ترس از تغییر: از کجا میاد
جواب کوتاه
ترس از تغییر بیشتر ترس از ندونستنه تا ترس از خود تغییر. پژوهشها نشون دادن ذهن آدم ندونستن رو حتی از یه خبر بد قطعی هم سختتر تحمل میکنه، و بدیهای آینده رو بزرگتر و طولانیتر از واقعیت حدس میزنه. برای همین، بهترین راه کوچیک کردن ترس، کوچیک کردن ناشناختهست: اسم ترس رو بنویسید، بدترین حالت و راه جبرانش رو روی کاغذ بیارید، با کسی که این راه رو رفته حرف بزنید، و با یه قدم کوچیک و برگشتپذیر شروع کنید. هر قدم، یه کم بیشتر از مه رو روشن میکنه.
مه
یه جاده رو تصور کنید که چند قدم جلوتر، توی مه گم میشه. ممکنه پشت مه یه دشت قشنگ باشه، ممکنه یه دره. چیزی که میترسونه، خود جاده نیست؛ اینه که نمیبینیم آخرش چیه. ترس از تغییر، بیشتر وقتها، همین ترس از مهست.
توی درس قبل دیدیم چند تا نیرو ما رو به وضع موجود برمیگردونن، و یکی از پررنگترینشون، ترسه. کسی که میخواد شغلش رو عوض کنه، شهرش رو، رشتهش رو، یا حتی فقط یه عادت رو، تقریبا همیشه یه جایی ترس رو حس میکنه: «اگه نشد چی؟»، «اگه پشیمون شدم؟»، «اگه بقیه بخندن؟».
این درس، این ترس رو از نزدیک باز میکنه: از کجا میاد، چرا گاهی از اندازه بزرگتره، و چند راه که پژوهشها پشتشونن برای اینکه کوچیکش کنیم. هدف، بیترس شدن نیست؛ هدف اینه که ترس، تصمیم رو به جای ما نگیره.
ترسیدن طبیعیه
اول یه چیز رو روشن کنیم: ترس از تغییر عیب نیست. ذهن آدم میلیونها سال طوری ساخته شده که از ناشناختهها دوری کنه؛ چون برای اجداد ما، ناشناختهها اغلب خطر بودن. یه میوهی تازه میتونست سمی باشه، یه جای تازه میتونست پر از شکارچی باشه. اونایی که کمی محتاط بودن، بیشتر زنده موندن.
پس وقتی موقع یه تغییر ترس رو حس میکنید، ذهنتون داره کار خودش رو درست انجام میده. مشکل اینجاست که دنیای امروز با دنیای اجدادمون فرق داره: بیشتر تغییرهای امروز، مثل یاد گرفتن یه چیز تازه یا رفتن به یه کلاس، خطر جانی ندارن. ولی ذهن هنوز با همون حساسیت قدیمی واکنش نشون میده. کار ما اینه که این ترس رو بشنویم، ولی بسنجیمش.
یه نکتهی دیگه هم هست: ترس از تغییر، حتی سراغ تغییرهای خوب هم میاد. کسی که یه کار بهتر پیدا کرده، یا داره به یه شهر قشنگتر میره، باز هم شب قبلش دلشوره داره. این یعنی ترس لزوما نشونهی اشتباه بودن تصمیم نیست؛ گاهی فقط نشونهی تازه بودنشه. اگه هر بار که ترسیدیم، فکر کنیم «پس حتما این راه اشتباهه»، هیچوقت هیچ راه تازهای نمیریم.
سنگها و مار
سال ۲۰۱۶، گروهی از پژوهشگرهای دانشگاه یونیورسیتی کالج لندن، به سرپرستی آرچی دبرکر (Archy de Berker)، یه بازی کامپیوتری ساختن. شرکتکنندهها باید سنگها رو یکییکی برمیگردوندن؛ زیر بعضی سنگها یه مار بود، و اگه مار پیدا میشد، یه شوک برقی کوچیک به دستشون وارد میشد. احتمال مار بودن زیر سنگها، توی طول بازی عوض میشد.
پژوهشگرها استرس آدمها رو با عرق کردن، گشاد شدن مردمک و پرسیدن از خودشون سنجیدن. نتیجه: بیشترین استرس، وقتی نبود که تقریبا مطمئن بودن مار هست؛ وقتی بود که اصلا نمیدونستن، یعنی احتمال حدود نصفنصف بود. یعنی دونستن اینکه شوک میخوری، از ندونستن اینکه میخوری یا نه، کمتر آزار میداد.
این برای تغییر یه پیام مهم داره: چیزی که ما رو اذیت میکنه، بیشتر از خود نتیجه، ندونستنه. و ندونستن رو میشه کم کرد، حتی وقتی نتیجه رو نمیشه کنترل کرد.
دو شیشه
یه آزمایش فکری قدیمی، که سال ۱۹۶۱ اقتصاددان آمریکایی دنیل السبرگ (Daniel Ellsberg) معروفش کرد: دو شیشه داریم. توی اولی دقیقا پنجاه مهرهی قرمز و پنجاه مهرهی سیاهه. توی دومی صد مهرهست، قرمز و سیاه، ولی نمیدونیم چندتاش قرمزه. اگه یه مهرهی قرمز بیرون بیارید، جایزه میبرید. از کدوم شیشه برمیدارید؟
بیشتر آدمها شیشهی اول رو انتخاب میکنن؛ با اینکه شانس شیشهی دوم، از نظر حساب، ممکنه همونقدر یا حتی بیشتر باشه. ما احتمال معلوم رو به احتمال نامعلوم ترجیح میدیم. اسمش رو گذاشتن ابهامگریزی (Ambiguity Aversion).
زندگی فعلی ما، شیشهی اوله: میدونیم چند تا مهرهی قرمز داره و چند تا سیاه. تغییر، شیشهی دومه. حتی اگه شانس شیشهی دوم بهتر باشه، ذهن به سمت شیشهی معلوم کشیده میشه.
ترس از ندونستن
روانشناس کانادایی نیکلاس کارلتون (R. Nicholas Carleton)، سال ۲۰۱۶، توی یه مقالهی مروری پیشنهاد داد که ترس از ناشناخته شاید یکی از پایهایترین ترسهای آدم باشه؛ ترسی که پشت خیلی از ترسهای دیگه هم پنهانه. پژوهشگرها به میزان تحمل ندونستن توی هر آدم میگن تحمل ابهام، و برعکسش رو عدم تحمل ابهام (Intolerance of Uncertainty).
آدمها توی این ویژگی با هم فرق دارن. بعضیها راحت با «نمیدونم چی میشه» کنار میان؛ بعضیها تا همهچیز روشن نشه، آروم نمیگیرن. اگه شما از گروه دومید، تغییر براتون سختتره، و این عیب نیست؛ فقط یعنی باید بیشتر روی کوچیک کردن ناشناخته کار کنید. خبر خوب اینه که تحمل ابهام هم، مثل بیشتر چیزها، با تمرین بیشتر میشه.
پیشبینی بدی
یه دلیل دیگه که ترس از تغییر گاهی از اندازه بزرگتره: ما توی پیشبینی حال آیندهمون خوب نیستیم. سال ۱۹۹۸، دن گیلبرت و همکارهاش از آدمها خواستن پیشبینی کنن اگه یه اتفاق بد بیفته، مثلا رابطهشون تموم بشه یا یه موقعیت کاری مهم رو از دست بدن، چقدر ناراحت میشن و چقدر طول میکشه.
بعد، حال آدمهایی رو که واقعا اون اتفاق براشون افتاده بود سنجیدن. نتیجه: آدمها هم شدت و هم طول ناراحتی آینده رو بیشتر از واقعیت حدس میزدن. اسمش رو گذاشتن خطای پیشبینی هیجانی (Affective Forecasting). ناراحتی واقعی بود، ولی کوتاهتر و کمشدتتر از چیزی که پیشبینی شده بود.
وقتی جلوی یه تغییر ایستادید و ذهن میگه «اگه نشه، داغون میشم»، این رو یادتون باشه: پیشبینی ذهن از درد آینده، معمولا بزرگنمایی شدهست.
سپر ذهن
چرا پیشبینی ما اینقدر بدبینانهست؟ گیلبرت یه توضیح داد: ذهن یه جور سپر داره که بعد از اتفاقهای بد، کمکم آروممون میکنه؛ معنی پیدا میکنیم، خودمون رو با شرایط جدید جور میکنیم، چیزهای خوب تازه رو میبینیم. اسمش رو گذاشت سیستم ایمنی روانی (Psychological Immune System).
مشکل اینجاست که موقع پیشبینی، این سپر رو حساب نمیکنیم. فکر میکنیم اگه یه تغییر خوب پیش نره، تا ابد همونقدر حالمون بد میمونه؛ در حالی که ذهن، بیشتر از چیزی که فکر میکنیم، بلده خودش رو ترمیم کنه. این یعنی شما از چیزی که فکر میکنید، مقاومترید.
ترس یا هیجان
قلب تند میزنه، دستها عرق میکنه، شکم یه جوریه. این ترسه یا هیجان؟ بدن تقریبا یکی جواب میده؛ فرقش، اسمیه که ذهن روش میذاره.
«دارم میترسم»
ذهن دنبال خطر میگرده، میخواد فرار کنه، و همهی حواس میره سمت چیزی که ممکنه بد پیش بره.
«هیجان دارم»
همون انرژی، به سمت کاری که جلومونه میره؛ ذهن دنبال فرصت میگرده، نه فقط خطر.
سال ۲۰۱۴، روانشناس آمریکایی آلیسون وود بروکس (Alison Wood Brooks) از آدمها خواست قبل از یه کار استرسزا، مثل آواز خوندن جلوی جمع یا سخنرانی، به جای «آرومم» به خودشون بگن «هیجان دارم». این گروه بهتر از پسش براومدن و حس بهتری داشتن. آروم کردن یه بدن پرانرژی سخته؛ ولی میشه اسم اون انرژی رو عوض کرد.
یه مثال: کار تازه
یکی از پرجستجوترین شکلهای این ترس، ترس از تغییر شغله. یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که ده ساله توی یه کار ثابته. کار رو دوست نداره، ولی میدونه آخر ماه حقوقش میاد، همکارهاش رو میشناسه، و روزهاش قابل پیشبینیه. دلش میخواد بره سمت یه کار دیگه که بهش علاقه داره.
توی ذهنش، شیشهی معلوم، کار فعلیه. شیشهی نامعلوم، کار تازه. پیشبینی بدبینانهش اینه: «اگه نشه، بدبخت میشم و تا ابد پشیمونم». ابهامگریزی، ترس از ندونستن، خطای پیشبینی هیجانی، همه با هم کار میکنن.
توی ادامهی این درس، همین آدم رو با ابزارهایی که میبینیم جلو میبریم؛ نه برای اینکه حتما کارش رو عوض کنه، بلکه برای اینکه تصمیمش رو ترس نگیره. درس تغییر شغل هم بعدا کاملترش رو داره.
اسمش رو بذارید
قدم اول، دقیق کردن ترسه. «میترسم» خیلی کلیه. از چی دقیقا؟ از بیپولی؟ از اینکه بلد نباشم؟ از حرف بقیه؟ از اینکه پشیمون بشم؟ ترس کلی، مثل مه، همهجا رو میگیره؛ ترس اسمدار، مثل یه سنگ، یه جای مشخص داره و میشه دورش زد.
پژوهشهایی هم نشون دادن گذاشتن اسم روی حسها، یعنی نوشتن یا گفتن «الان نگرانم که …»، میتونه شدتشون رو کم کنه. پس اولین کار عملی: یه برگه بردارید و ترسهاتون رو دربارهی این تغییر، یکییکی و دقیق بنویسید. همین نوشتن، مه رو کمی کنار میزنه.
وقتی فهرست رو نوشتید، کنار هر ترس بنویسید که این ترس دربارهی چیزیه که دست شماست یا نه. ترس از بلد نبودن، دست شماست؛ میشه یاد گرفت. ترس از حرف بقیه، کمتر دست شماست. همین جدا کردن، نشون میده انرژیتون رو کجا بذارید.
سه ستون
حالا هر ترس رو بیارید توی سه ستون. روانشناس آمریکایی گری کلاین (Gary Klein) یه روش مشابه برای تیمها پیشنهاد داده: قبل از شروع یه پروژه، فرض کنید شکست خورده، و بنویسید چرا. اسمش رو گذاشت پیشمرگ (Premortem). برای یه تغییر شخصی، این سه ستون کار میکنه:
بدترین حالت
واقعا بدترین چیزی که ممکنه بشه چیه؟ دقیق، با عدد اگه میشه. «سه ماه بیکار بمونم.»
پیشگیری
چه کار کنم که احتمالش کم بشه؟ «تا کار تازه قطعی نشده، کار فعلی رو ول نکنم.»
جبران
اگه شد، چطور درستش کنم؟ «با پساندازم سه ماه دووم میارم و برمیگردم سراغ کار قبلی.»
بیشتر وقتها، وقتی بدترین حالت روی کاغذ میاد، میبینیم قابل جبرانه؛ و ترسی که راه جبران داره، دیگه اون ترس بیشکل قبلی نیست.
کسی که رفته
یکی از سریعترین راههای کوچیک کردن ناشناخته، حرف زدن با کسیه که همین راه رو رفته. اون آدم مه رو از اون طرف دیده. میتونه بگه سختترین بخشش چی بود، چی رو کاش زودتر میدونست، و چیزی که ازش میترسید، چقدر واقعی از آب دراومد.
دن گیلبرت توی یه پژوهش دیگه، سال ۲۰۰۹، نشون داد آدمها وقتی تجربهی یه نفر دیگه رو که همون موقعیت رو گذرونده بشنون، حال آیندهشون رو دقیقتر پیشبینی میکنن تا وقتی که فقط توضیح کامل اون موقعیت رو بخونن و خودشون تصور کنن. با این حال، بیشتر آدمها فکر میکنن تصور خودشون دقیقتره. پس اگه میتونید، یه نفر رو پیدا کنید و بپرسید.
دری که برمیگرده
ترس از تغییر گاهی از این میاد که تغییر رو یه در یهطرفه میبینیم: اگه رفتیم، دیگه راه برگشت نیست. ولی بیشتر تغییرها اینطوری نیستن. میشه یه کلاس رو امتحان کرد و ول کرد. میشه یه ماه یه عادت تازه رو امتحان کرد و اگه جواب نداد، کنار گذاشت. حتی خیلی از تغییرهای بزرگ، مثل کار تازه، اگه درست برنامهریزی بشن، راه برگشت دارن.
قبل از هر تغییر، این سوال رو بپرسید: «این تصمیم برگشتپذیره یا نه؟». اگه برگشتپذیره، ترس جای خیلی کمتری داره؛ بدترین حالت اینه که برمیگردید و یه چیز تازه یاد گرفتید. اگه برگشتناپذیره، اونوقت ارزش داره بیشتر وقت بذارید و سه ستون رو دقیقتر پر کنید.
قدم کوچیک توی مه
مه یه ویژگی جالب داره: هر قدم که جلو میرید، یه کم عقبتر میره. از جای خودتون، همهچیز مبهمه؛ ولی چند قدم که برید، اون تیکه از راه روشن میشه. برای تغییر هم همینه. خیلی از سوالهایی که الان جواب ندارن، فقط با شروع کردن جواب میگیرن.
برای آدم مثالمون، قدم کوچیک میتونه این باشه: یه دورهی کوتاه شبانه توی رشتهی تازه، بی ول کردن کار فعلی؛ یا یه پروژهی کوچیک آزاد آخر هفته. این قدمها برگشتپذیرن، هزینهی کمی دارن، و اطلاعات زیادی میدن: آیا واقعا این کار رو دوست داره؟ چقدر بلده؟ بازارش چطوره؟ درس آزمایش کوچیک به جای تصمیم بزرگ این روش رو کامل داره.
نردبون
یه اصل قدیمی یادگیری میگه: ذهن به چیزی که بارها باهاش روبهرو بشه و آسیبی نبینه، کمکم عادت میکنه و حساسیتش کم میشه. ولی اگه همیشه ازش دوری کنیم، ترس همونقدر میمونه یا حتی بزرگتر میشه؛ چون هیچوقت فرصت نمیدیم ببینیم اونقدرها هم خطرناک نیست.
برای همین، یه راه خوب کار با ترس، نردبونه: کارهایی که ازشون میترسید رو از آسون به سخت مرتب کنید، و از پلهی پایین شروع کنید. کسی که از حرف زدن جلوی جمع میترسه، اول توی یه جمع سه نفره یه نظر میده، بعد توی یه جلسهی کوچیک، بعد جلوی یه کلاس. هر پله که بی آسیب رد بشه، پلهی بعدی کوچیکتر به نظر میاد.
تمرین تحمل ندونستن
گفتیم تحمل ابهام با تمرین بیشتر میشه. تمرینش هم لازم نیست بزرگ باشه. چند تا مثال روزمره: یه بار، بی نگاه کردن به نظرهای بقیه، یه غذای تازه از منوی یه رستوران سفارش بدید. یه مسیر تازه رو تا خونه برید، بی مسیریاب. یه کتاب رو فقط از روی جلدش انتخاب کنید. یه روز تعطیل رو بی برنامهی دقیق شروع کنید.
هر کدوم از اینها یه کم ندونستن داره، ولی خطری نداره. هر بار که انجامش میدید و میبینید چیزی خراب نشد، یا حتی چیز خوبی پیدا کردید، ذهن یه کم بیشتر یاد میگیره که ندونستن همیشه خطر نیست. این تمرینهای کوچیک، وقتی جلوی یه تغییر بزرگ میرسید، به کمکتون میان.
بدن هم حرف داره
ترس فقط توی فکر نیست؛ توی بدن هم هست. وقتی بدن خستهست، گرسنهست یا بد خوابیده، ذهن خطرها رو بزرگتر میبینه. برای همین، تصمیمهای بزرگ رو بهتره نصفهشب و بعد از یه روز سخت نگیرید. یه قاعدهی ساده: اگه شب یه ترس خیلی بزرگ به نظر میاد، بنویسیدش و فردا صبح، بعد از خواب، دوباره بخونیدش. خیلی وقتها صبح کوچیکتر به نظر میاد.
کارهای سادهای مثل قدم زدن، چند نفس آروم و عمیق، یا حرف زدن با یه دوست، بدن رو از حالت آمادهباش بیرون میارن و به ذهن اجازه میدن واضحتر بسنجه. اینها ترس رو پاک نمیکنن، ولی کمک میکنن صدای ترس، از اندازهی واقعیش بلندتر نشه.
وقتی ترس درست میگه
همهی ترسها بزرگنمایی نیستن. گاهی ترس یه هشدار درسته: این تغییر واقعا الان وقتش نیست، یا خطرش از سودش بیشتره، یا هنوز آماده نیستیم. فرق ترس مفید و ترس بزرگشده چیه؟ سه ستون کمک میکنه ببینیم.
اگه بعد از نوشتن بدترین حالت، دیدید واقعا جبرانناپذیره و راه پیشگیری هم ندارید، شاید ترس داره درست میگه؛ و صبر کردن یا عوض کردن نقشه، کار عاقلانهایه. ولی اگه دیدید بدترین حالت قابل جبرانه و فقط ندونستن آزارتون میده، اونوقت ترس داره بیشتر از سهمش حرف میزنه. هدف این درس، شجاعت کورکورانه نیست؛ تصمیم با چشم باز.
ترس از پشیمونی
یکی از ترسهای بزرگ موقع تغییر، ترس از پشیمون شدنه: «اگه رفتم و پشیمون شدم چی؟». ولی پشیمونی یه طرف دیگه هم داره که کمتر بهش فکر میکنیم. سال ۱۹۹۵، دو روانشناس، توماس گیلوویچ (Thomas Gilovich) و ویکتوریا مدوک (Victoria Medvec)، از آدمها پرسیدن بزرگترین پشیمونیهای زندگیشون چیه. توی کوتاهمدت، آدمها بیشتر از کارهایی که کرده بودن پشیمون بودن؛ ولی توی بلندمدت، وقتی به سالها پیش نگاه میکردن، بیشتر از کارهایی پشیمون بودن که نکرده بودن.
پس ترازوی پشیمونی فقط یه کفه نداره. کنار «اگه رفتم و پشیمون شدم؟»، این رو هم بپرسید: «اگه نرفتم، ده سال بعد پشیمون میشم؟». درس پشیمانی این پژوهش رو کامل باز میکنه.
آخر مثال
برگردیم سراغ آدم مثالمون که میخواست کارش رو عوض کنه. ترسهاش رو اسم گذاشت: بیپولی، بلد نبودن، و حرف خونواده. سه ستون رو پر کرد و دید بدترین حالت، چند ماه درآمد کمتره، که با پسانداز قابل جبرانه. فهمید تصمیمش برگشتپذیره، چون اگه کار تازه جواب نده، کار قبلیش توی بازار هست. با دو نفر که همین راه رو رفته بودن حرف زد. و یه قدم کوچیک برداشت: یه دورهی شبانه، بی ول کردن کار.
شش ماه بعد، شاید کارش رو عوض کرده باشه، شاید فهمیده باشه کار تازه اونی نیست که فکر میکرد و همونجا بمونه. هر دو نتیجه خوبه؛ چون هیچکدوم رو ترس انتخاب نکرده.
ترس، توی هر سنی
ترس از تغییر توی هر سنی یه شکلی داره. بچهای که مدرسهش عوض میشه، از همکلاسیهای تازه میترسه. نوجوونی که باید رشته انتخاب کنه، از اشتباه کردن میترسه. آدم سیساله از عقب افتادن از بقیه میترسه، آدم پنجاهساله از اینکه «دیگه دیره»، و آدم هفتادساله از اینکه چیزهای تازه رو یاد نگیره.
ولی ابزارهای این درس برای همه کار میکنن. یه بچه هم میتونه ترسش رو اسم بذاره: «میترسم کسی باهام بازی نکنه». پدر یا مادرش میتونن با اون، بدترین حالت و راه جبرانش رو بگن: «اگه روز اول کسی باهات بازی نکرد، فردا تو یه نفر رو صدا کن». و یه آدم بزرگتر هم میتونه با یه قدم کوچیک، مثل یه کلاس آزمایشی، مه رو کنار بزنه. سن، شکل ترس رو عوض میکنه؛ راه کار باهاش رو نه.
چند باور رایج
- «آدمهای شجاع نمیترسن.» آدمهای شجاع هم میترسن؛ فقط نمیذارن ترس تصمیم رو بگیره.
- «اول باید ترسم بریزه، بعد شروع کنم.» بیشتر وقتها برعکسه؛ ترس با قدم برداشتن کم میشه، نه با صبر کردن.
- «اگه نشه، هیچوقت درست نمیشم.» ذهن درد آینده رو بزرگتر از واقعیت پیشبینی میکنه، و بیشتر از چیزی که فکر میکنیم، خودش رو ترمیم میکنه.
- «باید آروم باشم.» گاهی گفتن «هیجان دارم» از تلاش برای آروم شدن بهتر جواب میده.
تمرین امروز
امروز سه ستون، حدود بیست دقیقه.
- تغییری که انتخاب کردید رو بالای برگه بنویسید.
- ترسهاتون دربارهش رو دقیق و یکییکی بنویسید؛ از چی دقیقا میترسید.
- برای بزرگترین ترس، سه ستون بکشید: بدترین حالت، پیشگیری، جبران؛ و پرشون کنید.
- بنویسید این تغییر برگشتپذیره یا نه.
- یه نفر رو پیدا کنید که این راه رو رفته، و این هفته یه سوال ازش بپرسید.
- یه قدم خیلی کوچیک و برگشتپذیر انتخاب کنید و تاریخش رو بنویسید.
درس بعدی، یه چیز دیگه رو از نزدیک میبینه که خیلی وقتها با ترس قاطی میشه: مقاومت در برابر تغییر، اون بخشی از ما که میگه «نه».
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- ترس از تغییر بیشتر ترس از ندونستنه؛ ناشناخته که کوچیک بشه، ترس هم کوچیک میشه.
- ذهن بدیهای آینده رو بزرگتر و طولانیتر از واقعیت حدس میزنه.
- بدن ترس و هیجان رو تقریبا یکی حس میکنه؛ اسمی که روش میذاریم اثر داره.
- بدترین حالت، راه پیشگیری و راه جبران رو بنویسید؛ ترس نوشتهشده کوچیکتره.
- بیشتر تصمیمها برگشتپذیرن؛ با یه قدم کوچیک شروع کنید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.