من چقدر کار را عقب میاندازم: یک خودسنجی ساده
جواب کوتاه
این خودسنجی، یه ابزار ساده با کاغذ و خودکاره که پنج سوال اصلی رو جواب میده: چند بار کار رو عقب میندازید؛ کجای زندگی، یعنی درس، کار، خونه، پول، سلامت یا خواب؛ به چه دلیلی، یعنی کدوم ریشهی اهمال کاری پررنگتره؛ چقدر هزینهش رو میبینید؛ و چقدر اولویتهاتون روشنه. به هر جمله از یک تا پنج نمره میدید و با دست جمع میزنید. نتیجه، برچسب یا تشخیص نیست؛ یه نقشهست که نشون میده از کدوم ایستگاه این مسیر شروع کنید. چون حافظه گاهی دقیق نیست، کنار این خودسنجی، یه هفته نوشتن کارهای عقبافتاده هم پیشنهاد میشه؛ و هر ماه یه بار تکرارش، نشون میده چقدر جلو رفتید.
یه آینه
یه آینه رو تصور کنید. نه آینهای که عیبها رو بزرگ نشون میده، نه آینهای که همهچیز رو قشنگتر میکنه؛ یه آینهی ساده که فقط نشون میده چی هست. این درس، همون آینهست؛ برای دیدن اینکه شما چقدر، کجا و چرا کارها رو عقب میندازید.
توی درس قبل دیدیم عقب انداختن چه هزینههای پنهونی داره. پیش از رفتن سراغ ابزارها، این درس یه خودسنجی ساده پیشنهاد میکنه، با کاغذ و خودکار. برای این کار، به هیچ سایت، برنامه یا پرسشنامهی پیچیدهای نیاز ندارید؛ فقط بیست دقیقه وقت و یه کم صداقت با خودتون.
چرا خودسنجی
خیلیها یه حس کلی دارن: «من کارها رو عقب میندازم». ولی این حس، به اندازهی کافی دقیق نیست که بشه باهاش کاری کرد. کجا؟ چند بار؟ چرا؟ کسی که فقط توی کارهای اداری عقب میندازه، ابزارهای متفاوتی لازم داره تا کسی که همهچیز رو عقب میندازه؛ و کسی که از ترس عقب میندازه، با کسی که از حوصلهسربر بودن کار، فرق داره.
خودسنجی، این حس کلی رو به یه تصویر دقیقتر تبدیل میکنه. و یه سود دیگه هم داره: یه نقطهی شروعه. وقتی یه ماه بعد دوباره همین خودسنجی رو انجام بدید، میتونید ببینید چقدر جلو رفتید. همونطور که مسیر «علم انگیزه» نشون داد، دیدن پیشرفت، خودش یکی از قویترین انگیزههاست.
برچسب نیست
پیش از شروع، یه نکتهی مهم: این خودسنجی، یه ابزار شناختن خوده، نه یه آزمون علمی یا تشخیص. پژوهشگرها برای سنجیدن اهمال کاری، پرسشنامههای دقیق و آزمایششدهای ساختن که توی پژوهشها به کار میرن؛ این خودسنجی، برای همین مسیر نوشته شده، و فقط کمک میکنه تصویر خودتون رو روشنتر ببینید.
برای همین، نتیجهش هیچ برچسبی به شما نمیزنه. نمیگه «شما اهمالکار شدیدید» یا «شما مشکل دارید». فقط نشون میده کجا بیشتر و کجا کمتر کار رو عقب میندازید، و از کجا شروع کنید. همونطور که توی درس دوم دیدیم، اهمال کاری یه رفتاره، نه یه هویت؛ و رفتار، عوض میشه.
چطور جواب بدیم
چند قاعدهی ساده برای جواب دادن:
- یه برگه و یه خودکار بردارید؛ جوابها رو بنویسید، نه توی ذهن.
- به یه ماه گذشته فکر کنید، نه کل زندگی و نه فقط امروز.
- به هر جمله از یک تا پنج نمره بدید: یک یعنی «اصلا»، پنج یعنی «تقریبا همیشه».
- جواب درست یا غلط نداره؛ فقط جواب صادقانه.
- زیاد فکر نکنید؛ اولین جوابی که میاد، معمولا دقیقترینه.
خودسنجی پنج بخش داره. هر بخش، یه سوال اصلی رو جواب میده.
کی انجامش بدیم
زمان انجام خودسنجی، روی جوابها اثر داره. اگه درست بعد از یه روز بد، یا وقتی یه کار بزرگ همین الان عقب افتاده، انجامش بدید، احتمالا همهچیز رو سیاهتر از واقعیت میبینید. اگه بعد از یه روز خیلی خوب انجامش بدید، شاید برعکس.
بهترین زمان، یه لحظهی آروم و معمولیه؛ مثلا یه صبح تعطیل، با یه چای. نه عجله، نه خستگی. و یه نکتهی بامزه: اگه دیدید خود همین خودسنجی رو هم دارید عقب میندازید، اشکالی نداره؛ این خودش یه دادهست. فقط فردا، بخش اولش رو، که پنج دقیقه بیشتر طول نمیکشه، انجام بدید.
بخش ۱: چند بار
این بخش میسنجه بهطور کلی چقدر کارها رو عقب میندازید. به هر جمله از یک تا پنج نمره بدید:
- کارهایی که میدونم لازمن رو تا لحظهی آخر عقب میندازم.
- به خودم قول میدم «از فردا» یا «از شنبه»، و عمل نمیکنم.
- وقتی یه کار ناخوشایند جلومه، اول سراغ کارهای دیگه میرم.
- کارهایی که میشه ده دقیقهای انجامشون داد، هفتهها میمونن.
- بعد از عقب انداختن یه کار، حس گناه یا نگرانی دارم.
- کارهام رو با عجله و استرس، نزدیک مهلت، انجام میدم.
جمع این شش نمره، بین شش تا سی میشه. این عدد رو بالای برگه بنویسید.
بخش ۲: کجا
این بخش میسنجه توی کدوم بخشهای زندگی بیشتر عقب میندازید. به هر بخش، جدا از بقیه، از یک تا پنج نمره بدید:
- درس، تکلیف یا یاد گرفتن یه مهارت.
- کار: گزارش، ایمیل، پیگیری، کارهای اداری کار.
- خونه: تمیزی، شستن، اتو، مرتب کردن.
- پول: قبض، قسط، پسانداز، کارهای مالی.
- سلامت: ورزش، قرارهای درمانی، مراقبت از بدن.
- خواب: رفتن به رختخواب سر وقت.
اینجا جمع نمیزنیم؛ فقط نمرهی هر بخش رو کنارش نگه دارید. دو بخش با بالاترین نمره رو دور بزنید.
بخش ۳: چرا
این بخش، ریشهها رو میسنجه؛ همون ریشههایی که توی درس سوم دیدیم. به کارهایی که بیشتر عقب میندازید فکر کنید، و به هر جمله نمره بدید:
- کارهایی رو عقب میندازم که حوصلهسربر یا تکراریان.
- کارهایی رو عقب میندازم که نمیدونم دقیقا از کجا شروع کنم.
- کارهایی رو عقب میندازم که سخت یا کلافهکنندهان.
- کارهایی رو عقب میندازم که نتیجهشون خیلی دیر میاد.
- کارهایی رو عقب میندازم که میترسم خوب انجامشون ندم.
- وقتی سراغ کار میرم، گوشی یا یه چیز دیگه حواسم رو پرت میکنه.
- کارهایی رو عقب میندازم که بیشتر وقتی خستهم بهشون میرسم.
اینجا هم جمع نمیزنیم؛ جمله یا جملههایی که بیشترین نمره رو گرفتن، ریشههای پررنگ شمان.
بخش ۴: هزینه
این بخش میسنجه چقدر هزینهی عقب انداختن رو میبینید. به هر جمله نمره بدید:
- توی یه ماه گذشته، به خاطر عقب انداختن، جریمه یا هزینهی اضافه دادم.
- به خاطر کارهای عقبافتاده، خوابم کم یا بد شده.
- کسی منتظر کار من مونده و دلخور شده.
- کارهای عقبافتاده، حتی وقتی بهشون فکر نمیکنم، یه حس سنگینی بهم میدن.
جمع این چهار نمره، بین چهار تا بیست میشه. این عدد هم بالای برگه.
بخش ۵: اولویت
این بخش، دربارهی اولویتهاست؛ همون موضوع دوم این مسیر. به هر جمله نمره بدید:
- نمیدونم از بین کارهام، کدوم مهمتره.
- روزم با کارهای فوری پر میشه و به کارهای مهم نمیرسم.
- همهی کارها رو یه اندازه مهم میبینم.
- به کارهایی «آره» میگم که وقتی برای کارهای خودم نمیذارن.
- فهرست مشخصی از کارهام ندارم؛ همه توی ذهنمه.
جمع این پنج نمره، بین پنج تا بیستوپنج میشه؛ این عدد هم بالای برگه.
جمع زدن
حالا بالای برگه سه عدد دارید، و دو فهرست:
- جمع بخش ۱ (چند بار): بین شش تا سی.
- دو بخش زندگی با بالاترین نمره (کجا).
- ریشههای پررنگ (چرا).
- جمع بخش ۴ (هزینه): بین چهار تا بیست.
- جمع بخش ۵ (اولویت): بین پنج تا بیستوپنج.
اینها، با هم، تصویر امروز شما رو میسازن. یه نکته: این عددها، با عددهای کس دیگه مقایسه نمیشن؛ هر کسی با معیار خودش جواب داده. مهمترین مقایسه، با خود شما یه ماه دیگهست.
خوندن بخش ۱
جمع بخش ۱ رو اینجوری بخونید. اگه نزدیک شش تا دوازدهست، عقب انداختن کار، یه مشکل جدی زندگی شما نیست؛ شاید فقط گاهی پیش میاد. ابزارهای این مسیر میتونن کمک کنن، ولی لازم نیست همهشون رو امتحان کنید.
اگه بین سیزده تا بیستویکه، عقب انداختن یه بخش آشنای زندگی شماست، و احتمالا جاهایی هزینهش رو حس میکنید. اگه بیستودو تا سیه، احتمالا عقب انداختن، زندگی روزمرهتون رو سنگین کرده. این عددها، مرزهای علمی نیستن؛ فقط یه راهنمای سادهان. مهمتر از اینکه کجای این سه دستهاید، اینه که یه ماه بعد، عدد پایینتر بیاد.
خوندن بخش ۲
دو بخش زندگی که دور زدید، جاهاییان که بیشتر از همه گیر میکنید. خیلیها تعجب میکنن که اهمال کاریشون همهجا یه اندازه نیست. یکی سر کار خیلی منظمه، ولی توی خونه همهچیز عقب میفته؛ یکی درس رو بهموقع میخونه، ولی قبضها همیشه دیر میشن.
این، یه خبر خوبه: یعنی شما ابزارهای بهموقع انجام دادن رو یه جایی بلدید. سوال اینه که چرا اونجا جواب میده و اینجا نه؟ شاید سر کار، یه نفر منتظره، یا مهلت روشنه. همون چیزها رو میشه به بخشی که گیر میکنید هم آورد؛ مثلا یه مهلت روشن یا یه نفر که منتظر خبر باشه.
خوندن بخش ۳
ریشههای پررنگ شما، مهمترین بخش این خودسنجیان، چون ابزار درست رو نشون میدن:
- حوصلهسربر: جفت کردن کار با یه چیز خوشایند، زمانسنج.
- نمیدونم از کجا شروع کنم: روشن کردن قدم اول.
- سخت و کلافهکننده: تکه کردن، شروع از آسونترین تیکه.
- نتیجه دیر میاد: پاداش کوچیک امروز، دیدن پیشرفت.
- ترس از بد انجام دادن: اجازهی نسخهی اول بد.
- حواسپرتی: عوض کردن محیط، دور کردن گوشی.
- خستگی: کار سخت برای ساعت سرحالی، خواب بهموقع.
اگه چند ریشه با هم پررنگن، از پررنگترین شروع کنید؛ یه ابزار، نه همه با هم.
خوندن بخش ۴ و ۵
جمع بخش ۴، یعنی هزینه، نشون میده عقب انداختن چقدر واقعا داره به زندگی شما ضربه میزنه. اگه این عدد بالاست، یعنی وقتشه که حتی اگه حسش نیست، چند تا ابزار ساده رو امتحان کنید؛ چون هزینهها داره جمع میشه. اگه پایینه، شاید عقب انداختنهاتون بیشتر روی کارهای کمهزینهست؛ و این، اونقدرها نگرانکننده نیست.
جمع بخش ۵، یعنی اولویت، نشون میده مشکل شما چقدر از ندونستن اولویتهاست. اگه این عدد بالاست، شاید پیش از ابزارهای شروع کردن، بهتره اول برید سراغ ایستگاه سوم، «اولویت»؛ چون گاهی مشکل اصلی، شروع نکردن نیست؛ ندونستن اینه که کدوم کار اول باید شروع بشه.
وقتی نتیجه ناراحتکنندهست
گاهی نتیجهی خودسنجی، ناراحتکنندهست: همهی عددها بالا، هزینهها زیاد، و اولویتها گم. این لحظه، یه خطر داره: اینکه خود این نتیجه، یه حس بد بسازه، و همون حس بد، عقب انداختن رو بیشتر کنه.
برای همین، اگه نتیجه ناراحتتون کرد، یه نفس عمیق بکشید و یادتون باشه سه چیز: یکی، این عدد امروزه، نه برای همیشه. دوم، خیلیها با همین عددها شروع کردن و جلو رفتن. سوم، لازم نیست همهچیز رو با هم درست کنید؛ فقط یه ابزار، برای یه کار، از یه ریشه. همونطور که توی درس اول دیدیم، مهربونی با خود، از سرزنش خیلی بیشتر جواب میده.
جاهایی که خوبید
یه کار مهم که خیلیها فراموش میکنن: پیدا کردن جاهایی که خوبید. توی بخش ۲، احتمالا یه یا دو بخش هست که نمرهی پایینی گرفتن؛ یعنی اونجا کمتر کار رو عقب میندازید.
این جاها رو هم بنویسید، و از خودتون بپرسید: «اونجا چی فرق داره؟». شاید یه مهلت روشن، یه نفر که منتظره، یه جای ثابت، یا یه عادت قدیمی. این جوابها، ابزارهاییان که خودتون از قبل بلدید؛ فقط باید ببریدشون به جاهایی که گیر میکنید. گاهی بهترین ابزار، چیزیه که همین الان، توی یه گوشهی دیگهی زندگیتون، داره جواب میده.
تصویر شما
حالا همه رو توی یه جمله کنار هم بذارید. یه قالب ساده که فقط جاهای خالیش رو پر میکنید:
«من بیشتر توی [دو بخش زندگی] کار رو عقب میندازم، بیشتر به خاطر [ریشهی پررنگ]، و هزینهش رو بیشتر توی [جایی که هزینه حس میشه] میبینم.»
مثلا: «من بیشتر توی خونه و پول کار رو عقب میندازم، بیشتر چون نمیدونم از کجا شروع کنم، و هزینهش رو بیشتر توی جریمهها و حس سنگینی میبینم». این یه جمله، از ده صفحه خودسنجی مفیدتره؛ چون هم مشکل رو نشون میده، هم راه حل رو. این جمله رو توی دفترچهتون بنویسید.
یه هفته نوشتن
خودسنجی، از حافظه جواب داده میشه؛ و حافظه، همیشه دقیق نیست. برای همین، یه ابزار مکمل پیشنهاد میکنیم: یه هفته نوشتن. هر شب، پیش از خواب، دو دقیقه وقت بذارید و بنویسید:
- امروز چه کاری رو قصد داشتم انجام بدم و انجام ندادم؟
- به جاش چی کار کردم؟
- اون لحظه، چه حسی داشتم؟
بعد از یه هفته، این یادداشتها یه تصویر خیلی دقیقتر از حافظه بهتون میدن. پژوهشگرها هم برای سنجیدن دقیق رفتار، از همین روش یادداشت روزانه استفاده میکنن؛ چون رفتار واقعی رو نشون میده، نه تصویری که از خودمون داریم.
حافظه و واقعیت
جالبه که خیلیها، بعد از یه هفته نوشتن، میبینن تصویرشون از خودشون، با واقعیت فرق داشته. بعضیها کمتر از اونی که فکر میکردن کار رو عقب میندازن؛ فقط چند کار بزرگ عقبافتاده، تصویر کلی رو سیاه کرده بود. بعضیها هم بیشتر؛ چون کارهای کوچیک عقبافتاده، اصلا توی حافظهشون ثبت نشده بود.
دلیلش اینه که حافظه، چیزهای پررنگ و احساسی رو بهتر نگه میداره. یه جریمهی بزرگ یادمون میمونه، ولی ده تا کار پنجدقیقهای عقبافتاده، نه. برای همین، اگه عدد خودسنجی و یادداشت هفتگی با هم نخوندن، به یادداشتها بیشتر اعتماد کنید.
نگاه یه دوست
یه راه دیگه برای دیدن دقیقتر، پرسیدن از یه نفر نزدیکه؛ همسر، یه دوست، یا یه همخونه. گاهی بقیه چیزهایی رو میبینن که ما نمیبینیم. «تو معمولا کارهای اداری رو عقب میندازی، ولی کارهای خونه رو نه». یا «تو فقط وقتی خستهای عقب میندازی».
اگه این کار رو کردید، چند نکته: از یه آدم مهربون بپرسید، نه کسی که دنبال فرصت سرزنشه. سوالتون رو مشخص بپرسید: «به نظرت توی چه کارهایی بیشتر عقب میندازم؟». و جوابش رو بشنوید، بی دفاع کردن؛ فقط بنویسیدش. لازم نیست باهاش موافق باشید؛ فقط یه نگاه دیگهست که کنار نگاه خودتون میذارید.
هر ماه یه بار
این خودسنجی، یه بار مصرف نیست. پیشنهاد ما اینه که هر ماه یه بار، مثلا اول هر ماه، دوباره انجامش بدید و عددها رو کنار عددهای قبلی بنویسید.
یه نکتهی مهم: انتظار نداشته باشید هر ماه عددها پایینتر بیاد. زندگی بالا و پایین داره؛ یه ماه پرکار یا یه اتفاق ناگهانی، میتونه عددها رو بالا ببره. چیزی که مهمه، جهت کلی چند ماهه. اگه بعد از سه ماه، عددها کمکم پایین اومدن، یعنی دارید درست جلو میرید؛ حتی اگه یه ماه وسطش بدتر شده.
از نتیجه تا ایستگاه
نتیجهی خودسنجی، نشون میده از کدوم ایستگاه این مسیر شروع کنید:
- اولویت بالا: ایستگاه «اولویت».
- ریشهی ابهام، سختی یا ترس: ایستگاه «شروع کردن» و «کارهای سخت و ناخوشایند».
- حواسپرتی: ایستگاه «محیط و نشونه».
- خونه و پول: ایستگاه «کارهای خونه و روزمره».
- درس و کار: ایستگاه «درس و کار».
- همهچیز بالا: ایستگاه «وقتی همهچیز عقب افتاده».
ولی ایستگاه بعدی، «ذهن امروز و ذهن فردا»، برای همه مفیده؛ چون پایهی همهی ابزارهاست.
برای بچهها و نوجوونها
این خودسنجی، با یه کم سادهسازی، برای نوجوونها هم کار میکنه. میشه بخش ۲ رو به «درس، اتاق، کارهای خونه، ورزش، خواب» تغییر داد، و بخش ۳ رو با زبون خودشون پرسید: «چرا تکلیف رو عقب میندازی؟ چون حوصلهسربره؟ نمیدونی از کجا شروع کنی؟ میترسی خوب نشه؟».
مهمترین نکته برای پدر و مادرها: این خودسنجی رو یه ابزار شناختن قرار بدید، نه یه مدرک برای سرزنش. اگه نوجوون حس کنه جوابهاش علیهش استفاده میشن، صادقانه جواب نمیده. بهتره خود پدر و مادر هم همزمان خودسنجی خودشون رو انجام بدن و نتیجهها رو با هم مقایسه کنن؛ این، هم صداقت رو بیشتر میکنه، هم یه گفتوگوی خوب خونوادگی میسازه.
چند باور رایج
- «یه تست آنلاین بهم میگه چی کارم.» هیچ تستی جای شناختن رفتار واقعی خودتون رو نمیگیره.
- «نمرهی بالا یعنی مشکل دارم.» نمره، نقشهست؛ نشون میده از کجا شروع کنید.
- «خودم رو خوب میشناسم؛ لازم نیست بنویسم.» حافظه، کارهای کوچیک رو جا میندازه.
- «عددهام باید با بقیه مقایسه بشه.» فقط با خود ماه قبلتون.
- «یه بار کافیه.» تکرار ماهانه، پیشرفت رو نشون میده.
یه مثال
آرش فکر میکرد همهچیز رو عقب میندازه. خودسنجی رو انجام داد: جمع بخش ۱ شد بیست. بخش ۲، دو بخش بالا: پول و سلامت. سر کار و خونه، نمرههاش پایین بود؛ که تعجبش رو برانگیخت. بخش ۳، ریشهی پررنگ: «نمیدونم دقیقا از کجا شروع کنم». بخش ۵، اولویت، عدد بالایی داشت.
جملهی تصویرش این شد: «من بیشتر توی پول و سلامت کار رو عقب میندازم، چون نمیدونم از کجا شروع کنم، و اولویتهام هم روشن نیست». یه هفته نوشتن، همین رو تایید کرد؛ کارهای خونه و کار رو تقریبا همیشه انجام میداد. آرش از ایستگاه «اولویت» شروع کرد، و برای هر کار پولی و سلامت، فقط قدم اول رو نوشت. ماه بعد، جمع بخش ۱ رسیده بود به چهارده؛ و مهمتر از عدد، حالا میدونست دقیقا کجا و چرا گیر میکنه.
مرور ایستگاه
با این درس، ایستگاه اول این مسیر تموم شد. توی پنج درس، دیدیم اهمال کاری چیه و چرا تنبلی نیست؛ چهار ریشهی اصلیش رو شناختیم؛ هزینههای پنهونش رو دیدیم؛ و حالا یه تصویر دقیق از اهمال کاری خودمون داریم.
اگه فقط یه جمله از این ایستگاه یادتون بمونه، این باشه: عقب انداختن، فرار از یه حسه؛ و هر کار، ریشه و ابزار خودش رو داره.
تمرین امروز
امروز، بیست دقیقه، این خودسنجی رو انجام بدید؛ ترجیحا توی یه لحظهی آروم، با یه چای کنار دستتون.
- یه برگه و خودکار بردارید و پنج بخش رو با نمرهی یک تا پنج جواب بدید.
- سه عدد و دو فهرست رو بالای برگه بنویسید.
- جملهی تصویر خودتون رو کامل کنید و توی دفترچه بنویسید.
- از امشب، یه هفته، هر شب دو دقیقه یادداشت کارهای عقبافتاده رو بنویسید.
- یه یادآوری برای یه ماه بعد بذارید تا خودسنجی رو دوباره انجام بدید.
ایستگاه بعدی، ذهن امروز و ذهن فردا رو باز میکنه: سوگیری به نفع حال.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- خودسنجی پنج بخش داره: چند بار، کجا، چرا، هزینه و اولویت.
- به هر جمله از یک تا پنج نمره بدید و با دست جمع بزنید.
- نتیجه برچسب و تشخیص نیست؛ نقشهست.
- یه هفته نوشتن کارهای عقبافتاده، از حافظه دقیقتره.
- هر ماه تکرارش کنید تا پیشرفت رو ببینید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.