آموزشکامپیوتر چطور کار می‌کند

درس ۲ از ۴۶، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۲۸ دقیقه خواندن

کامپیوتر چیه: ماشینی که دستور اجرا می‌کنه

جواب کوتاه

کامپیوتر، ماشینیه که داده می‌گیره، طبق دستورهای یه برنامه روش کار می‌کنه، نتیجه رو نگه می‌داره و نشون می‌ده. هر کامپیوتری، از گوشی تا سرور، چهار بخش اصلی داره: ورودی، مثل کیبورد و صفحه‌ی لمسی؛ پردازنده، که دستورها رو اجرا می‌کنه؛ حافظه، که داده و دستور رو نگه می‌داره؛ و خروجی، مثل صفحه و بلندگو. ایده‌ی مهمی که کامپیوتر رو از ماشین‌حساب جدا می‌کنه، برنامه‌ی ذخیره‌شده‌ست: دستورها هم مثل داده توی حافظه نگه داشته می‌شن، پس با عوض کردن برنامه، همون ماشین یه کار کاملا تازه انجام می‌ده. برای همین یه گوشی، هم دوربینه، هم نقشه، هم ماشین‌حساب.

یه آشپزخونه‌ی خیلی سریع

آشپزخونه‌ی یه رستوران رو تصور کنید با یه آشپز عجیب: خیلی خیلی سریعه، هیچ‌وقت خسته نمی‌شه، و هیچ‌وقت اشتباه نمی‌کنه؛ ولی هیچ چیزی هم از خودش نمی‌دونه. فقط کتاب دستور پخت رو خط به خط می‌خونه و دقیقا همون کار رو می‌کنه. مواد اولیه رو از انبار میارن، روی پیشخون می‌ذارن، و پیشخدمت‌ها سفارش‌ها رو میارن و غذا رو می‌برن.

کامپیوتر دقیقا همین آشپزخونه‌ست. آشپز، پردازنده‌ست؛ کتاب دستور، برنامه؛ پیشخون، حافظه‌ی کاری؛ انبار، حافظه‌ی ماندگار؛ و پیشخدمت‌ها، ورودی و خروجی. توی درس قبل ساختمون کامپیوتر رو از بیرون دیدیم؛ این درس، وارد آشپزخونه می‌شه.

کامپیوتر چیست

کامپیوتر (Computer) ماشینیه که داده می‌گیره، طبق دستورهای یه برنامه روی اون کار می‌کنه، نتیجه رو نگه می‌داره و به بیرون می‌ده. کلمه‌ی کامپیوتر از فعل انگلیسی compute، یعنی حساب کردن، میاد؛ و جالبه که تا اواسط قرن بیستم، «کامپیوتر» اسم شغل آدم‌هایی بود که با دست حساب می‌کردن.

مهم‌ترین بخش این تعریف، «طبق دستورهای یه برنامه» ـه. یه کامپیوتر بی برنامه، هیچ کاری نمی‌کنه؛ و با برنامه‌ی تازه، کار تازه می‌کنه. همین ویژگی، که پایین‌تر اسمش رو یاد می‌گیریم، کامپیوتر رو از بیشتر ماشین‌های دیگه جدا می‌کنه.

چهار بخش اصلی هر کامپیوتر

هر کامپیوتری، از گوشی تا سرورهای بزرگ، این چهار بخش رو داره:

  1. ورودی (Input): راه رسیدن داده به کامپیوتر؛ مثل کیبورد، صفحه‌ی لمسی، دوربین و میکروفون.
  2. پردازنده (Processor): جایی که دستورها اجرا می‌شن.
  3. حافظه (Memory): جایی که داده و دستورها نگه داشته می‌شن؛ هم موقت و هم ماندگار.
  4. خروجی (Output): راه رسیدن نتیجه به بیرون؛ مثل صفحه، بلندگو و چاپگر.

هر کدوم رو با همون تصویر آشپزخونه باز می‌کنیم.

آشپز: پردازنده

آشپز آشپزخونه‌ی ما، پردازنده‌ست. کارش یه چرخه‌ی ساده‌ست که بی‌وقفه تکرار می‌شه: خط بعدی کتاب دستور رو بخون، بفهم چی می‌گه، انجامش بده. هر خط، یه کار خیلی ساده‌ست: «این دو عدد رو جمع کن»، «این عدد رو از پیشخون بردار»، «اگه این عدد صفره، برو سراغ فلان خط».

چیزی که این آشپز رو شگفت‌انگیز می‌کنه، سرعتشه: یه پردازنده‌ی معمولی امروزی، چند میلیارد از این کارهای ساده رو در هر ثانیه انجام می‌ده. ولی همین آشپز، اگه کتاب دستور یه خط اشتباه داشته باشه، اون اشتباه رو هم با همون سرعت و دقت انجام می‌ده.

کتاب دستور: برنامه

کتاب دستور آشپزخونه، برنامه‌ست: فهرستی از دستورهای ساده، پشت سر هم، که آشپز یکی‌یکی اجرا می‌کنه. یه برنامه‌ی کوچیک ممکنه چند ده خط باشه؛ یه برنامه‌ی بزرگ مثل یه مرورگر، میلیون‌ها خط به زبان پردازنده.

برنامه‌نویس‌ها معمولا این کتاب رو مستقیم به زبان پردازنده نمی‌نویسن؛ به زبان‌هایی مثل پایتون می‌نویسن که بعد به زبان پردازنده ترجمه می‌شه. ولی آشپز، در نهایت فقط همون زبان ساده‌ی خودش رو می‌فهمه: جمع، مقایسه، جابه‌جایی و پرش به یه خط دیگه.

پیشخون: حافظه‌ی کاری

آشپز نمی‌تونه برای هر قاشق نمک تا انبار بره؛ خیلی کند می‌شه. برای همین، چیزهایی که الان لازم داره رو روی پیشخون، دم دستش، می‌ذاره. توی کامپیوتر، این پیشخون حافظه‌ی کاری یا رم (RAM) ـه: خیلی سریع، ولی موقت؛ وقتی آشپزخونه تعطیل می‌شه، یعنی کامپیوتر خاموش می‌شه، پیشخون خالی می‌شه.

اندازه‌ی پیشخون هم مهمه. اگه پیشخون کوچیک باشه و چند غذا هم‌زمان در حال پخت، آشپز مجبوره مدام چیزها رو به انبار برگردونه و دوباره بیاره؛ همه‌چیز کند می‌شه. این، دقیقا همون کندی‌ایه که وقتی رم کامپیوتر پر می‌شه، حس می‌کنید.

انبار: حافظه‌ی ماندگار

انبار، جاییه که همه‌چیز نگه داشته می‌شه، حتی وقتی آشپزخونه بسته‌ست: مواد اولیه، کتاب‌های دستور قدیمی، و غذاهای آماده برای فردا. توی کامپیوتر، این انبار حافظه‌ی ماندگاره: هارد دیسک، SSD، یا حافظه‌ی داخلی گوشی. خیلی بزرگ‌تر از پیشخون، ولی کندتر.

وقتی یه برنامه رو باز می‌کنید، از انبار به پیشخون میاد؛ وقتی چیزی رو ذخیره می‌کنید، از پیشخون به انبار می‌ره. فایل‌ها، عکس‌ها، و خود برنامه‌ها، همه توی انبارن تا وقتی که لازم بشن.

پیشخدمت‌ها: ورودی و خروجی

آشپز خودش با مشتری حرف نمی‌زنه؛ پیشخدمت‌ها سفارش رو میارن و غذا رو می‌برن. توی کامپیوتر، دستگاه‌های ورودی، مثل کیبورد و صفحه‌ی لمسی، سفارش‌ها رو میارن؛ و دستگاه‌های خروجی، مثل صفحه و بلندگو، نتیجه رو به شما می‌رسونن.

بعضی دستگاه‌ها هر دو کار رو می‌کنن: صفحه‌ی لمسی هم ورودیه، چون لمس شما رو می‌گیره، هم خروجی، چون تصویر رو نشون می‌ده. کارت شبکه هم هر دو کار رو می‌کنه: داده رو از اینترنت میاره و به اینترنت می‌فرسته. پیشخدمت‌هایی که هم سفارش میارن، هم غذا می‌برن.

چرخه‌ی کار: ورودی، پردازش، خروجی، ذخیره

کار هر کامپیوتری رو می‌شه با یه چرخه‌ی چهارقدمی دید: ورودی میاد، پردازش می‌شه، خروجی می‌ره، و هر چیزی که باید بمونه، ذخیره می‌شه. وقتی یه عکس می‌گیرید: نور، ورودیه؛ ساختن فایل عکس، پردازشه؛ نشون دادنش روی صفحه، خروجیه؛ و نگه داشتنش توی گالری، ذخیره.

این چرخه، هر ثانیه هزاران بار و در اندازه‌های مختلف تکرار می‌شه. هر وقت خواستید بفهمید یه دستگاه یا برنامه چطور کار می‌کنه، این چهار تا رو پیدا کنید؛ معمولا تصویر خیلی روشن می‌شه.

ایده‌ی بزرگ: برنامه‌ی ذخیره‌شده

اولین کامپیوترهای برقی، برای هر کار تازه، باید دوباره سیم‌کشی می‌شدن؛ گاهی چند روز طول می‌کشید. ایده‌ای که همه‌چیز رو عوض کرد، این بود: کتاب دستور رو هم، مثل مواد اولیه، روی همون پیشخون بذاریم. یعنی دستورهای برنامه هم، مثل داده، به شکل عدد توی حافظه نگه داشته بشن.

به این ایده، برنامه‌ی ذخیره‌شده (Stored Program) می‌گن. با این ایده، عوض کردن کار کامپیوتر، فقط عوض کردن چند عدد توی حافظه‌ست؛ نه سیم‌کشی تازه. همین، دلیل اینه که گوشی شما با نصب یه اپ تازه، یه‌دفعه یه ابزار کاملا تازه می‌شه.

معماری فون نویمان

سال ۱۹۴۵، ریاضی‌دانی به اسم جان فون نویمان، توی گزارشی درباره‌ی طراحی یه کامپیوتر تازه، این ایده رو منظم نوشت: یه پردازنده، یه حافظه که هم دستور و هم داده رو نگه می‌داره، و راه‌های ورودی و خروجی. این طرح اون‌قدر خوب بود که تقریبا همه‌ی کامپیوترهای بعدی، هنوز روی همین ساخته شدن.

به این طرح، معماری فون نویمان (Von Neumann Architecture) می‌گن؛ هر چند ایده‌ش حاصل کار چند نفر بود، از جمله تیم سازنده‌ی کامپیوترهای اولیه‌ی دانشگاه پنسیلوانیا. وقتی می‌گیم کامپیوترها از ۱۹۴۰ تقریبا عوض نشدن، منظورمون همین طرح پایه‌ست.

گلوگاه فون نویمان

این طرح یه ضعف معروف هم داره. چون دستور و داده هر دو توی یه حافظه‌ان و از یه جاده به پردازنده می‌رسن، پردازنده اغلب منتظر می‌مونه تا چیزی که لازم داره برسه. پردازنده‌ها خیلی سریع‌تر از حافظه‌ها شدن، و این فاصله، اسم گرفته: گلوگاه فون نویمان.

خیلی از اختراع‌های کامپیوتر در ده‌ها سال اخیر، راه‌هایی برای کم کردن همین انتظار بودن: حافظه‌های کوچیک و خیلی سریع کنار پردازنده، به اسم کش؛ حدس زدن اینکه پردازنده بعدا چی لازم داره؛ و چند جاده‌ی موازی. ایستگاه حافظه، این‌ها رو نشون می‌ده.

یه ماشین، هزار کار

بیشتر ماشین‌ها یه کار انجام می‌دن: یخچال سرد می‌کنه، اتو داغ می‌کنه. کامپیوتر ماشین همه‌کاره‌ست (General-Purpose): با برنامه‌ی مناسب، تقریبا هر کاری رو که بشه قدم‌به‌قدم نوشت، انجام می‌ده. امروز ماشین‌حساب، فردا ویرایشگر عکس، پس‌فردا مترجم.

آلن تورینگ سال ۱۹۳۶ نشون داده بود که یه ماشین ساده‌ی خیالی، با برنامه‌ی مناسب، می‌تونه هر محاسبه‌ای رو که یه ماشین دیگه می‌تونه، انجام بده. کامپیوترهای واقعی، همین ایده رو در عمل ساختن. محدودیتشون فقط وقت و حافظه‌ست، نه نوع کار.

همه‌چیز، عدده

توی آشپزخونه‌ی کامپیوتر، همه‌چیز، از مواد اولیه تا خود کتاب دستور، عدده. متن، هر حرفش یه عدده؛ عکس، رنگ هر نقطه‌ش چند عدده؛ آهنگ، هزاران عدد در هر ثانیه؛ و خود دستورهای برنامه، عددهایی‌ان که پردازنده معنی هر کدوم رو می‌دونه.

این شاید عجیب‌ترین و مهم‌ترین ایده‌ی کامپیوتر باشه: اینکه با یه زبان واحد، یعنی عدد، می‌شه همه‌چیز رو نشون داد. همین یکی بودن زبان، دلیل اینه که یه کامپیوتر می‌تونه هم عکس ویرایش کنه، هم آهنگ پخش کنه، هم نامه بنویسه. ایستگاه دوم این مسیر، دقیق نشون می‌ده هر چیزی چطور عدد می‌شه.

یه میلیارد در ثانیه یعنی چی

گفتیم یه پردازنده‌ی معمولی چند میلیارد کار ساده در ثانیه انجام می‌ده. این عدد اون‌قدر بزرگه که حس کردنش سخته. یه مقایسه: اگه یه آدم، هر ثانیه یه جمع ساده انجام بده، شبانه‌روز و بی استراحت، برای انجام کاری که پردازنده توی یه ثانیه می‌کنه، بیشتر از سی سال وقت لازم داره.

همین سرعته که اجازه می‌ده یه گوشی، در کسری از ثانیه، یه عکس رو بچرخونه، که یعنی جابه‌جا کردن میلیون‌ها عدد. ولی همین سرعت، یه درس هم داره: الگوریتم بد، با این سرعت هم کند می‌مونه؛ چون بعضی کارها، به جای میلیاردها، میلیاردها میلیارد قدم لازم دارن.

سخت‌افزار و نرم‌افزار

توی آشپزخونه، دیوار و اجاق و پیشخون، چیزهای فیزیکی‌ان؛ ولی کتاب دستور، فقط اطلاعاته. توی کامپیوتر هم همین تقسیم هست: سخت‌افزار (Hardware)، یعنی قطعه‌هایی که می‌شه لمسشون کرد؛ و نرم‌افزار (Software)، یعنی برنامه‌ها و داده‌ها، که هیچ وزنی ندارن.

این دو بی هم بی‌فایده‌ان: سخت‌افزار بی نرم‌افزار، یه جعبه‌ی خاموشه؛ نرم‌افزار بی سخت‌افزار، فقط یه فهرست بی اجراکننده. یه نکته‌ی جالب: خیلی از کارها رو می‌شه یا با سخت‌افزار انجام داد یا با نرم‌افزار؛ سخت‌افزار سریع‌تره ولی ثابت، نرم‌افزار کندتره ولی عوض‌شدنی.

وقتی چند آشپز داریم

آشپزخونه‌های امروزی معمولا یه آشپز ندارن؛ چند آشپز کنار هم کار می‌کنن. توی کامپیوتر، به هر آشپز یه هسته (Core) می‌گن، و پردازنده‌های امروزی معمولا چند هسته دارن. چند هسته یعنی چند کار هم‌زمان؛ مثلا یکی موسیقی پخش می‌کنه و یکی صفحه‌ی وب رو می‌سازه.

ولی چند آشپز، همیشه یعنی سرعت بیشتر نیست. اگه یه غذا فقط یه قابلمه داشته باشه، آشپز دوم کاری نداره. برنامه‌ها هم فقط اگه طوری نوشته شده باشن که کارشون قابل تقسیم باشه، از هسته‌های بیشتر سود می‌برن. ایستگاه پردازنده، این رو کامل نشون می‌ده.

آشپزخونه‌هایی که با هم حرف می‌زنن

امروز کمتر کامپیوتری تنها کار می‌کنه. آشپزخونه‌ی گوشی شما، مدام با آشپزخونه‌های سرورها حرف می‌زنه: پیام می‌فرسته، عکس می‌گیره، و از سرورها می‌خواد کارهای سنگین رو انجام بدن. برای این ارتباط، کارت شبکه یه پیشخدمت مخصوصه که سفارش‌ها رو از راه اینترنت میاره و می‌بره.

وقتی از یه دستیار هوش مصنوعی سوال می‌پرسید، بیشتر کار نه توی گوشی شما، که توی آشپزخونه‌های عظیم یه مرکز داده انجام می‌شه؛ و گوشی فقط سوال رو می‌فرسته و جواب رو نشون می‌ده. مسیر شبکه این گفت‌وگوها رو کامل باز می‌کنه.

این تصویر موقع خرید

تصویر آشپزخونه، موقع خرید یه کامپیوتر یا گوشی هم به کار میاد. آشپز سریع‌تر، یعنی پردازنده‌ی بهتر، برای کارهای سنگین مثل ویرایش ویدیو و بازی مهمه. پیشخون بزرگ‌تر، یعنی رم بیشتر، برای وقتی که چند برنامه رو با هم باز دارید. انبار بزرگ‌تر، یعنی حافظه‌ی ماندگار بیشتر، برای کسی که عکس و ویدیوی زیاد نگه می‌داره.

و انبار سریع‌تر، یعنی SSD به جای هارد قدیمی، همه‌چیز رو، از روشن شدن تا باز شدن برنامه‌ها، خیلی سریع‌تر می‌کنه. برای بیشتر آدم‌ها، یه پیشخون کافی و یه انبار سریع، از یه آشپز خیلی گرون، تاثیر بیشتری داره.

فرق کامپیوتر و ماشین‌حساب

ماشین‌حساب ساده هم عدد می‌گیره، حساب می‌کنه و جواب می‌ده؛ پس چرا کامپیوتر نیست؟ چون کارهاش از اول توی مدارش ثابته و نمی‌شه برنامه‌ی تازه بهش داد. نمی‌تونید به یه ماشین‌حساب ساده یاد بدید عکس ویرایش کنه.

البته مرز همیشه روشن نیست. ماشین‌حساب‌های پیشرفته، خودشون یه کامپیوتر کوچیک دارن و می‌شه برنامه‌شون کرد. قاعده‌ی ساده: اگه بشه برنامه‌ی تازه بهش داد و کار تازه انجام بده، یه کامپیوتره؛ اگه نه، یه ماشین حساب‌گر با کار ثابته.

دیجیتال و آنالوگ

کامپیوترهای امروز دیجیتالن: همه‌چیز رو با عددهای جدا، یعنی صفر و یک، نگه می‌دارن. ساعت عقربه‌ای یا دماسنج جیوه‌ای، آنالوگن: مقدار رو به شکل پیوسته نشون می‌دن، بی پله. دیجیتال یعنی مثل پله‌ی پلکان؛ آنالوگ یعنی مثل سطح شیب‌دار.

چرا دیجیتال برنده شد؟ چون عددهای جدا، با کپی و جابه‌جایی خراب نمی‌شن. یه عکس دیجیتال رو هزار بار کپی کنید، آخری با اولی یکیه؛ یه نوار کاست رو چند بار کپی کنید، صداش کم‌کم خراب می‌شه. همین دقت، پایه‌ی همه‌ی دنیای دیجیتال امروزه.

انواع کامپیوتر

کامپیوترها اندازه‌ها و شکل‌های خیلی متفاوتی دارن:

  • ابرکامپیوتر (Supercomputer): هزاران پردازنده با هم، برای پیش‌بینی هوا یا شبیه‌سازی‌های علمی.
  • سرور (Server): همیشه روشن، توی مرکز داده، جواب‌دهنده به هزاران کاربر.
  • کامپیوتر رومیزی و لپ‌تاپ: کامپیوتر شخصی برای کار روزانه.
  • گوشی و تبلت: کامپیوتر جیبی، با صفحه‌ی لمسی و باتری.
  • کامپیوتر نهفته (Embedded): توی ماشین لباسشویی، خودرو، آسانسور و هزاران دستگاه دیگه.

همه‌شون همون چهار بخش رو دارن؛ فقط اندازه و کارشون فرق داره.

کامپیوترهایی که نمی‌بینید

بیشتر کامپیوترهای دنیا، شبیه کامپیوتر نیستن. یه خودروی امروزی ممکنه ده‌ها کامپیوتر کوچیک داشته باشه: برای موتور، ترمز، کیسه‌ی هوا و صدا. ماشین لباسشویی، مایکروویو، کنترل تلویزیون و حتی بعضی اسباب‌بازی‌ها، یه کامپیوتر خیلی کوچیک دارن که به‌ش ریزکنترلگر (Microcontroller) می‌گن.

این کامپیوترها معمولا یه برنامه‌ی ثابت دارن که سال‌ها عوض نمی‌شه، و خیلی کم برق مصرف می‌کنن. ولی از نظر ساختار، همون چهار بخش رو دارن: ورودی مثل دکمه و حسگر، پردازنده‌ی کوچیک، حافظه، و خروجی مثل موتور یا چراغ.

برد اصلی: محله‌ی قطعه‌ها

توی یه کامپیوتر رومیزی، همه‌ی بخش‌ها روی یه صفحه‌ی بزرگ به اسم برد اصلی یا مادربورد (Motherboard) نصب می‌شن: پردازنده، رم، کارت گرافیک، و راه‌های اتصال دیسک و دستگاه‌های دیگه. برد اصلی، مثل محله‌ایه که خیابون‌هاش این قطعه‌ها رو به هم وصل می‌کنن.

توی گوشی و لپ‌تاپ‌های تازه، خیلی از این بخش‌ها روی یه تراشه‌ی واحد جمع شدن، که به‌ش سیستم روی تراشه (SoC، کوتاه‌شده‌ی System on a Chip) می‌گن. این کار، هم جا رو کم می‌کنه، هم برق کمتری مصرف می‌کنه، هم جاده‌ها رو کوتاه‌تر و سریع‌تر می‌کنه.

برق: خون کامپیوتر

هیچ‌کدوم از این بخش‌ها بی برق کار نمی‌کنن. توی کامپیوتر رومیزی، یه منبع تغذیه برق دیوار رو به ولتاژهای پایین و ثابتی تبدیل می‌کنه که قطعه‌ها لازم دارن؛ توی گوشی و لپ‌تاپ، باتری این کار رو می‌کنه. نوسان یا قطع ناگهانی برق، می‌تونه کار ذخیره‌نشده رو از بین ببره.

برای همین، سرورهای مهم معمولا برق پشتیبان دارن، و سیستم‌عامل‌ها و برنامه‌ها، کارها رو مرتب ذخیره می‌کنن. یه چیز جالب: هر چی ترانزیستورها کوچیک‌تر شدن، برق کمتری برای هر کار لازم شد؛ یکی از دلیل‌هایی که گوشی امروز، با یه باتری کوچیک، یه روز کامل کار می‌کنه.

اولین برنامه، پیش از سیستم‌عامل

وقتی دکمه‌ی روشن رو می‌زنید، پیش از سیستم‌عامل، یه برنامه‌ی کوچیک که روی یه تراشه‌ی جدا نوشته شده، اجرا می‌شه. این برنامه سخت‌افزار رو بررسی می‌کنه و بعد سیستم‌عامل رو از انبار پیدا می‌کنه و بیدار می‌کنه. به این نرم‌افزارهای چسبیده به سخت‌افزار، فرم‌ور (Firmware) می‌گن.

توی کامپیوترهای قدیمی‌تر به این برنامه بایوس می‌گفتن و توی تازه‌ها، یه نسخه‌ی تازه‌تر و امن‌تر به اسم UEFI جاش اومده. ایستگاه سیستم‌عامل، داستان چند ثانیه‌ی روشن شدن کامپیوتر رو کامل می‌گه.

کامپیوتر چه کارهایی نمی‌تونه

کامپیوتر قدرتمنده، ولی حدهای روشنی داره. هیچ کاری رو که نشه قدم‌به‌قدم نوشت، انجام نمی‌ده؛ اگه دستورها مبهم یا غلط باشن، همون رو اجرا می‌کنه. حافظه و وقتش محدوده؛ بعضی مسئله‌ها اون‌قدر بزرگن که حتی سریع‌ترین کامپیوترها هم میلیاردها سال لازم دارن.

و بعضی مسئله‌ها، همون‌طور که تورینگ نشون داد، اصلا هیچ برنامه‌ای ندارن. هوش مصنوعی هم این حدها رو برنداشته؛ فقط راه تازه‌ای برای ساختن دستورها از روی داده پیدا کرده. کامپیوتر هنوز همون آشپز سریعه؛ فقط کتاب دستورهاش پیچیده‌تر شده.

سریع، نه باهوش

یه اشتباه رایج اینه که کامپیوتر رو «باهوش» بدونیم. کامپیوتر سریع و دقیقه، ولی هیچ چیزی رو به معنای انسانی نمی‌فهمه. اگه یه برنامه‌ی حسابداری عددی رو اشتباه جمع کنه، کامپیوتر نمی‌گه «این عجیبه»؛ با اطمینان کامل، همون اشتباه رو هزار بار تکرار می‌کنه.

این، دلیل اهمیت آزمودن نرم‌افزاره: هیچ‌کس جز آدم‌ها نمی‌تونه بگه یه برنامه چیزی رو که باید، انجام می‌ده یا نه. و همین، دلیل اینه که پشت هر نرم‌افزار خوب، آدم‌هایی هستن که خیلی دقیق فکر کردن.

وقتی کامپیوترها آدم بودن

تا دهه‌ی ۱۹۵۰، توی خیلی از کشورها، «کامپیوتر» یه شغل بود. گروه‌هایی از آدم‌ها، که بیشترشون زن بودن، با ماشین‌حساب‌های مکانیکی، حساب‌های بزرگ رو برای رصدخونه‌ها، ارتش‌ها و پروژه‌های فضایی انجام می‌دادن. کار رو به قدم‌های کوچیک تقسیم می‌کردن و هر کس، یه بخش رو حساب می‌کرد.

وقتی کامپیوترهای برقی اومدن، خیلی از همین آدم‌ها اولین برنامه‌نویس‌ها شدن؛ چون دقیقا بلد بودن یه کار بزرگ رو چطور به قدم‌های ساده بشکنن. این داستان، یه یادآوریه که کامپیوتر چیزی جز اجرای خیلی سریع همون کاری نیست که آدم‌ها با دست انجام می‌دادن.

جواب کوتاه

«کامپیوتر چیست» و «اجزای اصلی کامپیوتر رو نام ببرید» از سوال‌های رایج درسی‌ان. یه جواب کوتاه:

کامپیوتر، ماشینیه که داده‌ها رو می‌گیره، طبق دستورهای یه برنامه پردازش می‌کنه، نتیجه رو ذخیره می‌کنه و به بیرون می‌ده. اجزای اصلیش: دستگاه‌های ورودی، واحد پردازش مرکزی، حافظه، و دستگاه‌های خروجی.

چند باور رایج

  • «کامپیوتر باهوشه.» سریع و دقیقه؛ هوش توی دستورهاست.
  • «ماشین‌حساب هم کامپیوتره.» ماشین‌حساب ساده برنامه‌ی تازه نمی‌گیره.
  • «کامپیوتر یعنی همون جعبه‌ی روی میز.» بیشتر کامپیوترها توی دستگاه‌ها پنهونن.
  • «هر چی پردازنده سریع‌تر، کامپیوتر سریع‌تر.» حافظه و جاده‌ها هم مهمن.
  • «کامپیوترها هر سال کاملا عوض می‌شن.» طرح پایه از ۱۹۴۵ تقریبا همونه.

یه مثال

مادربزرگ لیلا همیشه می‌گفت: «من با کامپیوتر کاری ندارم». لیلا یه روز با هم یه بازی کردن: توی خونه، هر چیزی که «ورودی، پردازش، حافظه، خروجی» داره رو پیدا کنن. ماشین لباسشویی: دکمه‌ها ورودی، برنامه‌ی شستشو پردازش، و چرخیدن و چراغ‌ها خروجی. تلویزیون، گوشی، حتی کنترل کولر.

مادربزرگ آخرش خندید: «پس من هر روز با ده تا کامپیوتر کار می‌کنم». و بعد، با همین فهم، کمتر از گوشیش می‌ترسید؛ چون دیگه یه جعبه‌ی جادویی نبود، یه آشپزخونه بود که می‌شد فهمید کجاش چی کار می‌کنه.

تمرین امروز

امروز کامپیوترهای پنهون خونه رو پیدا کنید.

  1. پنج دستگاه توی خونه پیدا کنید که فکر می‌کنید یه کامپیوتر کوچیک دارن.
  2. برای هر کدوم، ورودی و خروجیش رو بنویسید.
  3. حدس بزنید برنامه‌ش چه کاری می‌کنه.
  4. فکر کنید کدومشون رو می‌شه برنامه‌ی تازه داد و کدوم نه.
  5. توی گوشی‌تون، چهار بخش اصلی رو با تصویر آشپزخونه پیدا کنید.

درس بعدی، لایه‌های کامپیوتر رو از برق تا اپ نشون می‌ده: لایه‌های کامپیوتر: از برق تا اپ.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • کامپیوتر: داده می‌گیره، طبق برنامه کار می‌کنه، نگه می‌داره و نشون می‌ده.
  • چهار بخش: ورودی، پردازنده، حافظه، خروجی.
  • برنامه‌ی ذخیره‌شده: دستور هم مثل داده توی حافظه‌ست.
  • برای همین یه ماشین، هزار کار؛ برخلاف ماشین‌حساب.
  • از سرور تا تراشه‌ی لباسشویی، همه کامپیوترن.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد