وقتی نشانی سایت را میزنید، چه اتفاقی میافتد
جواب کوتاه
وقتی نشونی یه سایت رو توی مرورگر میزنید، مرورگر اول از DNS میپرسه سرور اون سایت کجاست و یه شماره، یعنی نشونی IP، میگیره. بعد به همون سرور یه درخواست HTTP میفرسته که «این صفحه رو بده». سرور اگه قبول کنه، با کد ۲۰۰ جواب میده و فایلهای صفحه رو، تیکهتیکه به شکل بستههای کوچیک، میفرسته. مرورگر تیکهها رو کنار هم میذاره و صفحه رو نشونتون میده. همهی اینها معمولا توی کمتر از یه ثانیه اتفاق میافته.
یه سفارش از مغازه
فرض کنید توی خونه نشستید و میخواید از یه مغازه چیزی سفارش بدید. اول باید بدونید مغازه کجاست؛ اسمش رو میدونید، ولی آدرس دقیقش رو از دفترچهی تلفن پیدا میکنید. بعد یه پیک باید از یه جاده بره و برگرده. بعد باید به یه زبونی که فروشنده بفهمه سفارش بدید. و آخر، جنسها، شاید توی چند بستهی جدا، به دستتون میرسه و خودتون بازشون میکنید و کنار هم میچینید.
باز کردن یه سایت دقیقا همین ماجراست. شما نشونی سایت رو میزنید، و پشت صحنه، توی کمتر از یه ثانیه، همهی این قدمها انجام میشه. مثالی که منبع آموزشی موزیلا، یعنی MDN، برای همین موضوع میزنه هم همینه: اینترنت رو یه جاده تصور کنید که یه طرفش خونهی شماست و یه طرفش مغازهای که میخواید ازش خرید کنید. این درس این جاده رو قدم به قدم باز میکنه.
پنج قدم، یه نگاه کلی
اول کل ماجرا رو یه بار، خلاصه، ببینید. وقتی نشونی یه سایت رو توی نوار مرورگر مینویسید و دکمه رو میزنید:
- مرورگر از سرور DNS میپرسه سرور این سایت کجاست، و نشونی واقعیش رو میگیره.
- مرورگر به همون سرور وصل میشه.
- مرورگر یه درخواست HTTP میفرسته: «یه نسخه از این صفحه رو بفرست».
- اگه سرور قبول کنه، با «۲۰۰ OK» جواب میده و فایلهای صفحه رو، تیکهتیکه، میفرسته.
- مرورگر تیکهها رو کنار هم میچینه و صفحهی کامل رو نشونتون میده.
توی ادامه، هر کدوم از این قدمها رو باز میکنیم. اگه یه جایی یه کلمه رو نمیشناسید، نگران نباشید؛ همهشون همینجا توضیح داده میشن.
دو طرف ماجرا: کلاینت و سرور
کامپیوترهایی که به اینترنت وصلن، توی این ماجرا دو نقش دارن. یکی کلاینت، به انگلیسی Client، که همون دستگاه شماست، مثل کامپیوتری که به وایفای وصله یا گوشیای که به اینترنت همراه وصله، بهعلاوهی برنامهای که باهاش به وب میرید، مثل مرورگر. یکی هم سرور، به انگلیسی Server، که کامپیوتریه که صفحهها، سایتها یا اپها رو نگه میداره.
وقتی کلاینت یه صفحه میخواد، یه نسخه از کد اون صفحه از سرور به دستگاه کلاینت دانلود میشه، و اونجا مرورگر نشونش میده. یعنی سایتی که میبینید، در واقع یه کپیه که همین الان به گوشی شما رسیده؛ اصلش روی سرور مونده. فرق این دو تا رو توی درس سرور و کلاینت چیست کاملتر میبینید.
بقیهی چیزهایی که این وسط لازمه
کلاینت و سرور همهی داستان نیستن. توی همون مثال جاده، اینها هم لازمن:
- اتصال اینترنت شما: همون خیابون بین خونه و مغازه؛ اجازه میده داده بفرستید و بگیرید.
- TCP/IP: قانونهای رفتوآمد داده توی اینترنت؛ مثل سازوکاری که اجازه میده سفارش بدید، برید مغازه و جنس رو بیارید.
- DNS: دفترچهی تلفن سایتها؛ از روی اسم، نشونی واقعی سرور رو پیدا میکنه.
- HTTP: زبونی که کلاینت و سرور باهاش با هم حرف میزنن؛ مثل زبونی که باهاش سفارش میدید.
- فایلها: جنسهایی که از مغازه میخرید؛ همون اجزای سایت.
هر کدوم از اینها، توی یکی از اون پنج قدم کار میکنه. حالا یکییکی میریم سراغشون، به همون ترتیبی که اتفاق میافتن.
قدم اول: DNS، دفترچهی تلفن اینترنت
نشونی واقعی سایتها اون اسمهای قشنگ و بهیادموندنی نیست که توی نوار مرورگر مینویسید. نشونی واقعی یه عدده، مثل 192.0.2.172. به این عدد میگن نشونی IP، و یه جای یکتا رو روی اینترنت نشون میده. ولی کی میتونه این عددها رو حفظ کنه؟
برای همین سیستم نام دامنه، به انگلیسی Domain Name System یا DNS، ساخته شد. DNS از سرورهای خاصی استفاده میکنه که نشونیای که شما توی مرورگر مینویسید رو با نشونی IP واقعی سایت جفت میکنن. مثل دفترچهی تلفن: اسم «نونوایی سنگکی سر کوچه» رو میدونید، و دفترچه شمارهش رو بهتون میده.
پس قدم اول اینه: مرورگر از یه سرور DNS میپرسه «سایت example.ir کجاست؟» و جواب میگیره «فلان IP». این جواب معمولا یه مدت توی دستگاه شما نگه داشته میشه، که دفعهی بعد دوباره نپرسه. درس کامل DNS توی مسیر شبکه هست: DNS چیست.
نشونی IP رو خودتون ببینید
میخواید ببینید یه سایت چه IPای داره؟ ابزارهای جستجوی DNS، به انگلیسی DNS lookup، این کار رو میکنن. یه نشونی سایت بهشون میدید، و IP سرورش رو نشون میدن. روی کامپیوتر هم یه دستور ساده هست: توی ویندوز یا مک، برنامهی خط فرمان رو باز کنید و بنویسید nslookup و بعد نشونی سایت.
یه چیز جالب که میبینید: بعضی سایتهای بزرگ چند تا IP دارن، یا وقتی از دو جای مختلف میپرسید، IP متفاوت میگیرید. دلیلش اینه که این سایتها روی چند سرور، توی چند جای دنیا، پخش شدن، و DNS نزدیکترین یا خلوتترینشون رو بهتون میده. به این شبکهها میگن شبکهی توزیع محتوا، به انگلیسی CDN.
قدم دوم: وصل شدن به سرور
حالا مرورگر میدونه سرور کجاست. قدم بعدی، وصل شدن بهشه. اینجا TCP/IP وارد کار میشه؛ یعنی پروتکل کنترل انتقال، به انگلیسی Transmission Control Protocol، و پروتکل اینترنت، به انگلیسی Internet Protocol. این دو تا با هم قانونهاییان که میگن داده چطور باید توی اینترنت رفتوآمد کنه.
قبل از اینکه حرفی رد و بدل بشه، کلاینت و سرور یه سلام و علیک کوتاه میکنن که مطمئن بشن هر دو آمادهان. اسم این کار دست دادن، به انگلیسی Handshake، هست. مثل اینکه قبل از سفارش تلفنی، اول مطمئن میشید طرف گوشی رو برداشته و صداتون رو میشنوه. اگه سایت امن باشه، یعنی با https شروع بشه، یه مرحلهی دیگه هم اینجا انجام میشه که پایینتر میگم.
قدم سوم: درخواست HTTP
حالا که وصل شدن، مرورگر باید بگه چی میخواد. این کار با پروتکل انتقال ابرمتن، به انگلیسی Hypertext Transfer Protocol یا HTTP، انجام میشه. HTTP یه زبون سادهست با چند تا فعل. فعلی که برای گرفتن صفحه استفاده میشه، GET هست، یعنی «بده».
یه درخواست HTTP واقعی، توی سادهترین شکلش، اینطوریه: خط اول میگه GET /menu/ HTTP/2، یعنی صفحهی /menu/ رو با نسخهی ۲ زبون HTTP بده؛ و خط دوم میگه Host: example.ir، یعنی از کدوم سایت. چرا لازمه بگه کدوم سایت؟ چون روی یه سرور ممکنه صدها سایت باشن؛ مثل یه ساختمون که چند تا مغازه داره و باید بگید سفارشتون برای کدومه.
درخواست، همراه خودش چند تا اطلاعات دیگه هم میفرسته که بهشون سربرگ، به انگلیسی Header، میگن؛ مثلا اینکه مرورگر شما چیه، چه زبانی رو ترجیح میده، و چه نوع فشردهسازیای رو میفهمه.
قدم چهارم: جواب سرور
سرور درخواست رو میخونه و جواب میده. جواب سه تیکه داره. تیکهی اول، خط وضعیته؛ مثلا HTTP/2 200، یعنی با نسخهی ۲ جواب میدم و کد وضعیتم ۲۰۰ هست، که یعنی «حتما، بفرمایید، این صفحهست». تیکهی دوم، سربرگهای جوابه؛ اطلاعات اضافه مثل تاریخ، نوع محتوا (مثلا HTML)، حجم، و اینکه تا کی میشه این جواب رو نگه داشت. تیکهی سوم، بدنهی جوابه؛ یعنی خود محتوا، مثلا کد HTML صفحه.
یه نکتهی مهم: اولین چیزی که سرور میفرسته، فقط فایل HTML صفحهست. این فایل مثل فهرست جنسهاست؛ میگه این صفحه چه عکسها، چه فایلهای ظاهر و چه اسکریپتهایی لازم داره. مرورگر بعد از خوندنش، برای هر کدوم از اینها یه درخواست جدا میفرسته. برای همینه که یه صفحهی معمولی ممکنه دهها درخواست جدا داشته باشه.
کدهای وضعیت: جواب سرور، با یه عدد
کد ۲۰۰ تنها جواب ممکن نیست. MDN چند تا از رایجترینها رو اینطوری توضیح میده:
- ۲۰۰: موفق؛ بفرمایید، این صفحهست.
- ۳۰۱: این صفحه برای همیشه جای دیگهای رفته، و نشونی تازهش توی جواب هست؛ مرورگر خودش میره اونجا.
- ۴۰۰: سرور نمیتونه درخواست رو بفهمه؛ معمولا درخواست شکل درستی نداره.
- ۴۰۳: سرور میدونه شما کی هستید، ولی اجازهی دیدن این صفحه رو ندارید.
- ۴۰۴: سرور این صفحه رو پیدا نمیکنه؛ معمولا نشونی اشتباهه یا صفحه پاک شده و تغییر مسیری براش گذاشته نشده.
- ۵۰۳: سرور الان نمیتونه جواب بده؛ مثلا برای تعمیر خاموشه، و معمولا موقتیه.
قاعدهی کلی هم سادهست: کدهای سری ۲۰۰ یعنی خوب، سری ۳۰۰ یعنی جابهجایی، سری ۴۰۰ یعنی مشکل از سمت درخواست، و سری ۵۰۰ یعنی مشکل از سمت سرور. این کدها برای گوگل هم خیلی مهمن؛ مثلا صفحهای که ۴۰۴ میده، ایندکس نمیشه.
داده، تیکهتیکه: بستهها
داده توی اینترنت یهجا نمیره؛ به تیکههای کوچیکی تقسیم میشه که بهشون بسته، به انگلیسی Packet، میگن. هر بسته دو بخش داره: یه سربرگ، که توش نشونی IP فرستنده و گیرنده، شمارهی بسته، تعداد کل بستهها و جزئیات پروتکل هست؛ و یه محموله، به انگلیسی Payload، که خود دادهست.
چرا تیکهتیکه؟ MDN دو دلیل اصلی میگه. یکی اینکه بستهها گاهی گم میشن یا خراب میشن، و اون وقت راحتتر و سریعتره که فقط همون بستهی گمشده دوباره خواسته بشه، نه کل فایل. دوم اینکه بستهها میتونن از راههای مختلف برن، که شبکه بهتر استفاده بشه و کند نشه؛ مخصوصا وقتی خیلیها همزمان یه چیز رو میخوان.
مثل یه اسبابکشی که وسایل رو توی جعبههای کوچیک شمارهدار میذارید و با چند تا ماشین میفرستید. اگه یه جعبه نرسید، فقط همون رو دوباره میفرستید، نه کل خونه رو. و طرف مقابل از روی شمارهها، همه رو به ترتیب درست میچینه.
یه صفحه از چه فایلهایی ساخته شده
جنسهایی که از مغازهی سایت میخرید، دو جورن:
- کد: سایتها بیشتر از سه زبون ساخته شدن. HTML، که ساختار و متن صفحهست؛ CSS، که ظاهرشه، یعنی رنگ و فونت و چیدمان؛ و جاوااسکریپت (JavaScript)، که رفتار و کارهای پویا رو انجام میده، مثل باز شدن منو.
- دارایی، به انگلیسی Asset: هر چیز دیگهای که توی سایت هست و کد نیست؛ مثل عکس، صدا، ویدیو، فایل ورد و PDF.
مرورگر همهی اینها رو جدا جدا از سرور میگیره. هر چی تعدادشون بیشتر و حجمشون سنگینتر باشه، صفحه دیرتر کامل میشه. برای همین بهینه کردن عکسها و کم کردن فایلهای اضافه، یکی از اولین کارهای سریع کردن سایته.
قدم پنجم: مرورگر صفحه رو میسازه
وقتی تیکهها رسیدن، مرورگر اونها رو کنار هم میذاره و یه صفحهی کامل میسازه. اول از روی HTML، ساختار رو میسازه؛ بعد CSS رو اعمال میکنه که ظاهر درست بشه؛ عکسها رو سر جاشون میذاره؛ و جاوااسکریپت رو اجرا میکنه.
یه چیزی که شاید دیده باشید: گاهی متن صفحه زودتر میاد و عکسها بعدش، یا صفحه یه لحظه بیظاهر و بعد مرتب میشه. این یعنی مرورگر داره با هر تیکهای که میرسه، صفحه رو کاملتر میکنه، و منتظر نمیمونه همه چیز برسه. اینکه این کار دقیقا چطور و به چه ترتیبی انجام میشه، موضوع یه درس جداست.
HTTPS: جادهی قفلدار
اگه نشونی سایت با https شروع بشه، یه مرحلهی اضافه بین وصل شدن و درخواست هست. کلاینت و سرور با هم یه کلید رمز توافق میکنن، و از اون به بعد، هر چی رد و بدل میشه رمزنگاریشدهست. یعنی اگه کسی وسط راه بستهها رو ببینه، فقط یه مشت حرف بیمعنی میبینه.
سرور برای این کار یه گواهی، به انگلیسی Certificate، نشون میده که ثابت میکنه واقعا همون سایتیه که ادعا میکنه؛ همون قفلی که کنار نشونی توی مرورگر میبینید. امروز تقریبا همهی سایتها باید https باشن، مخصوصا هر جا که رمز، اطلاعات بانکی یا اطلاعات شخصی وارد میشه. درس کاملش: HTTPS چیست.
نشونیای که مینویسید، چند تیکه داره
چیزی که توی نوار مرورگر مینویسید، از نظر فنی بخشی از یه چیزی به اسم URL هست، که جای یه منبع یکتا رو روی اینترنت مشخص میکنه. نشونی https://www.example.ir/menu/ رو در نظر بگیرید:
- پروتکل:
https؛ زبونی که مرورگر و سرور باهاش حرف میزنن. - زیردامنه:
www؛ بخشی از دامنه، که میتونه هر چیزی باشه. - دامنه:
example.ir؛ اسم اصلی سایت، که DNS برای پیدا کردن سرور ازش استفاده میکنه. - مسیر:
/menu/؛ کدوم صفحه از سایت.
یه چیز جالب: اگه فقط example.ir رو بنویسید، مرورگر خودش https رو اضافه میکنه، و سرور ممکنه شما رو با یه کد ۳۰۱ به نسخهی www یا بیwww بفرسته. برای همین گاهی نشونیای که نوشتید با چیزی که آخر توی نوار میبینید فرق داره.
همهی اینها، چقدر طول میکشه
همهی این قدمها، برای یه سایت خوب و یه اینترنت معمولی، معمولا کمتر از یه ثانیه طول میکشه. ولی هر قدم یه سهمی داره. پیدا کردن IP از DNS، اگه قبلا جواب نگه داشته نشده باشه، چند ده میلیثانیه. وصل شدن و دست دادن، و برای https توافق رمز، بسته به فاصلهی شما تا سرور، چند ده تا چند صد میلیثانیه. فکر کردن سرور برای ساختن جواب، از چند میلیثانیه تا چند ثانیه، بسته به اینکه سایت چقدر سنگینه و سرور چقدر توانا. و آخر، رسیدن همهی فایلها و ساخته شدن صفحه.
یه نکته که برای سایتهای ایرانی خیلی مهمه: فاصله. اگه سرور سایت شما توی اروپا یا آمریکاست و مخاطبتون توی ایران، هر رفتوبرگشت باید اون همه راه رو بره. چون یه صفحه دهها رفتوبرگشت داره، این فاصله جمع میشه و محسوس میشه.
چرا دفعهی دوم سریعتره: کش
شاید دیده باشید که یه سایت دفعهی اول کند باز میشه ولی دفعهی دوم خیلی سریعتر. دلیلش کش، به انگلیسی Cache، هست؛ یعنی نگه داشتن یه نسخه از چیزی که قبلا گرفتید، که دوباره نخواید بگیریدش.
این نگه داشتن چند جا اتفاق میافته. جواب DNS یه مدت توی دستگاه شما و سرور DNS نگه داشته میشه، پس قدم اول دفعهی دوم تقریبا صفره. فایلهایی مثل عکس، CSS و جاوااسکریپت هم توی مرورگر شما نگه داشته میشن؛ اینکه تا کی، رو خود سرور با سربرگهایی مثل expires توی جوابش میگه، همون که توی نمونهی جواب HTTP دیدید. و گاهی خود سرور هم صفحهی آماده رو نگه میداره که هر بار از اول نسازدش.
برای همینه که اگه بخواید سرعت واقعی سایتتون رو برای یه مشتری تازه بسنجید، باید با یه مرورگر بی کش، مثلا یه پنجرهی ناشناس، امتحان کنید. اون مشتری اولین بارشه، و هیچکدوم از این نسخههای نگهداشتهشده رو نداره.
روی گوشی هم همینه؟
آره؛ همین پنج قدم، روی گوشی هم دقیقا همینطوری اتفاق میافته. فقط دو تا فرق داره که روی سرعت اثر میذاره. یکی اینترنت همراه، که معمولا تاخیرش از وایفای خونه بیشتره و گاهی ناپایدارتره؛ پس هر رفتوبرگشت گرونتره. دوم، پردازندهی گوشی، که برای ساختن صفحه و اجرای جاوااسکریپت از کامپیوتر کندتره.
نتیجه؟ یه سایت که روی کامپیوتر دفتر شما سریع به نظر میرسه، ممکنه روی گوشی یه مشتری توی تاکسی چند ثانیه سفید بمونه. چون امروز بیشتر آدمها با گوشی سایتها رو باز میکنن، همیشه سایتتون رو روی گوشی و با اینترنت همراه هم امتحان کنید.
سایت کند، کجای این مسیر گیر کرده
حالا که مسیر رو میشناسید، میتونید بفهمید سایت کند کجا ممکنه گیر کرده باشه:
- DNS کند: سرور DNS دامنه دیر جواب میده.
- فاصلهی زیاد: سرور خیلی از مخاطب دوره.
- سرور کند: هاست اشتراکی شلوغه، منابع کم داره، یا سایت سنگینه و برای هر صفحه کلی کار میکنه.
- فایلهای سنگین: عکسهای بزرگ و بهینهنشده، یا جاوااسکریپت زیاد.
- فایلهای زیاد: دهها درخواست جدا برای چیزهای کوچیک.
- اینترنت خود کاربر: که دست شما نیست، ولی برای همین سایتتون باید روی اینترنت کند هم خوب باز بشه.
مثلا یه رستوران که منوش رو با عکسهای ده مگابایتی گذاشته، روی گوشی با اینترنت معمولی، منوش چند ثانیه سفید میمونه. ایراد از سرور نیست؛ از قدم آخره، یعنی فایلهای سنگین. یه تست سرعت، دقیقا همین قدمها رو اندازه میگیره.
اینها برای صاحب سایت یعنی چی
شاید بپرسید من که فقط صاحب یه کسبوکارم، اینها به چه دردم میخوره؟ سه تا جا به کارتون میاد. یک، وقتی دامنه و هاست میخرید، میفهمید هر کدوم کجای این مسیرن: دامنه اسمیه که توی DNS ثبت میشه، و هاست همون سروریه که فایلها روشه. برای همینه که بعد از خرید هاست، باید DNS دامنه رو به هاست وصل کنید.
دو، وقتی سایت باز نمیشه، میتونید حدس بزنید کجا گیر کرده: اگه پیام «سایت پیدا نشد» میاد، احتمالا DNS؛ اگه ۵۰۳ میاد، سرور؛ اگه ۴۰۴، صفحه. و سه، وقتی کسی میگه «سایتت کنده»، میدونید باید از کجا شروع کنید. یه مثال: یه صاحب آرایشگاه یه روز صبح میبینه سایتش باز نمیشه و پیام «این سایت در دسترس نیست» میاد. بعد از کمی پرسوجو معلوم میشه تمدید دامنه یادش رفته بوده؛ یعنی اسم سایت دیگه توی دفترچهی تلفن اینترنت نبود. سرور سالم بود، فایلها سالم بودن؛ فقط قدم اول، یعنی DNS، کار نمیکرد.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «سایت روی کامپیوتر من ذخیرهست.» سایت روی سرور میمونه؛ شما فقط یه کپی ازش رو دانلود میکنید و میبینید.
- «نشونی سایت، همون نشونی واقعیه.» نشونی واقعی IP هست؛ DNS اسم رو به اون تبدیل میکنه.
- «صفحه یهجا میاد.» اول HTML میاد و بعد دهها فایل دیگه، همه تیکهتیکه.
- «۴۰۴ یعنی سایت خرابه.» یعنی همون صفحه پیدا نشده؛ بقیهی سایت ممکنه سالم باشه.
- «سرعت سایت فقط به هاست بستگی داره.» DNS، فاصله، سنگینی فایلها و تعدادشون هم اثر دارن.
- «https فقط برای فروشگاههاست.» امروز هر سایتی باید https باشه، تا ارتباط رمزنگاری بشه.
واژههای این درس، یه جا
- کلاینت (Client): دستگاه و مرورگر شما.
- سرور (Server): کامپیوتری که سایت روشه.
- DNS (Domain Name System): دفترچهی تلفن اینترنت؛ اسم به IP.
- نشونی IP (IP address): نشونی عددی یکتای یه دستگاه روی اینترنت.
- TCP/IP: قانونهای رفتوآمد داده توی اینترنت.
- HTTP (Hypertext Transfer Protocol): زبون حرف زدن مرورگر و سرور.
- HTTPS: همون HTTP، رمزنگاریشده.
- کد وضعیت (Status code): عدد جواب سرور؛ ۲۰۰، ۳۰۱، ۴۰۴، ۵۰۳.
- بسته (Packet): تیکهی کوچیکی از داده، با سربرگ و محموله.
- URL: نشونی کامل یه منبع روی اینترنت.
- دارایی (Asset): هر چیز غیر کد توی سایت، مثل عکس.
یه تمرین کوتاه
اینها رو خودتون امتحان کنید:
- توی خط فرمان بنویسید
nslookupو نشونی یه سایت ایرانی و یه سایت خارجی. IPها رو ببینید. - نشونی یه صفحه از یه سایت رو عمدا اشتباه بنویسید؛ صفحهی ۴۰۴ اون سایت رو ببینید.
- یه سایت رو فقط با اسم دامنه، بی https و www، بنویسید و ببینید آخر به چه نشونیای میرسید.
- توی مرورگر کروم، با کلیک راست و «Inspect»، زبونهی «Network» رو باز کنید و صفحه رو تازه کنید؛ همهی درخواستها و کدهاشون رو میبینید.
درس بعدی این مسیر، تفاوت اینترنت و وب رو میگه؛ دو کلمهای که خیلیها به جای هم میگن.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مرورگر اول از DNS نشونی IP سرور رو میپرسه.
- بعد با HTTP از سرور صفحه رو میخواد.
- سرور با یه کد جواب میده؛ ۲۰۰ یعنی بفرمایید.
- داده تیکهتیکه، به شکل بسته، توی اینترنت میره.
- یه صفحه از کد (HTML، CSS، جاوااسکریپت) و دارایی (عکس، ویدیو) ساخته شده.
- مرورگر همهی تیکهها رو کنار هم میچینه و صفحه رو میسازه.
- هر کدوم از این قدمها میتونه جای کند شدن سایت باشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.