آموزشریاضی برای هوش مصنوعی

درس ۳ از ۵۷، هوش مصنوعی، حدود ۳۰ دقیقه خواندن

خواندن فرمول بی ترس

جواب کوتاه

هر فرمول ریاضی، یه جمله‌ی خلاصه‌شده‌ست؛ و هر نماد، یه کلمه‌ی کوتاه. برای خوندنش، چند قاعده کافیه. حرف‌ها، مثل x، به جای یه عدد نشستن که هنوز نمی‌دونیم یا می‌تونه عوض بشه. علامت مساوی یعنی دو طرف، یه مقدارن. پرانتز یعنی اول این رو حساب کن. خط کسر یعنی تقسیم. عدد کوچیک بالا یعنی توان. عدد کوچیک پایین، یعنی زیرنویس، می‌گه از یه فهرست، کدوم یکی. حرف‌های یونانی، فقط حرف‌های دیگه‌ان، با معنی‌های رایج. f(x) یعنی ماشین f، با ورودی x. و Σ، یعنی همه رو با هم جمع کن. روش خوندن: نمادها رو یکی‌یکی پیدا کنید، از داخل پرانتز به بیرون، هر کدوم رو به یه کلمه‌ی فارسی برگردونید، و آخر، یه جمله بسازید؛ و با یه مثال عددی کوچیک، بسنجیدش.

تابلوهای راهنمایی و رانندگی

یه تابلوی مثلثی با یه علامت تعجب، یه جمله‌ی کامل می‌گه: «مواظب باش، جلوتر خطره». یه تابلوی گرد با یه عدد، می‌گه: «از این سرعت تندتر نرو». کسی که این تابلوها رو نمی‌شناسه، فقط چند شکل عجیب می‌بینه؛ ولی کسی که می‌شناسه، توی یه نگاه، جمله رو می‌خونه. تابلو، یه جمله‌ی خلاصه‌شده‌ست.

فرمول‌های ریاضی، دقیقا همین تابلوهان. هر نماد، یه کلمه‌ی کوتاهه، و کل فرمول، یه جمله. ترس از فرمول، معمولا، فقط نشناختن چند تا نماده. توی درس قبل دیدیم هوش مصنوعی چه ریاضی‌ای لازم داره؛ این درس، الفبای خوندنش رو یاد می‌ده؛ طوری که از این به بعد، هر فرمول، یه جمله باشه.

هر فرمول، یه جمله‌ست

بیاید با یه مثال خیلی ساده شروع کنیم. جمله‌ی «قیمت کل، برابره با قیمت یه دونه، ضرب در تعداد». ریاضی‌دان، همین رو این‌طوری می‌نویسه: T = p × n. T برای کل، p برای قیمت یه دونه، n برای تعداد. همین. هیچ چیز اضافه‌ای نیست؛ فقط کوتاه‌تر شده.

چرا کوتاه؟ چون وقتی جمله‌ها طولانی و تودرتو بشن، نمادها، خیلی خواناترن؛ و با یه نگاه، کل رابطه رو نشون می‌دن. ولی برای خوندنشون، باید هر نماد رو بشناسید؛ دقیقا مثل الفبا. بقیه‌ی این درس، همین الفباست؛ و آخرش، چند فرمول واقعی هوش مصنوعی رو، با هم، به جمله برمی‌گردونیم.

حرف، به جای عدد

مهم‌ترین قاعده: توی ریاضی، یه حرف، معمولا به جای یه عدد نشسته. به این حرف، متغیر (Variable) می‌گن. یا عددیه که هنوز نمی‌دونیم و می‌خوایم پیداش کنیم؛ یا عددیه که می‌تونه عوض بشه، مثل تعداد خریدها، که هر بار فرق می‌کنه.

پس وقتی می‌بینید x + 3، بخونید: «یه عددی، به‌اضافه‌ی سه». اگه x دو باشه، جواب پنجه؛ اگه ده باشه، سیزده. این، همون کاریه که توی پایتون، با متغیر، می‌کنیم: یه اسم، برای یه مقدار. ایستگاه سوم این مسیر، کامل درباره‌ی متغیر و عبارت جبریه.

حرف‌هایی که عوض نمی‌شن

همه‌ی حرف‌ها، متغیر نیستن. بعضی حرف‌ها، اسم یه عدد ثابت و معروفن؛ مثل π، که نسبت محیط هر دایره به قطرشه و تقریبا ۳٫۱۴ ـه؛ یا e، یه عدد معروف دیگه، تقریبا ۲٫۷۲، که توی رشد و احتمال و هوش مصنوعی همه‌جا هست، و ایستگاه دوم، یه درس کامل درباره‌شه.

از کجا بفهمیم یه حرف، متغیره یا ثابت؟ معمولا از متن دور فرمول؛ نوشته‌ی خوب، همیشه می‌گه هر حرف چیه. اگه نگفته بود، π و e، تقریبا همیشه همون ثابت‌های معروفن؛ و بقیه، معمولا، متغیر.

علامت مساوی

علامت مساوی، =، یعنی دو طرفش، یه مقدارن؛ مثل دو کفه‌ی یه ترازوی متعادل. 2 + 3 = 5 یعنی «دو به‌اضافه‌ی سه، همون پنجه». و x + 3 = 5 یعنی «یه عددی، به‌اضافه‌ی سه، پنج می‌شه»؛ که یه سواله: اون عدد چیه؟ جوابش، دو.

این، با علامت مساوی توی برنامه‌نویسی فرق داره. توی پایتون، x = 5 یعنی «توی x، پنج رو بذار»؛ یه دستوره، نه یه ادعا. توی ریاضی، x = 5 یه ادعاست: «x برابر پنجه». فرق کوچیکیه، ولی یه گیجی رایج تازه‌کارهاست؛ خوبه از اول بدونیدش.

مساوی برای تعریف

گاهی، توی نوشته‌های ریاضی، یه علامت شبیه مساوی می‌بینید، با یه دونقطه کنارش، یا یه مثلث کوچیک بالاش. این، یعنی «تعریف می‌کنیم که»؛ یعنی داریم یه اسم تازه، برای یه چیز، می‌سازیم. مثلا اگه بنویسن میانگین، به این شکل، تعریف می‌شه؛ یعنی از این به بعد، هر جا اسم میانگین اومد، منظورمون همینه.

لازم نیست نگران شکل دقیقش باشید؛ کافیه بدونید که بعضی مساوی‌ها، ادعان، و بعضی، تعریف. هر دو، مثل «یعنی» خونده می‌شن: «میانگین، یعنی جمع همه، تقسیم بر تعداد».

چهار عمل، و نمادهاشون

جمع و تفریق، همون علامت‌های آشنان. ولی ضرب و تقسیم، توی فرمول‌ها، چند شکل دارن:

  • ضرب: علامت ضربدر، یه نقطه‌ی وسط، یا اصلا هیچ علامتی؛ مثل 2x یعنی دو ضرب در x.
  • تقسیم: علامت تقسیم، خط مورب، یا خط افقی کسر، که عدد بالا تقسیم بر پایینه.
  • منفی: یه خط کوچیک پیش از عدد یا حرف؛ مثل -x، یعنی قرینه‌ی x.
  • توان: یه عدد کوچیک، بالا سمت راست.

و توی کد، ضرب همیشه با ستاره نوشته می‌شه؛ که توی بخش کد کنار ریاضی، دوباره می‌بینیمش.

ضربی که دیده نمی‌شه

یکی از گیج‌کننده‌ترین چیزها برای تازه‌کارها: ریاضی‌دان‌ها، اغلب، علامت ضرب رو نمی‌نویسن. 3x یعنی سه ضرب در x؛ ab یعنی a ضرب در b؛ و 2(x + 1) یعنی دو ضرب در، x به‌اضافه‌ی یک. هر وقت دو چیز، بی هیچ علامتی، کنار هم بودن، معمولا ضرب شدن.

چرا؟ چون ضرب، اون‌قدر رایجه که نوشتن علامتش، فرمول رو شلوغ می‌کنه. پس قاعده‌ی خوندن: اگه یه عدد و یه حرف، یا دو حرف، چسبیده به هم دیدید، بینشون، یه «ضرب در» بخونید. این قاعده، به‌تنهایی، نصف ترس از فرمول‌ها رو از بین می‌بره.

ترتیب انجام کارها

توی 2 + 3 × 4، اول کدوم؟ اگه اول جمع کنید، ۲۰ می‌شه؛ اگه اول ضرب، ۱۴. ریاضی، یه قاعده‌ی ثابت داره: اول پرانتز، بعد توان، بعد ضرب و تقسیم، و آخر جمع و تفریق. پس جواب، ۱۴ ـه: اول سه ضرب در چهار، بعد به‌اضافه‌ی دو.

این قاعده، توی پایتون هم دقیقا همینه؛ و توی همه‌ی ماشین‌حساب‌های علمی. اگه یه وقت مطمئن نبودید، پرانتز بذارید؛ پرانتز اضافه، هیچ‌وقت ضرر نداره، و فرمول رو برای خواننده، روشن‌تر می‌کنه. ایستگاه دوم، یه درس کامل درباره‌ی عدد و حساب داره.

پرانتز: از داخل به بیرون

پرانتز یعنی «اول این رو حساب کن». و وقتی پرانتزها، تودرتو باشن، از داخلی‌ترین شروع می‌کنید و به بیرون میاید؛ مثل باز کردن جعبه‌های تودرتو، از کوچیک‌ترین. 2 × (3 + (4 - 1)): اول چهار منهای یک، سه؛ بعد سه به‌اضافه‌ی سه، شش؛ بعد دو ضرب در شش، دوازده.

این، مهم‌ترین قاعده‌ی خوندن فرمول‌های بلنده: از داخلی‌ترین پرانتز شروع کنید، و هر تیکه رو که فهمیدید، توی ذهنتون، با یه کلمه عوضش کنید. فرمول، تیکه‌تیکه، کوتاه‌تر می‌شه؛ تا آخر، یه جمله‌ی ساده می‌مونه.

خط کسر

خط افقی کسر، یعنی تقسیم: بالا، تقسیم بر پایین. ولی یه نکته‌ی مهم داره: خط کسر، مثل یه پرانتز بزرگ هم عمل می‌کنه. یعنی هر چی بالای خطه، اول با هم حساب می‌شه؛ و هر چی پایین، با هم؛ و بعد، تقسیم. اگه بالای خط a + b باشه و پایینش ۲، یعنی «a و b رو جمع کن، بعد نصف کن»؛ نه «b رو نصف کن، بعد به a اضافه کن».

وقتی یه کسر رو توی یه خط می‌نویسن، مثلا توی کد، باید این پرانتزهای پنهون رو بنویسن: (a + b) / 2. یکی از رایج‌ترین اشتباه‌ها، وقتی فرمول رو به کد برمی‌گردونیم، جا انداختن همین پرانتزهاست. ایستگاه دوم، کسر رو کامل یاد می‌ده.

توان: عدد کوچیک بالا

یه عدد کوچیک، بالا سمت راست یه عدد یا حرف، یعنی توان: اون رو چند بار در خودش ضرب کن. x² یعنی x ضرب در x، که بهش «x به توان دو» یا «x دو» می‌گن؛ و 2³ یعنی دو ضرب در دو ضرب در دو، که می‌شه هشت.

توی هوش مصنوعی، توان دو، خیلی رایجه؛ مثلا وقتی می‌خوان اندازه‌ی خطا رو حساب کنن، اختلاف رو به توان دو می‌رسونن، تا منفی‌ها هم مثبت بشن و خطاهای بزرگ، بیشتر به حساب بیان. توی کد پایتون، توان، با دو ستاره نوشته می‌شه. ایستگاه دوم، یه درس کامل درباره‌ی توان و ریشه داره.

ریشه

علامت ریشه، که شبیه یه تیک بلنده با یه خط افقی روش، یعنی سوال وارونه‌ی توان: «چه عددی، اگه در خودش ضرب بشه، این می‌شه؟» ریشه‌ی دوم نه، سه ـه؛ چون سه ضرب در سه، نه. خط افقی بالای ریشه، مثل پرانتزه: هر چی زیرشه، اول حساب می‌شه.

توی هوش مصنوعی، ریشه، بیشتر جایی میاد که می‌خوایم طول یه بردار یا فاصله‌ی دو نقطه رو حساب کنیم؛ همون قضیه‌ی معروف فیثاغورس. ایستگاه چهارم، که درباره‌ی طول بردار و فاصله‌ست، ازش استفاده می‌کنه.

زیرنویس: کدوم یکی

یه عدد یا حرف کوچیک، پایین سمت راست یه حرف، زیرنویس (Subscript) ـه؛ و می‌گه از یه فهرست، کدوم یکی. مثلا اگه x، فهرست قیمت پنج کالا باشه، x₁ یعنی قیمت اولی، x₂ دومی، و xᵢ یعنی قیمت iامی؛ یعنی «یکی از اون‌ها، هر کدوم که باشه».

این، دقیقا همون شماره‌ی خونه توی فهرست‌های پایتونه؛ با یه فرق کوچیک: توی ریاضی، معمولا شمردن از یک شروع می‌شه، ولی توی پایتون، از صفر. زیرنویس رو با توان قاطی نکنید: یکی پایینه، یعنی «کدوم»؛ یکی بالا، یعنی «چند بار ضرب».

وقتی بالا، توان نیست

یه گیجی پیشرفته‌تر، که توی نوشته‌های هوش مصنوعی زیاد میاد: گاهی، یه عدد یا حرف بالا، توی پرانتز، می‌آد؛ مثل x با یه l توی پرانتز، بالا. این، معمولا توان نیست؛ یه برچسبه، مثلا یعنی «x مال لایه‌ی lام». پرانتز، نشونه‌ی اینه که این بالا، شمارنده‌ست، نه توان.

قاعده: اگه یه چیز بالا، توی پرانتز یا کروشه بود، یا از متن معلوم بود که شماره‌ی لایه یا مرحله‌ست، توان نخونیدش. نوشته‌های خوب، همیشه، یه جا، این قراردادها رو توضیح می‌دن؛ دنبالش بگردید.

حرف‌های یونانی

ریاضی‌دان‌ها، وقتی حرف‌های انگلیسی کم میارن، از حرف‌های یونانی استفاده می‌کنن. این حرف‌ها، هیچ معنی جادویی‌ای ندارن؛ فقط حرف‌های دیگه‌ان. ولی چند تاشون، توی هوش مصنوعی، معنی رایجی پیدا کردن، که شناختنشون، خوندن رو خیلی راحت می‌کنه.

اولین قدم، فقط شناختن شکل و اسمشونه؛ مثل یاد گرفتن چند حرف تازه‌ی الفبا. بخش بعدی، رایج‌ترین‌هاشون رو، با معنی معمولشون توی هوش مصنوعی، فهرست می‌کنه. اسمشون رو بلند بخونید؛ وقتی یه حرف اسم داشته باشه، دیگه ترسناک نیست.

رایج‌ترین حرف‌های یونانی

این‌ها، رایج‌ترین حرف‌های یونانی توی هوش مصنوعی‌ان، با معنی معمولشون:

  • θ، به اسم تتا: معمولا یعنی همه‌ی وزن‌ها یا پارامترهای مدل.
  • α، به اسم آلفا: معمولا نرخ یادگیری، یعنی اندازه‌ی قدم.
  • η، به اسم اتا: اون هم معمولا نرخ یادگیری.
  • μ، به اسم میو: معمولا میانگین.
  • σ، به اسم سیگمای کوچیک: معمولا انحراف معیار؛ یا اسم یه تابع منحنی معروف.
  • Σ، به اسم سیگمای بزرگ: نماد جمع.
  • λ، به اسم لاندا: معمولا یه عدد تنظیمی برای کنترل مدل.
  • ε، به اسم اپسیلون: معمولا یه عدد خیلی کوچیک.

معنی‌ها، «معمولا» ـن؛ هر نوشته، می‌تونه قرارداد خودش رو داشته باشه.

کلاه و خط بالای حرف

گاهی، بالای یه حرف، یه کلاه کوچیک، شبیه یه بام، می‌بینید؛ مثل y با کلاه. توی هوش مصنوعی، این معمولا یعنی «حدس» یا «تخمین»: y، جواب درسته، و y با کلاه، جوابیه که مدل حدس زده. پس اختلاف این دو، خطای مدله.

و یه خط افقی بالای یه حرف، مثل x با خط، معمولا یعنی میانگین. این دو نشونه، کوچیکن، ولی خیلی رایج؛ و با شناختنشون، خیلی از فرمول‌های خطا و آمار، یه‌دفعه، خونا می‌شن.

f(x): ماشین تابع

وقتی می‌بینید f(x)، بخونید: «تابع f، وقتی ورودیش x باشه». تابع، یه ماشینه که یه ورودی می‌گیره و یه خروجی می‌ده؛ و f، اسم ماشینه، و x، چیزیه که بهش می‌دیم. مثلا اگه f، ماشین «دو برابر کن و یه دونه اضافه کن» باشه، f(3) می‌شه هفت.

گیجی رایج: پرانتز توی f(x)، ضرب نیست. f(x) یعنی «f با ورودی x»، نه «f ضرب در x». از متن معلومه: اگه f قبلا به‌عنوان یه تابع معرفی شده، پرانتزش، ورودیه. همون چیزی که توی پایتون، با print("سلام") دیدیم: اسم تابع، و ورودیش توی پرانتز.

Σ: همه رو جمع کن

سیگمای بزرگ، Σ، شاید ترسناک‌ترین نماد برای تازه‌کارها باشه؛ ولی معنیش، فقط یه جمله‌ست: «همه رو با هم جمع کن». معمولا، پایینش، می‌گه از کجا شروع کن، مثلا i برابر یک؛ و بالاش، تا کجا، مثلا n. و جلوش، چیزی که باید جمع بشه، مثلا xᵢ.

پس Σ، با i از یک تا n، روی xᵢ، یعنی: «x₁ به‌اضافه‌ی x₂ به‌اضافه‌ی ... تا xₙ». توی پایتون، همین، یه حلقه‌ست که یه عدد رو، با هر دور، بیشتر می‌کنه؛ یا خیلی ساده‌تر، تابع sum. ایستگاه دوم، یه درس کامل درباره‌ی Σ داره.

Π: همه رو ضرب کن

پی بزرگ، Π، که با π ـی دایره فرق داره، برادر Σ ـه: «همه رو در هم ضرب کن». همون قرارداد پایین و بالا، و همون معنی، فقط با ضرب به جای جمع. توی هوش مصنوعی، Π بیشتر توی احتمال میاد؛ مثلا احتمال اینکه چند اتفاق مستقل، همه با هم بیفتن، ضرب احتمال‌هاشونه.

یه نکته‌ی جالب: چون ضرب خیلی از عددهای کوچیک، یه عدد خیلی خیلی کوچیک می‌شه، که کامپیوتر بدش میاد، توی هوش مصنوعی، اغلب به جای ضرب، لگاریتم‌هاشون رو جمع می‌کنن. یعنی Π، به Σ تبدیل می‌شه. این، یکی از دلیل‌هاییه که لگاریتم، این‌قدر همه‌جا هست.

حرف پررنگ: بردار و ماتریس

توی خیلی از نوشته‌ها، یه حرف کوچیک پررنگ، معنیش یه برداره، یعنی یه فهرست از عدد، نه یه عدد تنها؛ و یه حرف بزرگ پررنگ، معمولا یه ماتریسه. مثلا x معمولی، یه عدده؛ ولی x پررنگ، یه فهرست از عددها، مثل همه‌ی ویژگی‌های یه خونه.

بعضی نوشته‌ها، به جای پررنگ، یه پیکان کوچیک بالای حرف می‌ذارن. هر دو، یه معنی دارن. پس وقتی دیدید Wx، با W بزرگ و x کوچیک، هر دو پررنگ، بخونید: «ماتریس W، ضرب در بردار x»؛ همون یه لایه‌ی شبکه‌ی عصبی، که توی درس قبل دیدیم.

دو خط عمودی: اندازه

دو خط عمودی دور یه بردار، مثل ‖x‖، معمولا یعنی «طول» یا «اندازه‌ی» اون بردار؛ که بهش نرم (Norm) هم می‌گن، و ایستگاه چهارم، یه درس کامل درباره‌شه. و یه خط عمودی دور یه عدد تنها، مثل |x|، یعنی قدر مطلق: همون عدد، بی علامت منفی؛ یعنی فاصله‌ش از صفر.

مثلا قدر مطلق منفی پنج، پنجه. توی هوش مصنوعی، قدر مطلق اختلاف حدس و جواب، یه راه ساده‌ی اندازه گرفتن خطاست؛ و طول بردار، یه راه اندازه گرفتن اینکه یه فهرست عدد، روی هم، چقدر بزرگه.

روش خوندن هر فرمول

حالا، یه روش قدم‌به‌قدم، برای هر فرمولی:

  1. نمادها رو، یکی‌یکی، پیدا کنید و ببینید هر کدوم چیه: متغیر، ثابت، تابع، یا یه علامت.
  2. از متن دور فرمول، بفهمید هر حرف، چه معنایی داره.
  3. از داخلی‌ترین پرانتز یا زیر خط کسر، شروع کنید.
  4. هر تیکه رو، به یه کلمه یا یه عبارت فارسی برگردونید.
  5. تیکه‌ها رو، از داخل به بیرون، به هم وصل کنید تا یه جمله بشه.
  6. با یه مثال عددی کوچیک، جمله‌تون رو بسنجید.

قدم آخر، از همه مهم‌تره؛ چند بخش بعد، دلیلش رو می‌بینیم.

مثال اول: میانگین

فرمول میانگین: μ = (1/n) Σ xᵢ، با i از یک تا n. بیاید بخونیمش. μ، طبق فهرست بالا، معمولا میانگینه. n، تعداد عددهاست. Σ xᵢ، یعنی همه‌ی x ها رو جمع کن. و یک تقسیم بر n، ضرب در اون جمع، یعنی تقسیم بر n.

جمله: «میانگین، یعنی همه‌ی عددها رو با هم جمع کن، و تقسیم بر تعدادشون کن». همون چیزی که از دبستان بلدیم! حالا بسنجیم: سه عدد، دو و چهار و شش. جمعشون، دوازده؛ تقسیم بر سه، چهار. میانگین، چهار. فرمول ترسناک، همون حساب آشنا بود.

مثال دوم: یه خط

فرمول یه خط، که ساده‌ترین مدل پیش‌بینیه: y = wx + b. y، خروجیه؛ مثلا قیمت خونه. x، ورودیه؛ مثلا متراژ. w و b، دو وزن مدلن: wx، یعنی w ضرب در x، با ضرب پنهون؛ و b، یه عدد اضافه.

جمله: «قیمت، برابره با متراژ ضرب در یه عدد، به‌اضافه‌ی یه عدد ثابت». مثلا اگه w پنجاه و b صد باشه، خونه‌ی صدمتری: صد ضرب در پنجاه، پنج هزار؛ به‌اضافه‌ی صد، پنج هزار و صد. «یاد گرفتن» این مدل، یعنی پیدا کردن بهترین w و b، از روی خونه‌هایی که قیمتشون رو می‌دونیم. ایستگاه سوم، کامل بازش می‌کنه.

مثال سوم: میانگین مربع خطا

یه فرمول رایج خطا: (1/n) Σ (yᵢ - ŷᵢ)². بیاید از داخل بخونیم. yᵢ، جواب درست برای نمونه‌ی iام؛ ŷᵢ، با کلاه، حدس مدل برای همون. اختلافشون، خطای اون نمونه. به توان دو، یعنی ضرب در خودش؛ تا منفی‌ها مثبت بشن. Σ، همه رو جمع کن. و یک تقسیم بر n، یعنی میانگین بگیر.

جمله: «برای هر نمونه، اختلاف جواب درست و حدس مدل رو، به توان دو برسون؛ و از همه، میانگین بگیر». بسنجیم: دو نمونه، جواب‌ها ده و بیست، حدس‌ها دوازده و هجده. اختلاف‌ها، منفی دو و دو؛ به توان دو، چهار و چهار؛ میانگین، چهار. این فرمول، یکی از رایج‌ترین تابع‌های خطای هوش مصنوعیه.

مثال چهارم: یه نورون

و آخر، فرمول یه نورون: a = σ(Σ wᵢxᵢ + b). از داخل: wᵢxᵢ، یعنی ورودی iام، ضرب در وزن iام. Σ، همه رو جمع کن. به‌اضافه‌ی b، یه عدد ثابت. و σ، اینجا، اسم یه تابع منحنی معروفه، که خروجی رو بین صفر و یک نگه می‌داره؛ همون معنی دوم سیگمای کوچیک، توی فهرست.

جمله: «هر ورودی رو در وزن خودش ضرب کن، همه رو جمع کن، یه عدد ثابت اضافه کن، و نتیجه رو از یه تابع منحنی رد کن». همون نورونی که توی درس اول، با کلمه، توصیف کردیم؛ این بار، با نماد. می‌بینید؟ نماد، فقط همون جمله‌ست، کوتاه‌تر.

همیشه، با عدد بسنجید

توی هر چهار مثال، آخرش، با یه مثال عددی کوچیک، جمله رو سنجیدیم. چرا این‌قدر مهمه؟ چون ترجمه‌ی فرمول به جمله، گاهی اشتباه می‌شه؛ مثلا ترتیب یه پرانتز رو اشتباه می‌خونید. ولی وقتی با عددهای کوچیک حساب می‌کنید، اگه جواب عجیب بود، می‌فهمید یه جای خوندنتون اشتباهه.

یه ترفند خوب: عددهای خیلی ساده انتخاب کنید؛ مثل صفر، یک، دو. با صفر، خیلی از بخش‌ها حذف می‌شن و می‌بینید چی می‌مونه؛ با یک، ضرب‌ها ساده می‌شن. این، همون کاریه که ریاضی‌دان‌های حرفه‌ای هم، وقتی یه فرمول تازه می‌بینن، اول انجام می‌دن.

فرمول، به کد

یه راه دیگه‌ی سنجیدن فهم یه فرمول، نوشتنش به شکل کده. مثلا فرمول میانگین، توی پایتون، می‌شه: sum(x) / len(x)؛ یعنی جمع همه، تقسیم بر تعداد. و فرمول خط: y = w * x + b؛ با این فرق که ضرب پنهون، اینجا، باید با ستاره نوشته بشه.

اگه بتونید یه فرمول رو به چند خط کد برگردونید، یعنی واقعا خوندیدش. و برعکس، دیدن کد، برای خیلی‌ها، راه روشن‌تری برای فهمیدن فرموله. توی این مسیر، هر فرمول مهم، کنار کد پایتونش میاد؛ برای همین، اولین برنامه‌ی پایتون رو، اگه هنوز ننوشتید، بنویسید.

اشتباه‌های رایج خوندن فرمول

این اشتباه‌ها، توی خوندن فرمول، خیلی رایجن:

  • خوندن f(x) به‌عنوان f ضرب در x.
  • جا انداختن پرانتز پنهون خط کسر، وقتی به کد برمی‌گردونید.
  • قاطی کردن زیرنویس با توان.
  • خوندن فرمول از چپ به راست، مثل یه جمله‌ی معمولی، به جای از داخل به بیرون.
  • فرض اینکه یه حرف یونانی، معنی ثابت و جهانی داره، بی نگاه به متن.
  • نسنجیدن جمله با یه مثال عددی.

جواب کوتاه

اگه کسی پرسید «فرمول ریاضی رو چطور بخونم»:

هر فرمول، یه جمله‌ی خلاصه‌ست. حرف یعنی عدد، مساوی یعنی دو طرف یکی، پرانتز اول، خط کسر تقسیم، عدد بالا توان، عدد پایین کدوم یکی، f(x) تابع f با ورودی x، و Σ همه رو جمع کن. از داخل به بیرون، هر نماد رو به کلمه برگردونید، یه جمله بسازید، و با یه مثال عددی کوچیک، بسنجیدش.

چند باور رایج

  • «فرمول‌ها، یه زبان رمزی‌ان.» جمله‌های کوتاه‌شده‌ان.
  • «حرف‌های یونانی معنی خاصی دارن.» فقط حرف‌های دیگه‌ان؛ معنی، قراردادیه.
  • «f(x) یعنی f ضرب در x.» یعنی تابع f، با ورودی x.
  • «Σ خیلی پیچیده‌ست.» فقط یعنی همه رو جمع کن.
  • «فرمول رو باید حفظ کرد.» بخونید، به جمله برگردونید، با عدد بسنجید.

یه مثال

کاوه، دانشجوی ادبیات، برای یه پروژه‌ی میان‌رشته‌ای، باید یه مقاله درباره‌ی مدل‌های زبانی می‌خوند. اولین صفحه، سه فرمول داشت؛ و کاوه، مطمئن بود که هیچ‌وقت نمی‌فهمدشون. یه شب، با یه برگه، روش همین درس رو امتحان کرد: نماد به نماد، از داخل به بیرون.

اولین فرمول، میانگین بود؛ دومی، همون نورون؛ و سومی، سافت‌مکس، که با کمک فهرست حرف‌های یونانی و e، بعد از نیم ساعت، به یه جمله تبدیل شد: «هر عدد رو به توان e برسون، و تقسیم بر جمع همه کن؛ تا احتمال بشن». کاوه، نه ریاضی‌دان شد، نه می‌خواست؛ ولی مقاله، دیگه یه دیوار نبود.

تمرین امروز

امروز، چند فرمول رو به جمله برگردونید.

  1. فرمول T = p × n رو به یه جمله برگردونید و با قیمت یه چیز واقعی، بسنجیدش.
  2. فرمول میانگین رو، با سه نمره‌ی خودتون، حساب کنید.
  3. فرمول خط y = wx + b رو با w برابر دو و b برابر یک، برای x برابر صفر، یک و سه، حساب کنید.
  4. فرمول میانگین مربع خطا رو با دو جواب و دو حدس دلخواه، روی کاغذ، حساب کنید.
  5. فهرست حرف‌های یونانی این درس رو، با اسم و معنی، توی دفترتون بنویسید.

درس بعدی، اولین پله‌ی واقعی رو می‌سازه: انواع عدد.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • هر فرمول، یه جمله‌ی خلاصه؛ هر نماد، یه کلمه.
  • حرف یعنی عدد ناشناخته یا متغیر؛ مساوی یعنی دو طرف یکی.
  • پرانتز اول؛ خط کسر یعنی تقسیم؛ عدد بالا توان؛ عدد پایین، کدوم یکی.
  • f(x) یعنی تابع f با ورودی x؛ Σ یعنی همه رو جمع کن.
  • همیشه با یه مثال عددی کوچیک، جمله‌تون رو بسنجید.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد