اصل مشترکشون رو پیدا میکنن، خیلی بیشتر از کسایی که فقط یه نمونه رو میخونن، اون اصل رو توی مذاکرهی بعدی به کار میبرن. برای همین، این مسیر هر مفهوم رو با چند مثال از جاهای مختلف، از بازار تا کار تا خونه، نشون میده.
مرز اخلاقی
یه سوال مهم که باید از همین اول روشن بشه: مذاکره یعنی فریب دادن؟ نه. مذاکرهی خوب، با حقیقت کار میکنه. شما مجبور نیستید همهچیز رو بگید، مثلا لازم نیست حد پایین قیمتتون رو اعلام کنید؛ ولی دروغ نمیگید.
دلیلش فقط اخلاقی نیست؛ عملی هم هست. توی بیشتر مذاکرههای زندگی، شما دوباره با همون آدمها سروکار دارید: همون کارفرما، همون صاحبخونه، همون مشتری. دروغی که امروز کار رو پیش میبره، فردا اعتماد رو میگیره. این مرز، یه درس کامل توی ایستگاه «متقاعد کردن» داره.
این مسیر مال کیه
این مسیر برای هر کسیه که چیزی میخواد و باید سرش با یه نفر دیگه حرف بزنه. شاید خودتون رو توی یکی از اینها ببینید:
- کسی که فردا مصاحبهی کار داره و نمیدونه چه حقوقی بگه.
- کسی که میخواد افزایش حقوق بخواد و میترسه.
- فروشندهای که با مشتری سر قیمت گیر میکنه.
- مستاجری که باید سر اجارهی سال بعد حرف بزنه.
- کسی که همیشه قیمت اول رو قبول میکنه و بعد پشیمونه.
- صاحب کسبوکاری که با تامینکنندهها کار میکنه.
- پدر و مادری که هر شب سر ساعت خواب با بچهها مذاکره میکنن.
- دانشجویی که «مذاکره چیست» رو برای درسش میخونه.
ایستگاهها
این مسیر یازده ایستگاه داره:
- مذاکره چیست: تعریف، انواع، سبکها و افسانهها.
- آماده شدن: هدف، حد پایین، راه دیگه و فضای توافق.
- منافع، نه موضع: برد برد و بزرگ کردن کیک.
- قیمت و عدد: پیشنهاد اول، لنگر و امتیاز دادن.
- حرف زدن سر میز: سوال، سکوت و حسها.
- متقاعد کردن: اصلهای پژوهششده و مرز فریب.
- مذاکرههای سخت: تاکتیکهای فشار و ترک میز.
- مذاکره در کار: حقوق، فروش، خرید و قرارداد.
- مذاکره در زندگی: چونه زدن، اجاره، ماشین و خونواده.
- بعد از توافق: نوشتن، اجرا و رابطه.
- پایان راه: برگهی آماده شدن شما.
چطور بخونیم
اگه یه مذاکرهی مشخص پیش رو دارید، مثلا مصاحبهی هفتهی بعد، مستقیم برید سراغ ایستگاه خودش؛ ولی ایستگاه «آماده شدن» رو هم حتما بخونید، چون بیشتر نتیجهی هر مذاکره، پیش از نشستن سر میز ساخته میشه.
اگه عجله ندارید، به ترتیب بخونید، هفتهای یکی دو درس، و تمرین هر درس رو توی یه مذاکرهی کوچیک و کمخطر امتحان کنید؛ مثلا پرسیدن یه تخفیف کوچیک توی یه مغازه. این مسیر کنار مسیر «مهارتهای ارتباطی» هم معنی پیدا میکنه؛ چون گوش دادن و سوال پرسیدن، پایهی هر مذاکرهی خوبه.
دفترچهی مذاکره
بعد از هر مذاکره، حتی کوچیک، سه خط بنویسید: چی میخواستم و چی گرفتم؛ چه سوالی رو نپرسیدم؛ دفعهی بعد چی کار متفاوتی میکنم. همین سه خط، بعد از چند ماه، یه گنجینه میشن.
چرا؟ چون آدمها توی مذاکره، معمولا یه اشتباه رو بارها تکرار میکنن؛ مثلا همیشه زود کوتاه میان، یا همیشه پیشنهاد اول رو بیش از حد پایین میدن. این الگو فقط وقتی دیده میشه که چند مذاکره کنار هم نوشته بشن.
چه کاری نمیکنیم
- ترفند فریب یاد نمیدیم. هر ابزاری که یاد میگیرید، با حقیقت کار میکنه.
- دربارهی مذاکرههای سیاسی حرف نمیزنیم. مثالها از بازار، کار، اجاره و خونهان.
- قول عدد نمیدیم. هیچ روشی تضمین نمیکنه فلانقدر بیشتر بگیرید؛ فقط شانستون رو بهتر میکنه.
- داستان مذاکرهکنندههای مشهور نمیگیم. اصلها رو از پژوهش و تمرین یاد میگیریم.
چند باور رایج
- «مذاکره یعنی دعوا.» مذاکرهی خوب، دو نفر رو یه طرف میز مینشونه و مسئله رو اون طرف.
- «چونه زدن زشته.» یه سوال مودبانه، معمولا خیلی کمتر از تصور ما آدمها رو ناراحت میکنه.
- «هر چی اون ببره، من باختم.» خیلی وقتها میشه کیک رو پیش از تقسیم بزرگتر کرد.
- «مذاکره مال آدمهای زرنگه.» مذاکره یه مهارت یادگرفتنیه.
- «برای برد، باید دروغ گفت.» دروغ امروز، اعتماد فردا رو میگیره.
یه مثال
یه طراح جوون رو تصور کنید، اسمش رو بذاریم سینا، که یه پیشنهاد کار گرفته بود و حقوقش کمی کمتر از چیزی بود که میخواست. اولین فکرش این بود که قبول کنه؛ چون میترسید اگه چیزی بگه، پیشنهاد رو پس بگیرن.
ولی تصمیم گرفت یه سوال مودبانه بپرسه. پیش از اون، قیمت بازار رو برای همین کار پیدا کرد، و از خودش پرسید برای چی حقوق بیشتر میخواد: بیشتر برای هزینهی رفتوآمد طولانی. توی تماس گفت: «از پیشنهادتون خوشحالم؛ با توجه به قیمت بازار و رفتوآمد طولانی، امکانش هست یا حقوق کمی بیشتر بشه، یا دو روز در هفته دورکار باشم؟».
کارفرما حقوق رو نتونست عوض کنه، ولی دو روز دورکاری رو قبول کرد. سینا هم وقت بیشتری داشت، هم هزینهی کمتری. همهی چهار کلید توی همین یه جمله بود: احترام، منفعت، یه راه تازه، و یه معیار بیرونی.
تمرین امروز
امروز اولین مذاکرهی آگاهانهتون رو بکنید.
- سه مذاکرهی این هفتهتون رو بنویسید؛ حتی کوچیک، مثل برنامهی آخر هفته یا یه خرید.
- برای یکیشون، خواستهی خودتون و دلیلش رو بنویسید.
- حدس بزنید خواستهی طرف مقابل و دلیلش چیه.
- یه راه سوم بنویسید که به هر دو دلیل جواب بده.
- مذاکره رو انجام بدید و توی دفترچهی مذاکره سه خط بنویسید.
درس بعدی، مذاکره رو دقیقتر تعریف میکنه و انواعش رو باز میکنه: مذاکره چیه و چه انواعی داره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مذاکره یعنی گفتوگو برای رسیدن به توافق وقتی دو طرف هر کدوم چیزی میخوان.
- ما هر روز مذاکره میکنیم؛ و فرار از اون معمولا گرون تموم میشه.
- خیلیها فکر میکنن کیک ثابته؛ ولی اغلب میشه کیک رو بزرگتر کرد.
- چهار کلید: آدم و مسئله جدا، خواستهی پشت حرف، راههای تازه، معیار منصفانه.
- دونستن راه دیگهی خودتون، اگه توافق نشد، قدرت شما سر میزه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.