چرا تغییر کردن سخته
جواب کوتاه
تغییر سخته چون ذهن طوری ساخته شده که وضع موجود رو نگه داره، نه چون شما تنبلید. از دست دادن رو حدود دو برابر به دست آوردن حس میکنیم (زیانگریزی)، چیزی که هست رو به چیز تازه ترجیح میدیم (سوگیری وضع موجود)، عادتها بی فکر کار میکنن، هزینهی تغییر همین الانه ولی سودش بعدا میاد، و کار تازه زحمت و ندونستن داره. خبر خوب: وقتی این نیروها رو بشناسید، به جای زور زدن میتونید زمین رو به نفع تغییر کج کنید.
توپ توی دره
یه توپ رو تصور کنید که ته یه دره نشسته. اگه هلش بدید، یه کم بالا میره و دوباره برمیگرده پایین. برای اینکه به درهی بغلی برسه، باید از یه تپه رد بشه، و این زور میخواد. وضع موجود زندگی ما، همون ته درهست.
هر کسی این رو تجربه کرده: میدونیم ورزش به نفعمونه، میدونیم زودتر خوابیدن حالمون رو بهتر میکنه، میدونیم اون مهارت تازه به دردمون میخوره؛ و باز هم همون کار قبلی رو میکنیم. انگار یه نیروی نامرئی ما رو برمیگردونه سر جای قبلی.
این درس، اون نیروی نامرئی رو باز میکنه. چند تا نیروی مشخص که روانشناسها و اقتصاددانها دههها روشون پژوهش کردن. وقتی بدونید دقیقا چی شما رو به ته دره برمیگردونه، دیگه لازم نیست فقط با زور، توپ رو هل بدید؛ میتونید زمین رو عوض کنید.
تنبلی نیست
اولین چیزی که بیشتر ما بعد از یه تلاش ناموفق به خودمون میگیم اینه: «من تنبلم» یا «اراده ندارم». ولی نیروهایی که توی این درس میبینیم، توی همهی آدمها هستن؛ توی آدمهای موفق، توی ورزشکارها، توی دانشمندها. فرق آدمهایی که تغییر رو نگه میدارن با بقیه، نبود این نیروها نیست؛ اینه که بلدن دورشون بزنن.
این فرق مهمیه. «من تنبلم» یه برچسبه که راه رو میبنده: اگه تنبلم، کاری از دستم برنمیاد. «ذهن من، مثل ذهن همه، وضع موجود رو ترجیح میده» یه توضیحه که راه رو باز میکنه: پس باید روشم رو با این واقعیت جور کنم. توی کل این مسیر، هر جا گیر کردید، اول بپرسید «کدوم نیرو اینجاست؟»، نه «من چه مشکلی دارم؟».
یه چیز دیگه هم هست: این نیروها بیدلیل نیستن. ذهنی که وضع موجود رو نگه میداره، در طول تاریخ آدمها رو از خطر حفظ کرده؛ چیزی که امتحانش رو پس داده، معمولا امنتر از چیز ناشناخته بوده. پس با این نیروها دشمنی نکنید؛ فقط بشناسیدشون و جاهایی که به ضررتونن، دورشون بزنید.
زیانگریزی
یه شرط ساده: یه سکه میاندازیم؛ اگه شیر بیاد، صد هزار تومن میبرید، اگه خط بیاد، صد هزار تومن میبازید. قبول میکنید؟ بیشتر آدمها نه. حالا اگه بردش صد و پنجاه هزار باشه؟ باز هم خیلیها نه. بیشتر آدمها وقتی قبول میکنن که بردش حدود دو برابر باختش باشه.
سال ۱۹۷۹، دو روانشناس، دنیل کانمن (Daniel Kahneman) و آموس تورسکی (Amos Tversky)، این رو با آزمایشهای زیاد نشون دادن و اسمش رو گذاشتن زیانگریزی (Loss Aversion): حس بد از دست دادن یه چیز، حدود دو برابر حس خوب به دست آوردن همون چیزه. کانمن بعدها برای این کارها جایزهی نوبل اقتصاد گرفت.
ربطش به تغییر چیه؟ هر تغییری یه چیزی ازمون میگیره: راحتی، زمان، یه عادت آشنا، یه لذت کوچیک. ذهن این ضررها رو بزرگتر از سودهای تغییر میبینه. کسی که میخواد صبح زودتر بیدار بشه، نیم ساعت خواب از دست رفته رو خیلی پررنگتر از انرژی بیشتر روزش حس میکنه. نیروی اول همینه.
لیوان
یه آزمایش معروف دیگه: سال ۱۹۹۰، کانمن و دو اقتصاددان دیگه، جک نچ (Jack Knetsch) و ریچارد تالر (Richard Thaler)، به نصف دانشجوهای یه کلاس یه لیوان دادن. بعد از صاحبهای لیوان پرسیدن حداقل چند میفروشنش، و از بقیه پرسیدن حداکثر چند میخرنش.
لیوانها کاملا مثل هم بودن و چند دقیقه قبل، هیچکس مالکشون نبود. ولی صاحبها حدود دو برابر قیمتی که خریدارها حاضر بودن بدن، میخواستن. همین که یه چیزی مال ما بشه، ارزشش توی ذهنمون بالا میره. اسمش رو گذاشتن اثر مالکیت (Endowment Effect).
زندگی فعلی ما هم «مال ماست»: روتین روزانه، دوستها، جای کار، طرز گذروندن عصرها. ذهن بهشون ارزش بیشتری از واقعیت میده، فقط چون مال خودمونن. برای همین گاهی چیزی رو نگه میداریم که اگه امروز از صفر بهمون پیشنهاد میشد، قبولش نمیکردیم.
وضع موجود
سال ۱۹۸۸، دو اقتصاددان، ویلیام ساموئلسون (William Samuelson) و ریچارد زکهاوزر (Richard Zeckhauser)، توی چند آزمایش دیدن وقتی یکی از گزینهها «همینی که الان هست» معرفی میشه، آدمها خیلی بیشتر همون رو انتخاب میکنن؛ حتی وقتی گزینههای دیگه به همون اندازه یا بهتر بودن. اسمش رو گذاشتن سوگیری وضع موجود (Status Quo Bias).
این سوگیری چند تا ریشه داره که تا اینجا دیدیم: زیانگریزی، چون هر تغییری یه ضرر داره؛ اثر مالکیت، چون وضع موجود مال ماست؛ و یه چیز دیگه: اگه تغییر بدیم و بد بشه، خودمون رو بیشتر سرزنش میکنیم تا وقتی کاری نکردیم و بد شد. حس مسئولیت، پشت کار کردن سنگینتره تا پشت کار نکردن.
چیزی که خرجش کردیم
یه نیروی دیگه هم کنار وضع موجود هست: «حیفه، اینقدر براش وقت گذاشتم». سال ۱۹۸۵، دو روانشناس آمریکایی، هال آرکس (Hal Arkes) و کاترین بلومر (Catherine Blumer)، به یه گروه از خریدارهای بلیت فصلی تئاتر، بیخبر، تخفیف دادن. اونایی که بلیت رو با قیمت کامل خریده بودن، توی نیمهی اول فصل بیشتر به نمایشها رفتن تا اونایی که تخفیف گرفته بودن؛ انگار پول بیشتری که داده بودن، اونها رو به رفتن هل میداد، نه علاقهی بیشتر.
اسم این رو گذاشتن خطای هزینهی هدررفته (Sunk Cost Fallacy): چیزی که قبلا خرج کردیم و برنمیگرده، روی تصمیمهای امروزمون اثر میذاره. توی تغییر، این خطا خودش رو اینطوری نشون میده: «ده سال توی این رشته درس خوندم و کار کردم، نمیتونم الان عوضش کنم». سالهایی که رفتن، برنمیگردن؛ چه بمونید چه برید. سوال درست اینه: «از امروز به بعد، کدوم راه بهتره؟». البته گاهی جواب همون موندنه؛ مهم اینه که دلیلش گذشتهی خرجشده نباشه.
گزینهی پیشفرض
قویترین شکل وضع موجود، گزینهی پیشفرضه؛ چیزی که اگه کاری نکنیم، اتفاق میافته. سال ۲۰۰۳، دو پژوهشگر، اریک جانسون (Eric Johnson) و دنیل گلدستاین (Daniel Goldstein)، اهدای عضو رو توی کشورهای اروپایی مقایسه کردن. توی کشورهایی که آدمها باید خودشون فرم رو پر کنن تا اهداکننده بشن، درصد اهداکنندهها پایین بود؛ مثلا آلمان حدود دوازده درصد. توی کشورهایی که همه پیشفرض اهداکنندهان مگه اینکه خودشون بخوان خارج بشن، مثل اتریش، نزدیک صد درصد بود.
این دو کشور همسایهان و فرهنگشون خیلی شبیهه. فرق اصلی، فقط این بود که کدوم گزینه از قبل زده شده. یعنی کاری که «بی کار» اتفاق میافته، برندهست. این برای تغییر خیلی مهمه: زندگی هر کدوم از ما پر از پیشفرضه، و بیشترشون رو خودمون انتخاب نکردیم.
راه کوبیده
توی هر پارکی یه راه باریک خاکی پیدا میشه که وسط چمنها کوبیده شده؛ چون آدمها بارها از همونجا رد شدن. هر کسی که میرسه، بی فکر از همون راه میره، چون راحتتره. عادت هم همینه: کاری که بارها توی یه موقعیت تکرار شده، راهش توی مغز کوبیده شده و بی فکر انجام میشه.
توی درس اول دیدیم نزدیک نصف کارهای روزانه همینطوریان. مشکل اینجاست که عادت به هدفهای تازهی ما کاری نداره. میتونید تصمیم بگیرید شبها گوشی رو کنار بذارید، ولی وقتی روی تخت دراز میکشید، دستتون خودش میره سمت گوشی، چون این راه کوبیدهست. پژوهشهای وندی وود نشون دادن وقتی عادت قوی باشه، رفتار بیشتر از عادت پیروی میکنه تا از نیت. ایستگاه «عادت از نزدیک» کامل بازش میکنه.
الان و بعدا
یه سوال: امروز صد هزار تومن میخواید یا یه ماه دیگه صد و ده هزار؟ بیشتر آدمها امروز رو انتخاب میکنن. ولی اگه بپرسیم یه سال دیگه صد هزار یا یه سال و یه ماه دیگه صد و ده هزار، خیلیها دومی رو انتخاب میکنن. همون یه ماه فاصله، وقتی «الان» وسطه، خیلی بیشتر حس میشه.
اقتصاددانها به این میگن سوگیری حال (Present Bias): ذهن چیزی که الانه رو خیلی پررنگتر از چیزی که بعدا میاد میبینه. حالا تغییر رو نگاه کنید: هزینهش همین الانه، خستگی ورزش، نخوردن شیرینی، نیم ساعت درس؛ ولی سودش هفتهها و ماهها بعد میاد. ترازوی ذهن، از همون اول به نفع وضع موجود کجه.
برای همین یکی از راههای جوابداده اینه که به کار تازه یه پاداش «الان» بچسبونیم؛ مثلا فقط موقع پیادهروی به پادکست دلخواهتون گوش بدید. درس ترکیب وسوسه پژوهشش رو داره.
زحمت
کار تازه، هر بار یه کم فکر و توجه میخواد: کی انجامش بدم، چطوری، یادم باشه. کار قدیمی، بی زحمت انجام میشه. پژوهشها نشون دادن آدمها، اگه بتونن، معمولا راهی رو انتخاب میکنن که فکر کمتری میخواد؛ حتی وقتی راه پرزحمتتر نتیجهی بهتری داره. ذهن، صرفهجوئه.
این صرفهجویی، چیز بدی نیست؛ اگه مجبور بودیم برای هر کار کوچیک فکر کنیم، خسته میشدیم. ولی یعنی هر کار تازه، تا وقتی عادت نشده، یه هزینهی پنهان داره. برای همین شروع کوچیک اینقدر مهمه: کار کوچیک، فکر کمتری میخواد و راحتتر انجام میشه تا کمکم خودش خودکار بشه.
ندونستن
وضع موجود، هر چقدر هم ناراضی باشیم، یه خوبی داره: میدونیم چیه. تغییر، ندونستن میاره: «اگه نشد چی؟»، «اگه بدتر شد چی؟»، «اگه بقیه خندیدن چی؟». ذهن آدم ندونستن رو دوست نداره، و گاهی یه وضع بد آشنا رو به یه وضع احتمالا بهتر ولی ناشناخته ترجیح میده.
این نیرو اونقدر مهمه که درس بعدی، ترس از تغییر، کاملا دربارهشه؛ با پژوهشی که نشون میده ندونستن گاهی از خود خبر بد هم آزاردهندهتره، و راههایی که ناشناخته رو کوچیک میکنن.
من کیام
هر کدوم از ما یه تصویر از خودمون داریم: «من آدم صبح نیستم»، «من اهل ورزش نیستم»، «من آدم اجتماعیای نیستم». این تصویرها کمک میکنن خودمون رو بشناسیم، ولی گاهی جلوی تغییر رو هم میگیرن؛ چون تغییر یعنی کاری کنیم که با این تصویر جور نیست، و این حس عجیبی داره، انگار داریم ادای یکی دیگه رو درمیاریم.
توی درس قبل دیدیم که تصویر آدم از خودش، معمولا آخرین چیزیه که عوض میشه. پس این حس «این من نیستم» توی هفتههای اول طبیعیه؛ نشونهی اشتباه بودن راه نیست. درس من آدم این کار نیستم نشون میده چطور هر بار انجام دادن یه کار، کمی از این تصویر رو عوض میکنه.
آدمهای دور و بر
ما توی یه جمع زندگی میکنیم، و جمع هم وضع موجود خودش رو داره. وقتی یکی عوض میشه، مثلا دیگه شبها تا دیروقت بیدار نمیمونه، یا رژیمش رو عوض میکنه، بقیه گاهی، بی منظور بد، اون رو به تصویر قبلیش برمیگردونن: «بیا، یه شب که چیزی نمیشه»، «تو که اهل این حرفها نبودی».
این فشار معمولا از سر محبت یا عادته، نه دشمنی. ولی اثرش واقعیه. برای همین، توی ایستگاه «آدمها و تغییر» میبینیم چطور یه همراه پیدا کنیم و چطور با جمعی که به تصویر قبلی ما عادت داره، راه بیایم.
همه با هم
حالا ببینید این نیروها با هم چه کار میکنن. فرض کنید میخواید هر روز بعد از کار نیم ساعت پیادهروی کنید. زیانگریزی، نیم ساعت استراحت از دست رفته رو بزرگ میکنه. پیشفرض، نشستن روی مبله، چون اگه کاری نکنید، همون اتفاق میافته. عادت، دستتون رو سمت کنترل تلویزیون میبره. سوگیری حال، خستگی الان رو از سلامتی ماههای بعد پررنگتر میکنه. زحمت، فکر کردن به لباس و مسیر رو سنگین میکنه. و تصویر «من اهل ورزش نیستم» هم یه کم دیگه هل میده.
شش تا نیرو، همه به یه سمت. جای تعجب نیست که زور اراده تنها، معمولا بعد از چند روز کم میاره. ولی جای امیدواری هم هست: هر کدوم از این نیروها رو میشه جدا جدا کم کرد.
نیروهای جلو، نیروهای عقب
این طرز نگاه، تازه نیست. دههی ۱۹۴۰، روانشناس آلمانیآمریکایی کورت لوین (Kurt Lewin) پیشنهاد داد هر وضعی، مثل یه تعادل بین دو دسته نیرو باشه: نیروهایی که به سمت تغییر هل میدن، و نیروهایی که جلوش رو میگیرن. وقتی این دو برابر باشن، وضع ثابت میمونه. اسم روشش شد تحلیل میدان نیرو (Force Field Analysis).
نکتهی جالب حرف لوین این بود: برای عوض کردن وضع، دو راه هست؛ نیروهای جلو رو زیاد کنیم، یا نیروهای عقب رو کم کنیم. بیشتر ما راه اول رو میریم: انگیزهی بیشتر، دلیل بیشتر، فشار بیشتر. ولی زیاد کردن فشار، معمولا مقاومت رو هم زیاد میکنه، مثل فنری که هر چی بیشتر فشارش بدی، بیشتر برمیگرده. کم کردن نیروهای عقب، مثلا آسون کردن کار، برداشتن یه مانع، کوچیک کردن ضرر، معمولا آرومتر و ماندگارتر جواب میده.
دفتر حساب پایین، دقیقا همین کاره: برای هر نیروی عقب، یه راه که کمش کنه. به جای اینکه هر روز بیشتر هل بدید، مانعها رو یکییکی بردارید.
دفتر حساب تغییر
برای هر نیرو، یه راه:
- زیانگریزی
- ضرر رو کوچیک کنید: به جای «دیگه هیچوقت شیرینی نه»، «شیرینی فقط آخر هفته».
- اثر مالکیت
- بپرسید: «اگه امروز از صفر بهم پیشنهاد میشد، قبولش میکردم؟»
- پیشفرض
- کار تازه رو پیشفرض کنید: لباس ورزش آماده دم در، میوه روی میز.
- عادت
- نشونهی عادت قدیمی رو بردارید و کار تازه رو به یه کار هر روزه بچسبونید.
- سوگیری حال
- به کار تازه یه پاداش «الان» بچسبونید.
- زحمت
- کوچیک شروع کنید و از قبل بنویسید کی و کجا.
- ندونستن
- یه آزمایش کوچیک یههفتهای، به جای تصمیم بزرگ.
- تصویر از خود
- هر بار انجام دادن رو یه رای به تصویر تازه ببینید.
زمین رو کج کنید
برگردیم سراغ توپ. دو راه داریم که از دره بیرونش بیاریم. یکی اینکه هر روز با تمام زور هلش بدیم. یکی اینکه زمین رو کج کنیم، طوری که توپ خودش به سمت درهی تازه بغلته. راه اول خستهکنندهست و همیشه نمیشه؛ راه دوم یه بار زحمت داره و بعدش خودش کار میکنه.
کج کردن زمین یعنی همین چیزهایی که توی دفتر حساب دیدیم: کار تازه رو پیشفرض کنید، آسونش کنید، کار قدیمی رو سختتر کنید، و به کار تازه یه حس خوب الان بچسبونید. مثلا کسی که میخواد شبها کمتر سراغ گوشی بره، به جای قول دادن به خودش، شارژر رو میبره توی آشپزخونه. حالا پیشفرض عوض شده: برای گوشی دیدن، باید بلند بشه.
پژوهشگرها به این جور طراحی محیط گاهی میگن تلنگر (Nudge)؛ اسمی که ریچارد تالر، همون پژوهشگر آزمایش لیوان، و کاس سانستین (Cass Sunstein) معروفش کردن. شما میتونید طراح تلنگرهای زندگی خودتون باشید.
هلهای کوچیک
زمین رو که کج کردید، هنوز یه کم هل لازمه، بهخصوص اولش. ولی هل کوچیک و هر روزه، خیلی بهتر از هل بزرگ و یهباره کار میکنه. چرا؟ چون هل بزرگ، همهی نیروهای این درس رو با هم بیدار میکنه: ضرر بزرگ، زحمت زیاد، ندونستن زیاد. هل کوچیک، از زیر رادار ذهن رد میشه.
کسی که میخواد کتابخون بشه، با «هر شب دو صفحه» شروع میکنه، نه «هر شب یه فصل». دو صفحه اونقدر کوچیکه که زیانگریزی تقریبا چیزی برای از دست دادن نمیبینه. و همین دو صفحه، هر شب، یه راه تازه رو کمکم توی چمن کوبیده میکنه.
درهی تازه
و اینجا یه خبر خیلی خوب هست: همهی نیروهایی که الان جلوی تغییر رو گرفتن، بعد از تغییر به نفع شما کار میکنن. وقتی پیادهروی عادت شد، دیگه اون میشه وضع موجود. حالا زیانگریزی، از دست دادنش رو سخت میکنه. پیشفرض، پیادهرویه. عادت، پاهاتون رو خودش میبره بیرون. توپ به درهی تازه رسیده، و حالا همون نیروها اونجا نگهش میدارن.
برای همین سختترین بخش تغییر، هفتههای اوله؛ بالا بردن توپ از تپه. بعدش، کار راحتتر و راحتتر میشه. اگه الان وسط اون هفتههای سختید، بدونید سختی همیشگی نیست.
یه مثال از اول تا آخر
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که سالهاست شام رو از بیرون سفارش میده و دلش میخواد آشپزی یاد بگیره. هر چند ماه یه بار تصمیم میگیره «از این هفته خودم غذا درست میکنم»، یه شب یه غذای سخت امتحان میکنه، خراب میشه، و دوباره برمیگرده سراغ سفارش.
حالا با چشم این درس نگاهش کنیم. زیانگریزی: یه شب خرابشده و غذای حیفشده، خیلی سنگینتر از ده شب غذای خونگی آینده حس میشه. پیشفرض: گوشی و برنامهی سفارش غذا همیشه دم دسته. عادت: ساعت هشت شب، دست خودش میره سمت گوشی. سوگیری حال: گرسنگی الانه، مهارت آشپزی ماهها بعد. زحمت: هر بار باید فکر کنه چی بپزه و چی بخره. تصویر از خود: «من که آشپز نیستم».
و راهها: به جای غذای سخت، یه نیمرو یا یه سالاد ساده؛ ضرر خراب شدنش تقریبا صفره. دو شب در هفته، نه هر شب. مواد همون دو شب رو آخر هفته بخره و جلوی چشم یخچال بذاره؛ پیشفرض عوض شد. یه پادکست دلخواه فقط موقع آشپزی؛ یه پاداش الان. و هر بار که یه غذای ساده درست شد، یه علامت روی تقویم؛ یه رای به تصویر «من آدمیام که غذا درست میکنه». هیچکدوم از اینها زور ارادهی بیشتر نمیخواد؛ فقط زمین کج شده.
چند باور رایج
- «کسی که تغییر نمیکنه، تنبله.» نیروهای این درس توی همه هستن؛ فرق، توی بلد بودن دور زدنشونه.
- «اگه واقعا بخوای، سخت نیست.» حتی وقتی واقعا میخوایم، شش تا نیرو به سمت وضع موجود هل میدن.
- «باید با تمام قدرت شروع کنی.» شروع بزرگ، همهی نیروها رو با هم بیدار میکنه؛ هل کوچیک بهتر جواب میده.
- «همیشه همینقدر سخت میمونه.» وقتی کار تازه عادت شد، همون نیروها به نفع شما کار میکنن.
تمرین امروز
امروز یه نقشهی نیروها، حدود بیست دقیقه.
- تغییری که توی درس اول انتخاب کردید رو بالای یه برگه بنویسید.
- زیرش، از شش نیروی این درس، اونایی که جلوی این تغییر رو میگیرن، علامت بزنید.
- برای هر کدوم، با کمک «دفتر حساب تغییر»، یه راه کوچیک بنویسید.
- یکی از این راهها رو که زمین رو کج میکنه، همین امروز انجام بدید؛ مثلا جابهجا کردن یه چیز توی خونه.
- فردا شب بنویسید این تغییر کوچیک محیط، چه فرقی ایجاد کرد.
درس بعدی، یکی از این نیروها رو که از همه پررنگتره، از نزدیک باز میکنه: ترس از تغییر.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- تغییر سخته چون ذهن وضع موجود رو نگه میداره، نه چون شما ضعیفید.
- از دست دادن حدود دو برابر به دست آوردن حس میشه؛ برای همین چیزی که داریم رو سخت ول میکنیم.
- گزینهی پیشفرض و عادت، بی فکر برنده میشن.
- هزینهی تغییر الانه، سودش بعدا؛ ذهن الان رو بیشتر میبینه.
- به جای زور، زمین رو کج کنید: کار تازه رو پیشفرض و آسون، کار قدیمی رو سخت.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.