سیستم باینری (مبنای دو) چیست
جواب کوتاه
سیستم باینری، یا مبنای دو، یه راه شمردنه که فقط دو رقم داره: صفر و یک. توی مبنای ده که هر روز به کار میبریم، ارزش هر رقم ده برابر رقم سمت راستشه؛ توی مبنای دو، دو برابر. پس از راست، جاها یعنی ۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶ و همینطور. عدد دودویی ۱۱۰۱ یعنی یه هشت، یه چهار، صفر دو و یه یک؛ که میشه سیزده. کامپیوتر با مبنای دو کار میکنه، چون مدار برقی فقط دو حالت رو مطمئن تشخیص میده: برق هست، برق نیست. هر صفر یا یک رو یه بیت میگن، و هشت بیت، یه بایت، که ۲۵۶ حالت مختلف داره.
یه ردیف لامپ
چهار لامپ رو کنار هم تصور کنید که هر کدوم فقط روشن یا خاموش میشه. حالا یه قرار بذاریم: لامپ سمت راست اگه روشن باشه، یعنی ۱؛ لامپ کنارش، ۲؛ بعدی، ۴؛ و سمت چپ، ۸. برای نشون دادن یه عدد، عددهای لامپهای روشن رو جمع میکنیم. اگه لامپهای ۸ و ۴ و ۱ روشن باشن، عدد ما ۱۳ ـه.
با همین چهار لامپ، میشه هر عدد از صفر تا پونزده رو نشون داد. این، کل ایدهی سیستم باینریه؛ و کامپیوتر دقیقا همین کار رو میکنه، فقط با میلیاردها لامپ ریز به اسم ترانزیستور. توی درس قبل دیدیم لایبنیتس سیصد سال پیش دربارهی همین شمردن نوشت.
چرا ما با ده میشمریم
ما آدمها با مبنای ده میشمریم؛ احتمالا چون ده تا انگشت داریم. ده رقم داریم، از صفر تا نه، و وقتی به ده میرسیم، رقمها تموم میشن؛ پس یه یک توی جای بعدی میذاریم و از صفر شروع میکنیم: ۱۰. این، اونقدر برامون عادیه که فکر میکنیم تنها راه شمردنه.
ولی فرهنگهای مختلف، مبناهای دیگهای هم به کار بردن. بابلیهای باستان با شصت میشمردن؛ و برای همین هنوز یه ساعت شصت دقیقهست و یه دایره، سیصد و شصت درجه. مبنا، یه قرارداده؛ و کامپیوترها، قرارداد دو رو انتخاب کردن.
جای هر رقم، ارزشش
توی عدد ۳۴۲، رقم ۲ یعنی دو تا یکی، ۴ یعنی چهار تا دهتایی، و ۳ یعنی سه تا صدتایی. یه رقم یکسان، توی جاهای مختلف، ارزش متفاوت داره؛ به این، ارزش جایگاه (Place Value) میگن. توی مبنای ده، هر جا ده برابر جای سمت راستشه: یکان، دهگان، صدگان، هزارگان.
این ایدهی ساده، یکی از بزرگترین اختراعهای تاریخه. پیش از اون، مثلا با عددهای رومی، نوشتن و حساب کردن عددهای بزرگ خیلی سخت بود. همین ایده، که از هند و از راه ریاضیدانهایی مثل خوارزمی به دنیا رسید، پایهی مبنای دو هم هست.
مبنای دو: همون ایده، با دو رقم
سیستم باینری (Binary)، یا دودویی، دقیقا همون ایدهی ارزش جایگاهه، فقط با دو رقم: صفر و یک. هر جا، دو برابر جای سمت راستشه. پس از راست: یکان، دوتاییها، چهارتاییها، هشتتاییها، شونزدهتاییها، و همینطور. هر رقم هم فقط میگه اون جا «هست» یا «نیست».
پس عدد دودویی ۱۰۱ یعنی: یه چهارتایی، هیچ دوتایی، و یه یکی؛ یعنی پنج. و ۱۱۰ یعنی یه چهار، یه دو و هیچ یک؛ یعنی شش. برای اینکه با عددهای مبنای ده قاطی نشن، گاهی کنار عدد دودویی یه ۲ کوچیک مینویسن، یا اولش 0b میذارن.
شمردن با صفر و یک
بیاید از صفر تا هشت به مبنای دو بشمریم: صفر، ۰. یک، ۱. حالا رقمها تموم شدن؛ پس مثل وقتی که توی مبنای ده به ده میرسیم، یه یک توی جای بعدی میذاریم: دو، ۱۰. سه، ۱۱. باز رقمها تموم شدن: چهار، ۱۰۰. پنج، ۱۰۱. شش، ۱۱۰. هفت، ۱۱۱. هشت، ۱۰۰۰.
ببینید چه الگویی پیدا میشه: هر وقت یه عدد فقط یه یک داشته باشه و بقیه صفر، یه توان دوئه: ۱، ۱۰، ۱۰۰، ۱۰۰۰، یعنی یک، دو، چهار، هشت. و درست پیش از هر کدوم، یه عدد پر از یک میاد: ۱، ۱۱، ۱۱۱. مثل ۹۹۹ پیش از ۱۰۰۰ توی مبنای ده.
تبدیل مبنای دو به ده
برای تبدیل یه عدد دودویی به مبنای ده، از راست، زیر هر رقم ارزش جاش رو بنویسید: ۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶ و همینطور. بعد ارزش جاهایی که یک دارن رو جمع کنید. مثلا ۱۰۱۱۰: از راست، صفر یکان، یک دوتایی، یک چهارتایی، صفر هشتتایی، یک شونزدهتایی. جمع: ۲ + ۴ + ۱۶ = ۲۲.
این روش، دقیقا همون کاریه که با مبنای ده هم ناخودآگاه انجام میدیم: ۳۴۲ یعنی ۳ صد + ۴ ده + ۲ یک. فقط اینجا، ضریبها همیشه صفر یا یکن، پس کار، فقط جمع کردن ارزش جاهای روشنه؛ همون لامپهای اول درس.
تبدیل مبنای ده به دو
برای کار برعکس، یه روش ساده هست: عدد رو مدام بر دو تقسیم کنید و باقیموندهها رو بنویسید، تا به صفر برسید. بعد، باقیموندهها رو از پایین به بالا بخونید. مثلا سیزده: ۱۳ تقسیم بر ۲ میشه ۶، باقیمونده ۱. ۶ تقسیم بر ۲، ۳ با باقیمونده ۰. ۳ تقسیم بر ۲، ۱ با باقیمونده ۱. ۱ تقسیم بر ۲، صفر با باقیمونده ۱.
باقیموندهها از پایین به بالا: ۱۱۰۱. و برای امتحان: ۸ + ۴ + ۱ = ۱۳. درسته. یه روش دیگه هم هست: بزرگترین توان دویی که توی عدد جا میشه رو پیدا کنید، کم کنید، و با باقیمونده تکرار کنید. هر دو روش به یه جواب میرسن.
چرا کامپیوتر مبنای دو رو انتخاب کرد
شاید بپرسید چرا کامپیوترها با مبنای ده نمیسازن، که برای ما راحتتره. جواب، توی برقه. یه مدار برقی، سادهترین و مطمئنترین کاری که میتونه بکنه، تشخیص دو حالته: برق هست یا نیست، ولتاژ بالاست یا پایین. برای مبنای ده، باید ده سطح مختلف برق رو با دقت از هم جدا کرد؛ که خیلی سختتر و پرخطاتره.
چند کامپیوتر اولیه، واقعا با مبنای ده ساخته شدن؛ ولی مبنای دو، به خاطر سادگی و اطمینانش، برنده شد. و یه مزیت دیگه هم داره: منطق «درست و نادرست» هم دو حالت داره، پس مدارهای منطقی و حساب، با یه زبان واحد کار میکنن.
نوسان برق و اطمینان
برق توی مدارها هیچوقت کاملا ثابت نیست؛ همیشه کمی بالا و پایین میره، به این نوسان یا نویز (Noise) میگن. اگه قرار بود ده سطح برق رو از هم جدا کنیم، یه نوسان کوچیک، میتونست یه ۵ رو به ۶ تبدیل کنه. ولی با دو سطح، مرز خیلی پهنه: هر چیزی بالای وسط، یک؛ هر چیزی پایین، صفر.
این، دلیل اینه که کامپیوترها اینقدر دقیقن. یه عکس دیجیتال رو هزار بار کپی کنید، هیچوقت خراب نمیشه؛ چون هر بیت، یا صفره یا یک، و یه نوسان کوچیک، به اندازهای نیست که یکی رو به اون یکی تبدیل کنه. این، همون مزیت دیجیتال بر آنالوگه که توی درس دوم دیدیم.
توانهای دو: عددهای آشنای کامپیوتر
ارزش جاها توی مبنای دو، توانهای دوئن: ۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶، ۳۲، ۶۴، ۱۲۸، ۲۵۶، ۵۱۲، ۱۰۲۴. اگه دقت کرده باشید، این عددها توی دنیای کامپیوتر همهجا هستن: گوشی ۶۴ یا ۱۲۸ یا ۲۵۶ گیگابایتی، رم ۸ یا ۱۶ گیگابایتی.
دلیلش اینه که با هر بیت تازه، تعداد حالتها دو برابر میشه؛ پس اندازههای طبیعی حافظه، توانهای دوئن. یه نکتهی جالب: دو به توان ده، یعنی ۱۰۲۴، خیلی نزدیک به هزاره؛ برای همین قدیمها به ۱۰۲۴ بایت، «کیلوبایت» میگفتن. امروز برای دقت، گاهی به اون کیبیبایت میگن.
هر عددی میتونه مبنا باشه
مبنای ده و دو، تنها مبناها نیستن. هر عدد بزرگتر از یک میتونه مبنا باشه. توی مبنای هشت، رقمها از صفر تا هفتن و هر جا هشت برابر جای قبلی. توی مبنای سه، صفر و یک و دو. قاعده همیشه یکیه: به تعداد مبنا رقم داریم، و هر جا، مبنا برابر جای سمت راستش.
این یعنی هر عدد رو میشه توی هر مبنایی نوشت؛ خود عدد عوض نمیشه، فقط شکل نوشتنش. سیزده، چه با «۱۳» نوشته بشه، چه با «۱۱۰۱»، چه با «D» توی مبنای شونزده، همون تعداد سیب رو نشون میده. فهمیدن این جدایی میون عدد و شکل نوشتنش، کلید فهم مبناهاست.
بیتها خودشون معنی ندارن
یه نکتهی مهم که خیلیها دیر میفهمن: یه رشته بیت، خودش هیچ معنیای نداره؛ معنیش به قراردادی بستگی داره که باهاش میخونیمش. بایت ۰۱۰۰۰۰۰۱ میتونه عدد ۶۵ باشه، یا حرف A انگلیسی، یا سطح روشنایی یه رنگ، یا بخشی از یه دستور پردازنده.
کامپیوتر خودش نمیدونه یه بایت «چیه»؛ برنامهای که اون رو میخونه، تصمیم میگیره با چه قراردادی بخونتش. برای همین، اگه یه فایل متنی رو با برنامهی عکس باز کنید، یه تصویر بیمعنی میبینید: همون بیتها، با قرارداد اشتباه.
تا ۳۱ با یه دست
یه بازی جالب: با پنج انگشت یه دست، به مبنای دو بشمرید. شست، یک؛ انگشت اشاره، دو؛ وسطی، چهار؛ حلقه، هشت؛ کوچیکه، شونزده. هر انگشت باز یعنی یک و بسته یعنی صفر. با این روش، با یه دست، از صفر تا ۳۱ رو میشه نشون داد؛ و با دو دست، تا ۱۰۲۳.
این بازی، بهترین تمرین برای حس کردن مبنای دوئه. وقتی چند بار با انگشت تا ۳۱ بشمرید، الگوی شمردن دودویی، که هر بیت نصف دفعههای بیت قبلی عوض میشه، توی ذهنتون جا میفته؛ بی هیچ فرمولی.
بیت: کوچیکترین تکهی اطلاعات
هر رقم دودویی، یعنی هر صفر یا یک، یه بیت (Bit) ـه؛ کوتاهشدهی Binary Digit، یعنی رقم دودویی. بیت، کوچیکترین تکهی اطلاعاته: جواب یه سوال بله یا نه. چراغ روشنه؟ در بازه؟ این پیکسل سیاهه؟
با یه بیت، دو حالت داریم. با دو بیت، چهار حالت: ۰۰، ۰۱، ۱۰، ۱۱. با سه بیت، هشت. هر بیت تازه، تعداد حالتها رو دو برابر میکنه. این قانون ساده، توضیح میده چرا با تعداد نسبتا کمی بیت، میشه عددها، رنگها و حرفهای خیلی زیادی رو نشون داد.
بایت: هشت بیت کنار هم
کامپیوترها معمولا بیتها رو هشتتا هشتتا کنار هم میذارن؛ به هر هشت بیت، یه بایت (Byte) میگن. یه بایت، ۲۵۶ حالت مختلف داره، یعنی دو به توان هشت؛ پس میتونه یه عدد از صفر تا ۲۵۵ رو نگه داره. این برای یه حرف انگلیسی، یا یه سطح روشنایی یه رنگ، کافیه.
اندازهی فایلها و حافظهها، با بایت شمرده میشه: کیلوبایت، حدود هزار بایت؛ مگابایت، حدود یه میلیون؛ گیگابایت، حدود یه میلیارد؛ ترابایت، حدود هزار میلیارد. یه عکس گوشی معمولا چند مگابایته، یعنی چند میلیون بایت، یعنی دهها میلیون بیت.
با n بیت، چند حالت
قاعدهی کلی سادهست: با n بیت، دو به توان n حالت داریم. هشت بیت، ۲۵۶. شونزده بیت، ۶۵٬۵۳۶. سیودو بیت، حدود چهار میلیارد و سیصد میلیون. شصتوچهار بیت، یه عدد خیلی بزرگ، حدود هجده میلیارد میلیارد.
این قاعده توی زندگی واقعی هم اثر داره. نشونیهای قدیمی اینترنت، سیودو بیتی بودن، یعنی حدود چهار میلیارد نشونی؛ که برای دنیایی با میلیاردها دستگاه کم اومد. نسل تازهی نشونیها، صدوبیستوهشت بیتیه؛ یعنی تعدادی که عملا هیچوقت تموم نمیشه. درس نشانی IP این داستان رو کاملتر میگه.
جمع کردن به مبنای دو
جمع کردن به مبنای دو، از جمع مبنای ده هم سادهتره؛ چون فقط چهار حالت داره: ۰ + ۰ = ۰. ۰ + ۱ = ۱. ۱ + ۰ = ۱. و ۱ + ۱ = ۱۰، یعنی دو؛ که یعنی صفر مینویسیم و یه یک به جای بعدی میبریم، دقیقا مثل وقتی که توی مبنای ده، ۵ + ۵ میشه صفر با یه ده بر یک.
مثلا ۰۱۱ + ۰۰۱، یعنی سه بهاضافهی یک: از راست، ۱ + ۱ = ۱۰، صفر مینویسیم و یک میبریم. جای دوم: ۱ + ۰ + یکبرده = ۱۰، باز صفر و یک میبریم. جای سوم: ۰ + ۰ + یکبرده = ۱. جواب: ۱۰۰، یعنی چهار. درسته.
«ده بر یک» در مدار
توی درس بعدی ایستگاه سوم، میبینیم که همین جمع، با چند گیت منطقی ساخته میشه: یه مدار کوچیک که دو بیت و یه «بر یک» رو میگیره و یه بیت جواب و یه «بر یک» تازه میده. هشت تا از این مدارها کنار هم، دو بایت رو جمع میکنن.
این، یکی از زیباترین نقطههای تاریخ کامپیوتره: جمع کردن، که بچهها توی دبستان یاد میگیرن، با چند کلید برقی که فقط روشن و خاموش میشن، ساخته میشه. و هر حسابی، از ضرب تا تقسیم، در نهایت به همین جمعهای کوچیک تکیه میکنه.
عددهای منفی
اگه فقط صفر و یک داریم، علامت منفی رو چطور نشون بدیم؟ سادهترین ایده اینه که یه بیت رو برای علامت کنار بذاریم. ولی کامپیوترهای امروزی، یه روش زیرکانهتر به کار میبرن به اسم مکمل دو (Two's Complement)، که باعث میشه همون مدار جمع، تفریق رو هم بی هیچ تغییری انجام بده.
جزئیاتش برای این درس لازم نیست؛ فقط یه نکتهی جالب: توی این روش، یه بایت به جای صفر تا ۲۵۵، از منفی ۱۲۸ تا مثبت ۱۲۷ رو نشون میده. همون ۲۵۶ حالت، فقط نصفش برای منفیها. اینطوری، یه مدار، هم جمع میکنه، هم تفریق.
زوج و فرد، با یه نگاه
یه ترفند قشنگ مبنای دو: برای فهمیدن اینکه یه عدد زوجه یا فرد، فقط به آخرین بیت، یعنی بیت سمت راست، نگاه کنید. اگه صفر بود، عدد زوجه؛ اگه یک بود، فرده. چون همهی جاهای دیگه، ارزش زوج دارن: ۲، ۴، ۸ و بقیه.
این، مثل اینه که توی مبنای ده، برای فهمیدن بخشپذیری بر ده، فقط به رقم آخر نگاه کنید. کامپیوترها از همین ترفندها برای سریعتر کردن کارها استفاده میکنن؛ خیلی از محاسبههایی که برای ما چند قدم دارن، توی مبنای دو، فقط نگاه به یه بیته.
دو برابر کردن با یه جابهجایی
توی مبنای ده، برای ضرب یه عدد در ده، کافیه یه صفر سمت راستش بذاریم: ۳۴ میشه ۳۴۰. توی مبنای دو، همین کار، عدد رو دو برابر میکنه: ۱۰۱، یعنی پنج، با یه صفر اضافه، میشه ۱۰۱۰، یعنی ده. و برداشتن آخرین رقم، عدد رو نصف میکنه، بی باقیمونده.
به این کار، جابهجایی بیتها (Bit Shift) میگن، و برای پردازنده، خیلی سریعتر از ضرب و تقسیم واقعیه. برای همین، برنامهها و مترجمها، هر جا بتونن، ضرب و تقسیم بر دو و توانهای دو رو با همین جابهجایی انجام میدن.
صفر و یک، دور و بر ما
مبنای دو فقط توی پردازنده نیست. نشونیهای اینترنت، به شکل بیت تعریف میشن. رنگ هر نقطهی صفحه، معمولا سه بایته، یکی برای سرخ، یکی سبز، یکی آبی؛ یعنی هر کدوم ۲۵۶ سطح، و روی هم، بیشتر از شونزده میلیون رنگ. صدا، متن، عکس، همه در نهایت رشتهای از بیتان.
حتی بارکد و کد کیوآر، که با گوشی میخونید، الگوهایی از سیاه و سفیدن؛ یعنی صفر و یکهایی که یه دوربین میخونه. ایستگاه دوم این مسیر، درسهای جدایی داره برای اینکه عدد، متن، عکس و صدا دقیقا چطور به بیت تبدیل میشن.
خط بریل: یه مثال دودویی قدیمی
خط بریل، که نابیناها با لمس میخونن، یه مثال زیبای دودوییه. هر حرف، توی یه قاب ششنقطهای نوشته میشه، و هر نقطه یا برجستهست یا نه؛ یعنی شش بیت. پس شش نقطه، دو به توان شش، یعنی ۶۴ شکل مختلف میسازن؛ کافی برای حرفها، عددها و نشونهها.
لویی بریل، که خودش از بچگی نابینا شده بود، این خط رو حدود سال ۱۸۲۴، وقتی پونزده سالش بود، ساخت. بیشتر از یه قرن پیش از کامپیوترهای برقی، بی اینکه اسمش رو بذاره، یه سیستم دودویی ساخته بود که هنوز میلیونها نفر هر روز ازش استفاده میکنن.
لایبنیتس و صفر و یک
گوتفرید لایبنیتس، ریاضیدان و فیلسوف آلمانی، سال ۱۷۰۳ مقالهای دربارهی حساب با فقط صفر و یک منتشر کرد. لایبنیتس از سادگی این سیستم شگفتزده بود و فکر میکرد با همین دو رقم، همهی عددها و حسابها رو میشه نشون داد.
اون موقع، این فقط یه کنجکاوی ریاضی بود؛ هیچ ماشینی برای استفاده ازش نبود. بیشتر از دو قرن بعد، دههی ۱۹۳۰، یه دانشجوی آمریکایی به اسم کلود شانون نشون داد که مدارهای کلیددار برقی، دقیقا با منطق صفر و یک کار میکنن؛ و همین، پل میون ایدهی لایبنیتس و کامپیوترهای واقعی شد.
یه کوتاهنویسی: مبنای شونزده
عددهای دودویی خیلی زود دراز میشن؛ ۲۵۵ میشه ۱۱۱۱۱۱۱۱. برای همین، برنامهنویسها اغلب از مبنای شونزده (Hexadecimal) استفاده میکنن، که هر رقمش دقیقا چهار بیته. رقمهاش صفر تا نه، و بعد A تا F برای ده تا پونزده. پس ۱۱۱۱۱۱۱۱ میشه FF.
این مبنا رو احتمالا دیدید، حتی اگه اسمش رو نمیدونستید: رنگهای سایتها، مثل #FF0000 برای سرخ، به مبنای شونزدهن. درس مبنای شونزده کامل نشونش میده.
جواب کوتاه
«سیستم باینری چیست» و «تبدیل مبنای دو به ده» از سوالهای رایج ریاضی و کار و فناوریان. یه جواب کوتاه:
سیستم باینری یا مبنای دو، سیستم عددنویسی با دو رقم صفر و یکه، که ارزش هر جایگاهش دو برابر جایگاه سمت راستشه. کامپیوترها از این سیستم استفاده میکنن، چون مدارهای برقی دو حالت روشن و خاموش رو با اطمینان تشخیص میدن. برای تبدیل به مبنای ده، ارزش جایگاههایی که رقم یک دارن رو جمع میکنیم.
چند باور رایج
- «کامپیوتر فقط عدد صفر و یک رو میشناسه، پس عدد بزرگ نمیفهمه.» با بیتهای بیشتر، هر عددی.
- «مبنای دو سختتر از مبنای دهست.» همون ایدهست، با رقمهای کمتر.
- «۱۰ همیشه یعنی ده.» توی مبنای دو، یعنی دو.
- «کیلوبایت دقیقا هزار بایته.» گاهی ۱۰۲۴؛ بستگی به قرارداد داره.
- «باینری رو کامپیوتر اختراع کرد.» لایبنیتس و بریل، خیلی پیشتر.
یه مثال
کیانا کلاس هشتمه و تکلیف داشت چند عدد رو به مبنای دو تبدیل کنه. هر بار گیج میشد که باقیموندهها رو از کدوم طرف بخونه. پدرش یه پیشنهاد داد: چهار تا لیوان کنار هم بذاره و روشون بنویسه ۸، ۴، ۲، ۱؛ و برای هر عدد، توی لیوانهایی که لازمه یه سکه بندازه.
برای ۱۱، کیانا اول یه سکه توی لیوان ۸ انداخت؛ سه تا موند. بعد توی ۲، و یکی موند؛ و توی ۱. لیوانها: پر، خالی، پر، پر؛ یعنی ۱۰۱۱. از اون روز، تبدیل مبنا براش یه بازی شد؛ و وقتی معلمش یه عدد بزرگ داد، کیانا فقط چند لیوان دیگه، با ۱۶ و ۳۲، اضافه کرد.
تمرین امروز
امروز با دست، به مبنای دو بشمرید.
- با انگشتهای یه دست، که هر کدوم یه بیته، از صفر تا ۳۱ بشمرید.
- سن خودتون رو به مبنای دو تبدیل کنید.
- عدد دودویی ۱۰۱۰۱ رو به مبنای ده برگردونید.
- ۵ و ۳ رو به مبنای دو جمع کنید و جواب رو امتحان کنید.
- بشمرید با ده بیت، چند حالت مختلف میشه ساخت.
با این درس، ایستگاه اول تموم شد. ایستگاه بعدی، دقیقتر سراغ بیت و بایت میره: بیت و بایت: کیلوبایت تا ترابایت.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مبنای دو فقط دو رقم داره: صفر و یک.
- ارزش جاها از راست: ۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶ و همینطور.
- کامپیوتر دودوییه چون برق، دو حالت مطمئن داره.
- تبدیل به ده: جمع ارزش جاهای یک؛ تبدیل از ده: نصف کردن پشت سر هم.
- بیت یه رقم دودوییه؛ هشت بیت یه بایته، با ۲۵۶ حالت.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.