آموزشبرنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر

کامپیوتر چطور کار می‌کند

کامپیوتر چگونه کار می کند، از ترانزیستور و سیستم باینری تا پردازنده، حافظه و سیستم عامل: وظایف سیستم عامل، کرنل، پردازه، فایل سیستم و راه افتادن کامپیوتر؛ با تصویر و به زبان ساده.

از صفر۱۰ ایستگاه۴۶ درس۵ درس آماده

شروع۴ از ۴ درس آماده

پیش از جزئیات، یک نگاه از بالا به جعبه‌ای که هر روز با آن کار می‌کنید.

  1. کامپیوتر چطور کار می‌کند: از کجا شروع کنیمآماده

    این مسیر از برق و صفر و یک شروع می‌کند و به سیستم‌عامل می‌رسد؛ هر لایه روی لایه‌ی قبل.

  2. کامپیوتر چیست: ماشینی که دستور اجرا می‌کندآماده

    ورودی، پردازش، حافظه و خروجی؛ چهار بخشی که هر کامپیوتر، از گوشی تا سرور، دارد.

  3. لایه‌های کامپیوتر: از برق تا اپآماده

    سخت‌افزار، سیستم‌عامل و برنامه؛ هر لایه پیچیدگی لایه‌ی زیرش را پنهان می‌کند.

  4. تاریخچه‌ی کوتاه کامپیوترآماده

    از ماشین‌حساب مکانیکی تا گوشی؛ ایده‌هایی که هنوز در هر کامپیوتر هستند.

صفر و یک۱ از ۶ درس آماده

کامپیوتر همه‌چیز را با دو حالت نگه می‌دارد؛ ببینید چطور.

  1. سیستم باینری (مبنای دو) چیستآماده

    شمردن با فقط دو رقم؛ چون مدار برقی فقط دو حالت روشن و خاموش را مطمئن تشخیص می‌دهد.

  2. بیت و بایت: کیلوبایت تا ترابایت به‌زودی

    بیت یک صفر یا یک است و بایت هشت بیت؛ فایل‌ها و حافظه را با این‌ها می‌شماریم.

  3. عدد در کامپیوتر: صحیح و اعشاری به‌زودی

    چرا ۰٫۱ به‌اضافه‌ی ۰٫۲ در کامپیوتر دقیقا ۰٫۳ نمی‌شود.

  4. متن در کامپیوتر: از ASCII تا یونیکد به‌زودی

    هر حرف یک عدد است؛ یونیکد (Unicode) همه‌ی خط‌های دنیا، از جمله فارسی، را شماره داده.

  5. عکس و صدا در کامپیوتر به‌زودی

    عکس جدولی از نقطه‌های رنگی و صدا رشته‌ای از عددهای اندازه‌گیری‌شده است.

  6. مبنای شانزده (Hex) و چرا برنامه‌نویس‌ها دوستش دارند به‌زودی

    راه کوتاه‌تر نوشتن عددهای دودویی؛ رنگ‌های صفحه‌ی وب هم با آن نوشته می‌شوند.

از برق تا منطق۴ درس، به‌زودی

صفر و یک را چطور به حساب و تصمیم تبدیل می‌کنیم.

  1. ترانزیستور چیست به‌زودی

    کلید برقی کوچکی که با برق باز و بسته می‌شود؛ هر پردازنده میلیاردها از آن دارد.

  2. گیت منطقی چیست: و، یا، نه به‌زودی

    مدارهای کوچکی که منطق درست و غلط را با برق اجرا می‌کنند.

  3. جمع با گیت‌ها: کامپیوتر چطور حساب می‌کند به‌زودی

    چند گیت کنار هم دو عدد دودویی را جمع می‌کنند؛ همه‌ی حساب از همین شروع می‌شود.

  4. تراشه و قانون مور به‌زودی

    میلیاردها ترانزیستور روی یک تکه سیلیکون؛ و چرا کامپیوترها هر سال سریع‌تر شدند.

پردازنده۶ درس، به‌زودی

مغز کامپیوتر، که دستورها را یکی پس از دیگری اجرا می‌کند.

  1. پردازنده (CPU) چیستدر مسیر آموزش‌های تکیآماده
  2. پردازنده چگونه کار می کند: خواندن، فهمیدن، اجرا به‌زودی

    چرخه‌ای که میلیاردها بار در ثانیه تکرار می‌شود: دستور را بیاور، بفهم، اجرا کن.

  3. زبان ماشین و اسمبلی به‌زودی

    دستورهایی که پردازنده واقعا می‌فهمد؛ هر خط کد سطح بالا به چندین دستور از این‌ها تبدیل می‌شود.

  4. فرکانس پردازنده: گیگاهرتز یعنی چه به‌زودی

    ضربان پردازنده؛ و چرا گیگاهرتز بیشتر همیشه یعنی سریع‌تر نیست.

  5. هسته و رشته: چند کار هم‌زمان به‌زودی

    چند پردازنده‌ی کوچک در یک تراشه؛ و چرا هر برنامه‌ای از همه‌شان استفاده نمی‌کند.

  6. کارت گرافیک (GPU) و فرقش با پردازنده به‌زودی

    هزاران هسته‌ی ساده برای کارهای موازی؛ برای بازی، و حالا برای هوش مصنوعی.

حافظه۵ درس، به‌زودی

داده باید جایی بماند؛ هر حافظه سرعت و قیمت خودش را دارد.

  1. سلسله‌مراتب حافظه: سریع و کوچک تا کند و بزرگ به‌زودی

    رجیستر، کش، رم و دیسک؛ هر پله سریع‌تر و گران‌تر از پله‌ی پایین.

  2. رم (RAM) چیستدر مسیر آموزش‌های تکیآماده
  3. حافظه کش چیست به‌زودی

    حافظه‌ی خیلی سریع کنار پردازنده که داده‌ی پرکاربرد را نزدیک نگه می‌دارد.

  4. حافظه‌ی ماندگار: هارد و SSDدر مسیر آموزش‌های تکیآماده
  5. نشانی حافظه و اشاره‌گر به‌زودی

    هر خانه‌ی حافظه شماره دارد؛ برنامه‌ها با این شماره‌ها داده را پیدا می‌کنند.

سیستم عامل۵ درس، به‌زودی

مدیر کامپیوتر، که میان سخت‌افزار و برنامه‌ها می‌ایستد.

  1. سیستم عامل چیست به‌زودی

    نرم‌افزاری که سخت‌افزار را اداره می‌کند و به برنامه‌ها راه ساده‌ای برای کار با آن می‌دهد.

  2. وظایف سیستم عامل به‌زودی

    مدیریت پردازنده، حافظه، فایل، دستگاه‌ها و امنیت؛ پنج کار اصلی.

  3. انواع سیستم عامل: ویندوز، مک، لینوکس، اندروید به‌زودی

    خانواده‌های اصلی و فرق‌هایشان، بی طرفداری از یکی.

  4. کرنل چیست به‌زودی

    هسته‌ی سیستم‌عامل که به سخت‌افزار دسترسی کامل دارد؛ برنامه‌ها فقط از راه آن به سخت‌افزار می‌رسند.

  5. روشن شدن کامپیوتر: از بایوس تا صفحه‌ی ورود به‌زودی

    بایوس یا UEFI، بارگذار و کرنل؛ چند ثانیه‌ای که پیش از دیدن صفحه می‌گذرد.

برنامه‌ها در حال اجرا۵ درس، به‌زودی

ده‌ها برنامه هم‌زمان اجرا می‌شوند؛ سیستم‌عامل چطور نوبت می‌دهد.

  1. پردازه (Process) چیست به‌زودی

    برنامه‌ای در حال اجرا، با حافظه و منابع خودش.

  2. رشته (Thread) و فرقش با پردازه به‌زودی

    چند مسیر اجرا درون یک برنامه که حافظه‌ی مشترک دارند.

  3. زمان‌بندی: پردازنده میان برنامه‌ها چطور تقسیم می‌شود به‌زودی

    سیستم‌عامل هر چند میلی‌ثانیه نوبت را عوض می‌کند و حس هم‌زمانی می‌سازد.

  4. مدیریت حافظه و حافظه‌ی مجازی به‌زودی

    هر برنامه فکر می‌کند همه‌ی حافظه مال خودش است؛ سیستم‌عامل این خیال را می‌سازد.

  5. هم‌زمانی و مشکل‌هایش به‌زودی

    وقتی دو کار هم‌زمان یک چیز را تغییر می‌دهند؛ قفل و بن‌بست به زبان ساده.

فایل و دستگاه۵ درس، به‌زودی

داده‌ی ماندگار و ارتباط با دنیای بیرون.

  1. فایل سیستم چیست به‌زودی

    روش سیستم‌عامل برای نگه داشتن فایل و پوشه روی دیسک؛ NTFS، APFS و ext4.

  2. فایل، پوشه و مسیر به‌زودی

    هر فایل یک نشانی دارد؛ مسیر مطلق و نسبی.

  3. اجازه‌ی دسترسی به فایل به‌زودی

    چه کسی می‌تواند بخواند، بنویسد یا اجرا کند؛ پایه‌ی امنیت سیستم‌عامل.

  4. درایور چیست به‌زودی

    برنامه‌ای که به سیستم‌عامل یاد می‌دهد با یک دستگاه مشخص حرف بزند.

  5. ورودی و خروجی: کیبورد تا شبکه به‌زودی

    کامپیوتر چطور با دستگاه‌های کندتر از خودش کار می‌کند بی اینکه منتظر بماند.

کامپیوترها کنار هم۴ درس، به‌زودی

امروز کمتر برنامه‌ای روی یک کامپیوتر تنها اجرا می‌شود.

  1. سرور چیستدر مسیر آموزش‌های تکیآماده
  2. ماشین مجازی: چند کامپیوتر در یکی به‌زودی

    نرم‌افزاری که یک کامپیوتر را به چند کامپیوتر جدا تقسیم می‌کند.

  3. کانتینر چیستدر مسیر لینوکس، داکر و رایانش ابری
  4. شبکه چطور کامپیوترها را به هم وصل می‌کنددر مسیر آموزش شبکه به زبان سادهآماده
پایان راه۲ درس، به‌زودی

همه‌ی لایه‌ها در یک داستان.

  1. یک کلیک، از انگشت تا ترانزیستور به‌زودی

    دنبال کردن یک کلیک از دکمه‌ی موس تا پردازنده، حافظه، سیستم‌عامل و صفحه.

  2. بعد از این مسیر به‌زودی

    الگوریتم، لینوکس و داکر، یا برنامه‌نویسی؛ بسته به اینکه کدام لایه را بیشتر می‌خواهید.