دوسوگرایی: هم میخوام هم نمیخوام
جواب کوتاه
دوسوگرایی (Ambivalence) یعنی همزمان دو حس یا دو کشش مخالف دربارهی یه چیز داشته باشیم؛ مثلا هم میخوایم ورزش کنیم و هم نمیخوایم. این حالت کاملا طبیعیه و تقریبا همیشه بخشی از راه تغییره، نه نشونهی ضعف. مشکل وقتیه که سالها توش گیر کنیم. برای بیرون اومدن، دلیلها رو توی چهار خونه بنویسید (سود و هزینهی تغییر، سود و هزینهی موندن)، به وزن دلیلها نگاه کنید نه تعدادشون، به حرفهایی که خودتون به سمت تغییر میزنید گوش بدید، و یه وزن کوچیک، مثل یه آزمایش یههفتهای یا یه تاریخ تصمیم، به یه طرف الاکلنگ اضافه کنید.
الاکلنگ
دو تا بچه رو روی یه الاکلنگ تصور کنید که دقیقا هموزنن. الاکلنگ صاف میمونه و هیچکدوم بالا یا پایین نمیرن. هر دو زور میزنن، ولی چیزی تکون نمیخوره. دوسوگرایی، همین الاکلنگه، این بار توی ذهن ما.
یه طرف «میخوام»: میخوام ورزش کنم، میخوام کارم رو عوض کنم، میخوام بیشتر بیرون برم. طرف دیگه «نمیخوام»: خستهم، میترسم، اینجا راحتم. هر دو طرف واقعیان، هر دو دلیل دارن، و تا وقتی هموزنن، ما سر جامون میمونیم و فکر میکنیم «تنبلیم» یا «تصمیمگیر نیستیم».
توی درس قبل، شش سوال برای سنجیدن یه تغییر دیدیم. ولی گاهی بعد از همهی سوالها، جواب هنوز «شاید» ـه. این درس برای همون «شاید» ـه: چرا پیش میاد، چرا طبیعیه، و چطور میشه الاکلنگ رو آروم آروم به یه طرف برد.
این کلمه یعنی چی
دوسوگرایی ترجمهی کلمهی Ambivalence ـه. «Ambi» یعنی «هر دو»، و «Valence» یعنی «کشش» یا «ارزش». یعنی «کشش به هر دو طرف». این کلمه رو اوایل قرن بیستم، روانپزشک سوئیسی اویگن بلویلر (Eugen Bleuler) ساخت؛ و امروز توی روانشناسی، به هر حالتی میگن که آدم دربارهی یه چیز، هم حس خوب داره هم حس بد، هم میخواد هم نمیخواد.
توی جستجوها هم خیلیها میپرسن «دوسوگرایی چیست» یا «دوسوگرایی در روانشناسی». جوابش سادهست: دو صدا دربارهی یه چیز، همزمان. توی درس مقاومت، این دو صدا رو اسم گذاشتیم: گفتوگوی تغییر و گفتوگوی ماندن. دوسوگرایی، حالتیه که این دو صدا تقریبا همقدن.
طبیعیه
مهمترین چیزی که دربارهی دوسوگرایی باید بدونید اینه که طبیعیه. ویلیام میلر و استیون رولنیک، که سالها با آدمهایی کار کردن که میخواستن یه چیزی رو توی زندگیشون عوض کنن، دیدن تقریبا همه، یه جایی از راه، دو دل بودن. اونا دوسوگرایی رو یه مرحلهی عادی از تغییر میدونن، نه یه مشکل یا نشونهی ضعف.
اگه دربارهی یه تغییر کاملا مطمئنید و هیچ «نه»ای ندارید، احتمالا یا تغییر خیلی کوچیکه، یا هنوز به سختیهاش فکر نکردید. هر تغییر واقعی، یه چیزی ازمون میگیره؛ و این بخش از ما که نگران اون چیزه، همون صدای «نمیخوام» ـه. پس دو دلی یعنی دارید جدی به تغییر فکر میکنید. این، توی مدل مراحل تغییر، همون ایستگاه «دارم فکر میکنم» ـه.
دو حس با هم
آیا واقعا میشه همزمان دو حس مخالف داشت؟ سال ۲۰۰۱، روانشناس آمریکایی جف لارسن (Jeff Larsen) و همکارهاش این رو آزمایش کردن. از دانشجوهایی که روز فارغالتحصیلیشون بود، و از کسایی که تازه یه فیلم تلخوشیرین دیده بودن، پرسیدن چه حسی دارن.
خیلیهاشون گفتن همزمان هم خوشحالن و هم غمگین: خوشحال از تموم شدن و شروع تازه، غمگین از جدا شدن از دوستها و یه دورهی خوب. یعنی ذهن آدم واقعا میتونه دو حس مخالف رو با هم داشته باشه؛ و لحظههای تغییر، مثل فارغالتحصیلی، دقیقا همون لحظههاییان که این اتفاق بیشتر میافته.
این یعنی لازم نیست صبر کنید تا حس بد کاملا بره تا شروع کنید. میشه هم نگران بود و هم شروع کرد. خیلی از تغییرهای خوب زندگی، با همین حس دوگانه شروع شدن.
یه نکتهی دیگه هم از این پژوهشها هست: حس دوگانه معمولا نشونهی اینه که یه چیز برامون مهمه. کسی که از تموم شدن یه دوره هم خوشحاله هم غمگین، یعنی اون دوره براش ارزش داشته. کسی که دربارهی یه تغییر هم هیجان داره هم نگرانی، یعنی اون تغییر براش مهمه. پس حس دوگانه رو، به جای دشمن، یه جور قطبنما ببینید.
چهار جور کشمکش
دههی ۱۹۳۰، روانشناس آلمانیآمریکایی کورت لوین، که توی درس سوم دیدیمش، کشمکشهای درونی رو چند دسته کرد. بعدها روانشناسهای دیگه این دستهها رو کاملتر کردن. سادهشدهش این چهار تاست:
- دو چیز خوب. بین دو گزینه که هر دو رو دوست دارید گیر کردید؛ مثلا دو رشته که هر دو جذابن. معمولا سادهترین نوعه.
- دو چیز بد. باید بین دو گزینه که هیچکدوم رو دوست ندارید انتخاب کنید؛ مثلا کار خستهکننده یا بیکاری. معمولا آدم سعی میکنه از هر دو فرار کنه.
- یه چیز، هم خوب هم بد. یه گزینه که هم کشش داره هم ترس؛ مثلا یه کار تازه که هم هیجانانگیزه هم ریسک داره. این، دوسوگرایی اصلیه.
- دو چیز، هر دو خوب و بد. دو گزینه که هر کدوم سود و هزینهی خودش رو داره؛ مثلا موندن توی شهر خودتون یا رفتن به یه شهر دیگه. پیچیدهترین و رایجترین نوع توی تصمیمهای بزرگ زندگی.
بیشتر تغییرهای این مسیر، از نوع سوم یا چهارمن. دونستن نوعش کمک میکنه بفهمید چرا اینقدر سخته.
نزدیکتر، سختتر
یه پدیدهی عجیب: خیلیها وقتی تصمیم میگیرن «از ماه بعد» یه کاری رو شروع کنن، مطمئن و پرانرژیان؛ ولی هر چی به اون روز نزدیکتر میشن، شک بیشتر میشه. شب قبلش، تقریبا مطمئنن که «شاید الان وقتش نیست».
این پدیده اسم داره. دههی ۱۹۴۰، روانشناس آمریکایی نیل میلر (Neal Miller) و همکارهاش، با موشهایی که هم غذا و هم یه شوک کوچیک توی یه جا براشون بود، دیدن که با نزدیک شدن به اون جا، ترس خیلی تندتر از خواستن بالا میره. از دور، خواستن قویتره و حیوون جلو میره. نزدیک که میشه، ترس از خواستن جلو میزنه و حیوون وایمیسه یا برمیگرده. اسمش رو گذاشتن کشمکش گرایش و اجتناب (Approach–Avoidance Conflict).
آدمها هم همینطورن. از دور، تغییر قشنگه؛ نزدیک که میشه، سختیهاش پررنگتر میشن. دونستن این کمک میکنه وقتی شب قبل از شروع شک میکنید، فکر نکنید «پس حتما اشتباهه»؛ این یه الگوی طبیعیه. یه راه کمککننده: شروع رو اونقدر کوچیک کنید که ترسش کم باشه، تا وقتی نزدیک میشید، خط ترس از خط خواستن جلو نزنه. و اگه شب قبل شک کردید، به جای لغو کردن، فقط نسخهی کوچیکتر رو انجام بدید.
هزینهی گیر کردن
دوسوگرایی طبیعیه، ولی گیر کردن طولانی توش هزینه داره. پژوهشگرهای هلندی، از جمله فرنک فن هارولد (Frenk van Harreveld)، نشون دادن دوسوگرایی معمولا حس ناخوشایندی داره، بهخصوص وقتی آدم مجبوره انتخاب کنه و نمیتونه. ذهن مدام بین دو طرف رفت و برگشت میکنه و این خستهکنندهست.
یه هزینهی دیگه هم هست: وقت. کسی که سه سال دربارهی یه کلاس «دارم فکر میکنم»، سه سال هم کلاس رو از دست داده و هم آرامش تصمیم گرفته رو. توی درس مراحل تغییر، به این حالت گفتیم «تفکر مزمن». پس هدف این درس، از بین بردن دوسوگرایی نیست؛ اینه که توش گیر نکنیم.
از کجا بفهمیم گیر کردیم؟ چند نشونه: بیشتر از چند ماهه دربارهی همین تغییر فکر میکنیم و هیچ قدمی، حتی کوچیک، برنداشتیم؛ هر بار همون دلیلها رو تکرار میکنیم و چیز تازهای پیدا نمیشه؛ و فکر کردن بهش بیشتر خستهمون میکنه تا روشنتر. اگه اینها رو دیدید، وقتشه از ابزارهای پایین استفاده کنید.
ترازوی چهارخونه
بیشتر ما وقتی دو دلیم، دو ستون میکشیم: سودها و ضررها. ولی میلر و رولنیک، با الهام از ترازوی تصمیم جنیس و مان، چهار خونه پیشنهاد میکنن؛ چون موندن هم سود و هزینهی خودش رو داره:
سود تغییر
اگه عوض بشم، چه چیزهای خوبی به دست میارم؟
هزینهی تغییر
اگه عوض بشم، چی رو از دست میدم یا چه سختیای دارم؟
سود موندن
اگه همینطوری بمونم، چه چیزهای خوبی رو نگه میدارم؟
هزینهی موندن
اگه همینطوری بمونم، چی رو از دست میدم یا ادامه پیدا میکنه؟
چرا چهار خونه؟ چون خونهی «سود موندن» همون چیزیه که مقاومت ازش محافظت میکنه؛ اگه دیده نشه، از پشت پرده کار میکنه. و خونهی «هزینهی موندن» معمولا یادمون میره؛ چون موندن «کاری نکردن» به نظر میاد، فکر میکنیم هزینهای نداره. ولی داره.
یه نامهی قدیمی
این روش، ریشهی خیلی قدیمی داره. سال ۱۷۷۲، بنجامین فرانکلین (Benjamin Franklin)، دانشمند و سیاستمدار آمریکایی، توی نامهای به یه دوستش که سر یه تصمیم سخت گیر کرده بود، روش خودش رو نوشت. اسمش رو گذاشته بود «جبر اخلاقی» (Moral Algebra).
روشش این بود: یه برگه رو با یه خط به دو ستون تقسیم کن، «موافق» و «مخالف». سه چهار روز، هر دلیلی که به ذهنت رسید رو توی ستون خودش بنویس. فرانکلین میگفت دلیلها همه با هم به ذهن نمیان؛ یکی امروز میاد، یکی فردا. برای همین چند روز وقت لازمه. بعد، نوبت مرحلهی دوم میرسید.
جالبه که بیش از دویست سال بعد، روانشناسها به ابزارهایی رسیدن که خیلی شبیه همین برگهی سادهان. گاهی بهترین ابزار، یه کاغذ و یه خودکار و چند روز صبره.
خط زدن جفتها
مرحلهی دوم فرانکلین، هوشمندانه بود: وزن دلیلها رو با هم مقایسه کن. اگه یه دلیل موافق با یه دلیل مخالف هموزن بود، هر دو رو خط بزن. اگه یه دلیل موافق با دو تا دلیل مخالف هموزن بود، هر سه رو خط بزن. همینطوری ادامه بده تا ببینی کدوم طرف چیزی ازش باقی میمونه.
این روش، چیز جالبی رو نشون میده: خیلی از دلیلها همدیگه رو خنثی میکنن، و چیزی که آخر میمونه، معمولا یکی دو دلیل اصلیه که واقعا تصمیم رو میسازن. فرانکلین خودش میگفت این روش دقیق مثل حساب نیست، ولی کمک میکنه تصمیم با عجله گرفته نشه و هیچ دلیل مهمی جا نیفته.
وزن، نه تعداد
یه اشتباه رایج در ترازوی تصمیم، شمردن دلیلهاست: «ده دلیل برای عوض شدن، پنج دلیل برای موندن؛ پس عوض شو». ولی یه دلیل میتونه از ده دلیل دیگه سنگینتر باشه. «با بچههام بیشتر وقت میگذرونم» ممکنه به تنهایی از «پنج تا مزیت کوچیک کار تازه» سنگینتر باشه.
برای همین، بعد از نوشتن چهار خونه، کنار هر دلیل یه عدد از یک تا پنج بنویسید: چقدر برام مهمه؟ بعد بهجای شمردن، وزنها رو مقایسه کنید. گاهی نتیجه با چیزی که از تعداد دلیلها انتظار داشتید، فرق میکنه؛ و همین فرق، خیلی چیز دربارهی ارزشهای واقعی شما میگه. درس بعدی، ارزشهای شخصی، کامل دربارهی همینه.
حرف تغییر
میلر و رولنیک یه چیز جالب دیدن: نوع حرفهایی که آدمها دربارهی تغییرشون میزنن، نشون میده چقدر به تغییر نزدیکن. حرفهای به سمت تغییر چند شکل دارن:
- خواستن: «دلم میخواد …»
- تونستن: «فکر کنم بتونم …»
- دلیل: «چون … »
- نیاز: «لازمه که …»
- تعهد: «این کار رو میکنم.»
- قدم: «این هفته فلان کار رو کردم.»
چهار تای اول یعنی آدم داره به تغییر فکر میکنه؛ دو تای آخر یعنی داره نزدیک عمل میشه. پژوهشهای این گروه نشون دادن وقتی آدمها بیشتر حرفهای تعهد میزنن، احتمال اینکه واقعا عوض بشن بیشتره.
به خودتون گوش بدید
این ابزار رو میشه روی خودتون هم به کار برد. یه هفته، هر بار که دربارهی تغییرتون با خودتون یا با کسی حرف زدید، جملههاتون رو بنویسید. بعد نگاه کنید: بیشتر «باید» و «نمیتونم» گفتید، یا «دلم میخواد» و «فکر کنم بتونم»؟ آیا حرف تعهدی هم بوده؟
و یه کار دیگه، که از درس مقاومت یادمون مونده: آدمها به چیزی که خودشون بلند میگن، بیشتر باور پیدا میکنن. پس عمدا حرفهای تغییر رو بنویسید و بخونید: «دلم میخواد سرحالتر باشم، چون میخوام با بچههام بازی کنم. فکر کنم بتونم هفتهای دو بار، بیست دقیقه راه برم». همین نوشتن، یه کم وزن به طرف تغییر الاکلنگ اضافه میکنه.
البته منظور این نیست که صدای «نه» رو خفه کنید. اون صدا هم حرفهایی داره که باید شنیده بشن، و توی چهار خونه جای خودش رو داره. فقط حواستون باشه که فقط اون صدا بلند گفته نشه؛ صدای «آره» هم حق داره شنیده بشه.
یه وزن کوچیک
الاکلنگی که دقیقا صافه، با یه وزن خیلی کوچیک یه طرفش، پایین میاد. برای بیرون اومدن از دو دلی، لازم نیست همهی «نه»ها رو از بین ببرید؛ کافیه یه کم به طرف «آره» اضافه کنید، یا یه کم از طرف «نه» کم کنید.
- یه آزمایش کوچیک. یه هفته امتحانش کنید. اطلاعات واقعی، معمولا الاکلنگ رو تکون میده.
- یه نسخهی کوچیکتر. هزینهی تغییر رو کم کنید تا طرف «نه» سبکتر بشه.
- یه حرف با کسی که رفته. ترس از ناشناخته کم میشه.
- یه دلیل درونی. دلیل خودتون رو پیدا کنید، نه دلیل بقیه.
وقتی هر دو در خوبن
گاهی بعد از همهی این کارها، الاکلنگ هنوز تقریبا صافه. این معمولا یعنی هر دو گزینه واقعا تقریبا همارزشن. اگه اینطوریه، یه خبر خوب هست: هر کدوم رو انتخاب کنید، احتمالا اشتباه بزرگی نکردید. وقتی دو در هر دو خوبن، مهمتر از اینکه کدوم رو باز کنید، اینه که یکی رو باز کنید.
و اینجا پژوهش جالبی هست که توی درس آزمایش سکه کامل میبینیم: استیون لویت نشون داد آدمهایی که توی تصمیمهای بزرگ واقعا دو دل بودن و سراغ تغییر رفتن، بهطور میانگین شش ماه بعد خوشحالتر بودن. یعنی وقتی الاکلنگ تقریبا صافه، شاید یه کم به نفع تغییر کج کردنش، بد نباشه.
تاریخ تصمیم
یه ابزار ساده برای گیر نکردن: یه تاریخ تصمیم بذارید. «تا آخر این ماه فکر میکنم، دلیلها رو مینویسم، با یه نفر حرف میزنم؛ روز آخر ماه، تصمیم میگیرم، و هر چی شد، قبول میکنم». این تاریخ، دو دلی رو از یه حالت بیپایان به یه دورهی مشخص تبدیل میکنه.
و یادتون باشه که تصمیم میتونه «صبر کن» هم باشه، همون جواب دومی که توی درس قبل دیدیم. ولی «صبر کن» با یه تاریخ تازه، با «هی فکر کن و هیچوقت تصمیم نگیر» فرق داره. اولی آرامش میاره؛ دومی خستگی.
تاریخ رو جایی بنویسید که ببینید، و اگه میشه به یه نفر هم بگید. وقتی کسی منتظره بشنوه چی تصمیم گرفتید، کمتر وسوسه میشید تاریخ رو هی عقب بندازید.
وقتی بقیه نظر میدن
وقتی دو دلیم، معمولا از بقیه میپرسیم: «تو بودی چی کار میکردی؟». این کار گاهی کمک میکنه، ولی یه خطر داره. اگه کسی محکم یه طرف رو بگیره، مثلا بگه «معلومه، برو!»، ممکنه همون واکنش به فشار که توی درس مقاومت دیدیم بیدار بشه، و ما بیاختیار شروع کنیم از طرف دیگه دفاع کنیم. آخرش از قبل دو دلتر میشیم.
راه بهتر اینه که از آدمها، به جای نظر، سوال بخوایم. «میشه چند تا سوال ازم بپرسی که خودم بهتر بفهمم چی میخوام؟». یه دوست خوب، به جای اینکه بگه چی کار کنیم، میپرسه «چی باعث میشه بخوای؟»، «از چی میترسی؟»، «اگه بری، بهترین اتفاق چیه؟». این سوالها، دلیلهای خود ما رو بیرون میارن، و همونطور که دیدیم، دلیلهای خودمون از همه قویترن.
و اگه شما اون دوستید که کسی ازتون نظر میخواد، همین کار رو بکنید: کمتر بگید، بیشتر بپرسید. اون آدم، خودش بهتر از هر کسی میدونه چی براش مهمه؛ فقط کمک لازم داره که بشنوه.
توی هر سنی
دوسوگرایی از بچگی هست. بچهای که هم دلش میخواد بره اردو و هم دلش برای خونه تنگ میشه، دقیقا همین حس رو داره. نوجوونی که هم میخواد مستقل باشه و هم هنوز به پدر و مادرش نیاز داره، همینطور. آدم میانسالی که هم میخواد کارش رو عوض کنه و هم امنیت کار فعلی رو دوست داره، و آدم مسنی که هم میخواد به یه خونهی کوچیکتر بره و هم دلش به خونهی قدیمی بستهست.
ابزارهای این درس برای همه کار میکنن. برای یه بچه، چهار خونه میتونه چهار تا نقاشی باشه. برای یه آدم مسن، میتونه یه گفتوگوی آروم با یه نوه باشه که سوال میپرسه. شکلش فرق میکنه؛ اصلش یکیه: هر دو صدا رو بشنویم، وزنشون رو بسنجیم، و یه قدم کوچیک برداریم.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که دو ساله میخواد برگرده دانشگاه و فوقلیسانس بخونه، و هر سال ثبتنام رو جا میندازه. هر بار که بهش فکر میکنه، یه صدا میگه «برو، ازش لذت میبری»، و یه صدا میگه «با کار و خونواده نمیرسی».
چهار خونه رو مینویسه. سود تغییر: یاد گرفتن چیزی که دوستش داره، شاید کار بهتر. هزینهی تغییر: شبهای کمتر با خونواده، خستگی، پول. سود موندن: آرامش، وقت با بچهها. هزینهی موندن: حس «کاش رفته بودم» که هر سال برمیگرده، و درجا زدن توی کار. کنار هر کدوم وزن میذاره. میبینه «وقت با بچهها» و «حس کاش» دو تا دلیل سنگینن، و بقیه تقریبا همدیگه رو خنثی میکنن.
حالا یه سوال تازه پیدا کرده: «راهی هست که هم درس بخونم، هم وقت بچهها کم نشه؟». یه وزن کوچیک: یه درس تکواحدی آزاد، فقط یه ترم، شبهایی که بچهها زود میخوابن. یه آزمایش، با یه تاریخ تصمیم: آخر ترم. الاکلنگ تکون خورد.
چند باور رایج
- «دو دلی یعنی تصمیمگیر نیستم.» دو دلی بخش عادی تغییره؛ یعنی دارید جدی فکر میکنید.
- «اول باید کاملا مطمئن بشم.» میشه هم نگران بود و هم شروع کرد؛ اطمینان کامل معمولا نمیاد.
- «هر کدوم دلیل بیشتری داره، برندهست.» وزن دلیلها مهمه، نه تعدادشون.
- «شک شب قبل یعنی تصمیم اشتباهه.» نزدیک شدن به لحظهی تغییر، ترس رو طبیعتا تندتر بالا میبره.
تمرین امروز
امروز ترازوی چهارخونه، حدود بیست و پنج دقیقه، و چند روز برای کامل شدنش.
- یه برگه رو به چهار خونه تقسیم کنید: سود تغییر، هزینهی تغییر، سود موندن، هزینهی موندن.
- هر دلیلی که به ذهنتون میرسه رو توی خونهی خودش بنویسید. برگه رو نگه دارید و تا سه روز هر دلیل تازه رو اضافه کنید.
- کنار هر دلیل، از یک تا پنج بنویسید چقدر براتون مهمه.
- به روش فرانکلین، جفتهای هموزن رو خط بزنید و ببینید چی میمونه.
- سه جملهی «حرف تغییر» بنویسید: یه «دلم میخواد»، یه «فکر کنم بتونم»، یه «چون».
- یه وزن کوچیک انتخاب کنید و یه تاریخ تصمیم بنویسید.
درس بعدی میره سراغ چیزی که وزن دلیلها رو تعیین میکنه: ارزشهای شخصی، و اینکه چطور پیداشون کنیم.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- دوسوگرایی یعنی همزمان خواستن و نخواستن؛ طبیعیه و بخشی از راه تغییره.
- نزدیکتر شدن به لحظهی تغییر، ترس رو تندتر از خواستن بالا میبره.
- دلیلها رو توی چهار خونه بنویسید، نه دو ستون؛ و به وزنشون نگاه کنید نه تعدادشون.
- حرفهایی که خودتون به سمت تغییر میزنید رو بشنوید و بنویسید.
- یه وزن کوچیک، مثل آزمایش یههفتهای یا تاریخ تصمیم، الاکلنگ رو تکون میده.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.