آموزشکامپیوتر چطور کار می‌کند

درس ۳ از ۴۶، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۲۸ دقیقه خواندن

لایه‌های کامپیوتر: از برق تا اپ

جواب کوتاه

کامپیوتر از چند لایه‌ی روی هم ساخته شده که هر کدوم فقط با لایه‌ی زیرش، از راه یه قرارداد ساده، حرف می‌زنه. پایین‌ترین لایه برق و فیزیکه؛ روش ترانزیستورها، که روشن و خاموش می‌شن؛ روش گیت‌های منطقی و مدارهای حساب؛ روش زبان پردازنده، یعنی فهرست دستورهای ساده‌ای که پردازنده بلده؛ روش سیستم‌عامل، که سخت‌افزار رو اداره می‌کنه؛ روش کتابخونه‌ها و زبان‌های برنامه‌نویسی؛ و بالای همه، اپ‌ها. هر لایه، پیچیدگی لایه‌ی زیرش رو پنهون می‌کنه؛ به این ایده انتزاع می‌گن. همین ایده‌ست که اجازه می‌ده میلیون‌ها نفر، هر کدوم فقط یه لایه رو بشناسن و با هم یه گوشی بسازن.

یه ساختمون از لایه‌ها

یه ساختمون رو تصور کنید که هر طبقه‌ش فقط یه در کوچیک به طبقه‌ی پایین داره. آدم‌های هر طبقه، چیزی از طبقه‌های پایین‌تر نمی‌دونن؛ فقط می‌دونن اگه یه یادداشت از اون در بفرستن، جواب درست برمی‌گرده. طبقه‌ی زیرین هم همین‌طور با طبقه‌ی زیرتر کار می‌کنه، تا برسیم به زیرزمین.

کامپیوتر دقیقا این شکلیه. توی درس قبل دیدیم کامپیوتر چه بخش‌هایی داره؛ این درس نشون می‌ده این بخش‌ها چطور روی هم، لایه‌لایه، چیده شدن، و چرا همین چیدمان، ساختن چیزی به پیچیدگی یه گوشی رو ممکن کرده.

ایده‌ی بزرگ: انتزاع

انتزاع (Abstraction) یعنی پنهون کردن جزئیات یه چیز، پشت یه رابط ساده. وقتی کلید برق رو می‌زنید، لازم نیست بدونید برق از کدوم نیروگاه میاد و چطور تا خونه رسیده؛ کلید، یه رابط ساده‌ست که همه‌ی اون پیچیدگی رو پنهون می‌کنه.

توی کامپیوتر، هر لایه یه انتزاعه برای لایه‌ی بالایی. برنامه‌نویس یه اپ می‌نویسه «این عکس رو ذخیره کن» و لازم نیست بدونه عکس روی کدوم خونه‌ی دیسک، با چه ولتاژی نوشته می‌شه. خیلی از دانشمندها انتزاع رو مهم‌ترین ایده‌ی کل علوم کامپیوتر می‌دونن.

مثل رانندگی

رانندگی یه نمونه‌ی روزمره‌ی انتزاعه. راننده فقط فرمون، پدال گاز و ترمز رو می‌شناسه. پشت پدال گاز، یه دنیای پیچیده هست: سوخت، احتراق، گیربکس و حالا توی ماشین‌های تازه، کامپیوترهایی که همه‌ی این‌ها رو تنظیم می‌کنن. راننده لازم نیست هیچ‌کدومش رو بدونه.

و چیز جالب‌تر: می‌شه پشت همون پدال، موتور رو کاملا عوض کرد؛ مثلا از بنزینی به برقی؛ و راننده هنوز همون‌طوری رانندگی می‌کنه. این، قدرت واقعی لایه‌هاست: تا وقتی رابط ثابت بمونه، می‌شه درون یه لایه رو عوض کرد، بی اینکه لایه‌های بالایی چیزی بفهمن.

در کوچیک: رابط

دری که هر طبقه رو به طبقه‌ی پایین وصل می‌کنه، رابط (Interface) ـه: فهرستی از کارهایی که لایه‌ی پایین برای لایه‌ی بالا انجام می‌ده، و شکل دقیق درخواست و جواب. مثلا سیستم‌عامل به برنامه‌ها می‌گه: «اگه گفتید فلان فایل رو باز کن، این‌طوری جواب می‌دم».

یه رابط خوب، کوچیک، روشن و پایداره. کوچیک، چون هر چی کارهای کمتری داشته باشه، فهمیدن و درست نگه داشتنش راحت‌تره. پایدار، چون اگه رابط عوض بشه، همه‌ی لایه‌های بالا باید عوض بشن. برای همین، تیم‌هایی که لایه‌های پایین رو می‌سازن، خیلی محتاط رابط‌ها رو عوض می‌کنن.

لایه‌ی صفر: فیزیک و برق

پایین‌ترین لایه، خود فیزیکه: الکترون‌هایی که توی ماده‌ای به اسم سیلیسیوم حرکت می‌کنن. این لایه رو مهندس‌های برق و فیزیک‌دان‌ها می‌شناسن، و پیچیدگیش واقعیه: گرما، نشت برق، و رفتارهای عجیبی که وقتی چیزها به اندازه‌ی چند اتم می‌رسن، پیدا می‌شه.

هیچ برنامه‌نویسی هر روز به این لایه فکر نمی‌کنه، و دقیقا همین هدف لایه‌هاست. ولی همه‌ی محدودیت‌های اصلی کامپیوتر، مثل اینکه چقدر می‌شه سریع‌ترش کرد یا چقدر داغ می‌شه، از همین‌جا میان.

لایه‌ی یک: ترانزیستور

روی فیزیک، ترانزیستورها هستن: کلیدهای خیلی کوچیکی که با یه برق کوچیک، یه برق دیگه رو روشن یا خاموش می‌کنن. این لایه، پیچیدگی فیزیک رو پنهون می‌کنه و فقط یه رابط ساده نشون می‌ده: روشن یا خاموش، یعنی یک یا صفر.

یه تراشه‌ی امروزی، میلیاردها ترانزیستور داره که هر کدوم چند ده نانومتر اندازه‌شونه؛ هزاران برابر باریک‌تر از یه تار مو. درس ترانزیستور چیست این لایه رو از نزدیک نشون می‌ده.

لایه‌ی دو: گیت‌ها و مدارها

روی ترانزیستورها، گیت‌های منطقی ساخته می‌شن: «و»، «یا»، «نه». و روی گیت‌ها، مدارهای بزرگ‌تر: مداری که دو عدد رو جمع می‌کنه، مداری که یه عدد رو نگه می‌داره، مداری که از بین چند ورودی یکی رو انتخاب می‌کنه.

طراح این لایه، به ترانزیستور فکر نمی‌کنه؛ به «و» و «یا» فکر می‌کنه. و طراح مدار جمع، به گیت‌ها فکر می‌کنه، نه ترانزیستورها. هر پله، با آجرهای پله‌ی پایین کار می‌کنه و جزئیاتشون رو فراموش می‌کنه.

لایه‌ی سه: درون پردازنده

با کنار هم گذاشتن مدارها، بخش‌های پردازنده ساخته می‌شن: بخشی که حساب می‌کنه، بخشی که عددها رو نگه می‌داره، بخشی که دستور بعدی رو میاره. به چیدمان داخلی این بخش‌ها، ریزمعماری (Microarchitecture) می‌گن، و هر شرکت سازنده‌ی پردازنده، ریزمعماری خودش رو داره.

جالبه که دو پردازنده با ریزمعماری کاملا متفاوت، می‌تونن یه برنامه رو اجرا کنن؛ چون رابطشون با لایه‌ی بالا، یعنی زبان پردازنده، یکیه. همون ایده‌ی ماشین بنزینی و برقی، که پدالش یکیه.

لایه‌ی چهار: زبان پردازنده

هر خانواده‌ی پردازنده، یه فهرست دستور داره که بلده اجرا کنه: جمع کن، از حافظه بخون، توی حافظه بنویس، اگه صفر بود بپر به فلان‌جا. به این فهرست، معماری مجموعه‌دستور (ISA، کوتاه‌شده‌ی Instruction Set Architecture) می‌گن. این، رابط میون سخت‌افزار و نرم‌افزاره.

دو خانواده‌ی معروف امروز، x86 که بیشتر کامپیوترهای رومیزی دارن، و ARM که بیشتر گوشی‌ها و حالا خیلی از لپ‌تاپ‌ها دارن. برنامه‌ای که برای یکی ترجمه شده، مستقیم روی اون یکی اجرا نمی‌شه؛ چون زبان پردازنده‌شون فرق داره. این، یکی از دلیل‌هاییه که برنامه‌ها نسخه‌های جدا برای دستگاه‌های مختلف دارن.

لایه‌ی پنج: فرم‌ور

روی سخت‌افزار، یه لایه‌ی نازک نرم‌افزاری هست که به سخت‌افزار چسبیده: فرم‌ور. این همون برنامه‌ایه که وقتی کامپیوتر روشن می‌شه، پیش از همه اجرا می‌شه، سخت‌افزار رو بررسی می‌کنه و سیستم‌عامل رو بیدار می‌کنه. خیلی از قطعه‌ها، مثل دیسک یا کارت شبکه، فرم‌ور خودشون رو هم دارن.

فرم‌ور معمولا کم عوض می‌شه، ولی وقتی یه خطای امنیتی توش پیدا بشه، به‌روز کردنش خیلی مهمه؛ چون زیر سیستم‌عامله و سیستم‌عامل نمی‌تونه کاملا ازش محافظت کنه.

لایه‌ی شش: هسته‌ی سیستم‌عامل

قلب سیستم‌عامل، کرنل (Kernel) یا هسته‌ست: برنامه‌ای که تنها چیزیه که اجازه‌ی دسترسی کامل به سخت‌افزار رو داره. کرنل حافظه رو تقسیم می‌کنه، نوبت پردازنده رو به برنامه‌ها می‌ده، و با دستگاه‌ها حرف می‌زنه. برنامه‌های معمولی، هیچ‌وقت مستقیم به سخت‌افزار دست نمی‌زنن؛ از کرنل می‌خوان.

این جدایی، مهم‌ترین مرز امنیتی کامپیوتره. اگه یه برنامه‌ی بد بتونه مستقیم به حافظه‌ی برنامه‌ی دیگه دست بزنه، هیچ رمزی امن نیست. کرنل، نگهبان این مرزه؛ و برای همین، خطاهای کرنل، از خطرناک‌ترین خطاهای امنیتی‌ان.

در کرنل: فراخوانی سیستمی

برنامه‌ها چطور از کرنل چیزی می‌خوان؟ از یه در مخصوص که به‌ش فراخوانی سیستمی (System Call) می‌گن. «این فایل رو باز کن»، «این چند بایت رو بفرست به اینترنت»، «یه کم حافظه‌ی بیشتر بهم بده». هر کدوم یه فراخوانی سیستمیه، با شکل دقیق درخواست و جواب.

یه سیستم‌عامل معمولا چند صد فراخوانی سیستمی داره؛ و همه‌ی برنامه‌های دنیا، هر کاری با سخت‌افزار داشته باشن، از همین چند صد در رد می‌شن. یه رابط کوچیک برای یه دنیای بزرگ؛ همون چیزی که یه رابط خوب باید باشه.

درایور: مترجم هر دستگاه

هر چاپگر، کارت گرافیک یا دوربین، زبان خودش رو داره. سیستم‌عامل نمی‌تونه زبان همه‌ی دستگاه‌های دنیا رو از قبل بلد باشه. برای همین، هر دستگاه یه برنامه‌ی کوچیک مترجم داره به اسم درایور (Driver)، که دستورهای کلی سیستم‌عامل رو به زبان اون دستگاه خاص ترجمه می‌کنه.

وقتی یه چاپگر تازه وصل می‌کنید و کار نمی‌کنه، معمولا یعنی درایورش نصب نیست. درایورها لایه‌ای‌ان که اجازه می‌دن سیستم‌عامل، با هزاران دستگاه مختلف کار کنه، بی اینکه هر بار عوض بشه.

لایه‌ی هفت: خدمت‌های سیستم‌عامل

روی کرنل، سیستم‌عامل خدمت‌های بیشتری داره که برنامه‌ها ازشون استفاده می‌کنن: پنجره‌ها و صفحه، صدا، شبکه، اعلان‌ها، و صفحه‌ی ورود. این بخش‌ها اجازه می‌دن برنامه‌نویس، به جای حرف زدن با هر پیکسل صفحه، بگه «یه پنجره با یه دکمه بساز».

برای همین، اپ‌های یه سیستم‌عامل معمولا ظاهر و رفتار مشابهی دارن: همه از همون خدمت‌ها استفاده می‌کنن. این، هم برای برنامه‌نویس ساده‌ست، هم برای کاربر که لازم نیست برای هر اپ، از اول یاد بگیره.

لایه‌ی هشت: زبان‌ها و مترجم‌ها

برنامه‌نویس‌ها به زبان پردازنده نمی‌نویسن؛ خیلی کند و پرخطا می‌شد. به زبان‌هایی مثل پایتون، جاوااسکریپت یا C می‌نویسن، و یه برنامه‌ی مترجم، یعنی کامپایلر یا مفسر، اون نوشته رو به زبان پردازنده تبدیل می‌کنه. زبان برنامه‌نویسی، خودش یه لایه‌ی انتزاعه.

یه خط پایتون مثل «این دو عدد رو جمع کن و چاپ کن» ممکنه به ده‌ها دستور پردازنده تبدیل بشه. برنامه‌نویس هیچ‌کدومشون رو نمی‌بینه؛ و همین، اجازه می‌ده یه برنامه‌ی پایتون، بی تغییر، هم روی پردازنده‌ی x86 اجرا بشه، هم روی ARM.

لایه‌ی نه: کتابخونه‌ها

روی زبان‌ها، کتابخونه‌ها هستن: کدهای آماده برای کارهای رایج، مثل کار با تاریخ، رمزنگاری، خوندن عکس یا فرستادن درخواست به اینترنت. برنامه‌نویس به جای نوشتن این‌ها از صفر، فقط صداشون می‌زنه. یه اپ ساده ممکنه صدها کتابخونه رو به کار ببره.

این لایه، سرعت ساختن رو خیلی بالا برده؛ ولی یه ریسک هم آورده. اگه یه کتابخونه‌ی پرکاربرد خطا داشته باشه، هزاران اپ هم‌زمان اون خطا رو دارن. برای همین، به‌روز نگه داشتن کتابخونه‌ها، یکی از کارهای همیشگی هر تیم نرم‌افزاره.

لایه‌ی ده: فریم‌ورک‌ها

فریم‌ورک، از کتابخونه بزرگ‌تره: یه اسکلت آماده برای یه نوع برنامه، مثل سایت یا اپ گوشی، که برنامه‌نویس فقط بخش‌های خودش رو توش می‌ذاره. فریم‌ورک تصمیم می‌گیره کد برنامه‌نویس کی اجرا بشه؛ برعکس کتابخونه که برنامه‌نویس تصمیم می‌گیره کی صداش بزنه.

فریم‌ورک‌ها یه لایه‌ی دیگه از انتزاع‌ان: برنامه‌نویس یه سایت، با یه فریم‌ورک، لازم نیست بدونه درخواست‌های اینترنتی دقیقا چطور رسیدن یا صفحه چطور ساخته شده. مسیرهای ری‌اکت و نکست جی‌اس دو نمونه از همین لایه رو نشون می‌دن.

بالاترین لایه: اپ

بالای همه‌ی این طبقه‌ها، اپیه که شما باهاش کار می‌کنید. برنامه‌نویس اپ، معمولا فقط با یکی دو لایه‌ی زیرش آشناست: فریم‌ورک و کتابخونه‌ها. همه‌ی ده لایه‌ی دیگه، براش پنهونه؛ و دقیقا برای همین، می‌تونه توی چند هفته، اپی بسازه که پشتش میلیاردها ترانزیستور و میلیون‌ها خط کد کار می‌کنن.

و برای شما، به‌عنوان کاربر، اپ هم یه لایه‌ی انتزاعه: یه دکمه‌ی «ارسال» که پشتش، پیام شما از همه‌ی این طبقه‌ها پایین می‌ره، از اینترنت رد می‌شه، و توی یه گوشی دیگه، از همه‌ی طبقه‌ها بالا میاد.

یه کامپیوتر خیالی روی یه کامپیوتر واقعی

یکی از جالب‌ترین کاربردهای لایه‌ها، ماشین مجازیه: یه برنامه که خودش رو جای سخت‌افزار جا می‌زنه، طوری که یه سیستم‌عامل کامل، فکر کنه روی یه کامپیوتر واقعی اجرا می‌شه. اینطوری، روی یه کامپیوتر می‌شه چند سیستم‌عامل جدا رو هم‌زمان اجرا کرد.

این همون قانون رابطه: تا وقتی لایه‌ی بالا همون رابطی رو ببینه که انتظار داره، فرقی نمی‌کنه پشتش سخت‌افزار واقعی باشه یا یه برنامه که ادای سخت‌افزار رو درمیاره. بیشتر سرورهای اجاره‌ای اینترنت، ماشین‌های مجازی‌ان. ایستگاه نهم این مسیر، این رو کامل نشون می‌ده.

مرورگر: یه لایه‌ی تازه

مرورگر، خودش یه لایه‌ی بزرگه که روی سیستم‌عامل نشسته و برای سایت‌ها، مثل یه سیستم‌عامل کوچیک رفتار می‌کنه: حافظه بهشون می‌ده، نمی‌ذاره به هم دست بزنن، و راه‌های استاندارد برای نشون دادن صفحه، پخش صدا و حرف زدن با اینترنت در اختیارشون می‌ذاره.

نتیجه‌ی این لایه اینه که یه سایت، بی هیچ تغییری، روی ویندوز، مک، لینوکس، اندروید و iOS کار می‌کنه. برنامه‌نویس سایت، فقط رابط مرورگر رو می‌شناسه؛ و هر چیزی زیرش، از سیستم‌عامل تا پردازنده، براش پنهونه. دلیل محبوبیت اپ‌های وبی، همین لایه‌ی جادوییه.

هوش مصنوعی: یه لایه‌ی تازه‌تر

امروز یه لایه‌ی تازه داره ساخته می‌شه: مدل‌های هوش مصنوعی که برنامه‌ها، به جای دستور دقیق، با جمله‌ی معمولی ازشون کار می‌خوان. «این متن رو خلاصه کن» یا «این عکس رو توصیف کن». زیر این لایه، همون طبقه‌های قبلی هستن: کتابخونه‌ها، سیستم‌عامل، و پردازنده‌ها و کارت‌های گرافیکی که میلیاردها ضرب انجام می‌دن.

این لایه هم، مثل بقیه، پیچیدگی رو پنهون می‌کنه؛ ولی نشتی‌تر از لایه‌های قدیمیه: جوابش همیشه یکسان نیست و گاهی اشتباه می‌کنه. برای همین، کار با این لایه، به همون دقت و آزمودنی نیاز داره که هر لایه‌ی دیگه‌ای؛ و شاید بیشتر.

یه لمس، از بالا تا پایین

بیاید یه لمس رو توی همه‌ی طبقه‌ها دنبال کنیم. شما روی «ذخیره» توی یه اپ یادداشت می‌زنید. اپ از فریم‌ورک می‌خواد متن رو ذخیره کنه. فریم‌ورک یه تابع کتابخونه رو صدا می‌زنه. کتابخونه یه فراخوانی سیستمی می‌فرسته: «این بایت‌ها رو توی این فایل بنویس».

کرنل درخواست رو می‌گیره، تصمیم می‌گیره کجای دیسک بنویسه، و از درایور دیسک می‌خواد. درایور با فرم‌ور دیسک حرف می‌زنه. پردازنده‌ی خود دیسک، دستورهای زبان خودش رو اجرا می‌کنه، و ترانزیستورهای حافظه، با برق، صفر و یک‌ها رو نگه می‌دارن. همه‌ی این‌ها، توی کسری از ثانیه.

چرا لایه‌ها این‌قدر خوب کار می‌کنن

سه دلیل اصلی هست. اول، تقسیم کار: میلیون‌ها نفر در شرکت‌های مختلف، هر کدوم روی یه لایه کار می‌کنن، بی اینکه لازم باشه همه‌چیز رو بدونن. دوم، جایگزینی: می‌شه درون یه لایه رو بهتر کرد، مثلا یه پردازنده‌ی سریع‌تر ساخت، و همه‌ی لایه‌های بالا خودبه‌خود سریع‌تر می‌شن.

سوم، استفاده‌ی دوباره: یه سیستم‌عامل، برای هزاران اپ کار می‌کنه؛ یه کتابخونه، برای هزاران برنامه. بی لایه‌ها، هر اپ باید از ترانزیستور شروع می‌کرد؛ که یعنی هیچ اپی ساخته نمی‌شد.

وقتی لایه نشت می‌کنه

لایه‌ها کامل نیستن. یه برنامه‌نویس معروف به اسم جوئل اسپولسکی، یه قانون نیمه‌شوخی نوشت: «هر انتزاع پیچیده‌ای، تا حدی نشتی داره». یعنی گاهی جزئیات لایه‌ی پایین، از در کوچیک رد می‌شه و به لایه‌ی بالا اثر می‌ذاره.

مثال‌ها زیادن: گوشی که داغ می‌شه و کند، یعنی فیزیک به اپ رسیده. برنامه‌ای که با فایل‌های خیلی بزرگ ناگهان کند می‌شه، چون حافظه‌ی کاری پر شده. سایتی که با اینترنت ضعیف عجیب رفتار می‌کنه. برای حل این مشکل‌ها، کسی لازمه که لایه‌های پایین رو بشناسه؛ و این، یکی از دلیل‌های همین مسیره.

هزینه‌ی لایه‌ها: سرعت

هر لایه کمی هزینه داره: یه کار اضافه برای ترجمه‌ی درخواست به زبان لایه‌ی پایین. یه برنامه‌ی پایتون، معمولا از یه برنامه‌ی مشابه به زبان C کندتره، چون لایه‌های بیشتری بین اون و پردازنده هست. برای بیشتر کارها، این کندی مهم نیست؛ سادگی نوشتن ارزشش رو داره.

ولی برای کارهایی که سرعت حیاتیه، مثل بازی‌ها یا هسته‌ی هوش مصنوعی، برنامه‌نویس‌ها گاهی چند لایه رو دور می‌زنن و به زبان‌های نزدیک‌تر به سخت‌افزار می‌نویسن. هنر، دونستن اینه که کجا سادگی می‌ارزه و کجا سرعت.

امنیت، طبقه به طبقه

هر لایه، یه خط دفاعه. اپ رمز کاربر رو بررسی می‌کنه؛ سیستم‌عامل نمی‌ذاره اپ به داده‌ی اپ دیگه دست بزنه؛ پردازنده نمی‌ذاره برنامه‌ی معمولی دستورهای مخصوص کرنل رو اجرا کنه. حمله‌کننده معمولا باید از چند لایه رد بشه تا به چیز مهمی برسه.

ولی برعکسش هم درسته: یه سوراخ توی یه لایه‌ی پایین، مثل یه خطا توی پردازنده یا فرم‌ور، می‌تونه همه‌ی دفاع‌های لایه‌های بالا رو بی‌اثر کنه. چند خطای معروف چند سال اخیر، دقیقا از همین نوع بودن: خطاهایی توی ریزمعماری پردازنده که اطلاعات رو از مرز کرنل نشت می‌دادن.

همین ایده توی شبکه

ایده‌ی لایه‌ها فقط مال داخل کامپیوتر نیست. اینترنت هم لایه‌لایه ساخته شده: لایه‌ی سیم و موج، لایه‌ی نشونی‌ها، لایه‌ی رسوندن مطمئن، و لایه‌ی برنامه‌ها مثل وب و ایمیل. هر لایه، فقط با لایه‌ی زیرش کار داره؛ و برای همین، می‌شه از وای‌فای به اینترنت گوشی رفت و سایت‌ها همون‌طوری کار کنن.

مسیر شبکه این لایه‌ها رو کامل باز می‌کنه. جالبه که همون قاعده‌ها اینجا هم صادقن: رابط‌های کوچیک و پایدار، جایگزینی آسون، و نشت‌های گاه‌وبیگاه.

کی روی کدوم لایه کار می‌کنه

هر لایه، آدم‌های خودش رو داره:

  • فیزیک‌دان‌ها و مهندس‌های مواد: لایه‌ی فیزیک و ساخت تراشه.
  • مهندس‌های طراحی تراشه: ترانزیستور، منطق و ریزمعماری.
  • برنامه‌نویس‌های سیستم: فرم‌ور، کرنل و درایورها.
  • سازنده‌های زبان و کامپایلر: مترجم‌ها.
  • برنامه‌نویس‌های کتابخونه و فریم‌ورک.
  • برنامه‌نویس‌های اپ: بالاترین طبقه.

بیشتر این آدم‌ها، از لایه‌های دور از خودشون فقط کلیات رو می‌دونن؛ و همین کافیه.

از کدوم طبقه یاد بگیریم

دو راه برای یاد گرفتن این ساختمون هست. یکی از پایین به بالا: اول برق، بعد منطق، بعد پردازنده، تا برسیم به اپ. این راه، فهم عمیق‌تری می‌ده و این مسیر همین راه رو می‌ره. دیگری از بالا به پایین: از اپی که می‌شناسید شروع کنید و هر بار یه طبقه پایین‌تر برید.

هر دو درستن، و بیشتر آدم‌ها ترکیبی از هر دو رو طی می‌کنن. نکته‌ی مهم اینه که لازم نیست همه‌ی طبقه‌ها رو با یه عمق بشناسید؛ طبقه‌ی خودتون رو عمیق، و طبقه‌های دیگه رو به اندازه‌ی فهمیدن نشت‌ها.

جواب کوتاه

اگه کسی پرسید «کامپیوتر از چه لایه‌هایی ساخته شده»:

کامپیوتر از چند لایه‌ی روی هم ساخته شده: سخت‌افزار، شامل ترانزیستورها، مدارهای منطقی و پردازنده؛ زبان پردازنده؛ سیستم‌عامل با هسته و درایورها؛ زبان‌ها و کتابخونه‌ها؛ و برنامه‌های کاربردی. هر لایه، جزئیات لایه‌ی پایین رو پنهون می‌کنه و فقط یه رابط ساده نشون می‌ده.

چند باور رایج

  • «برنامه‌ها مستقیم با سخت‌افزار کار می‌کنن.» از راه کرنل و فراخوانی سیستمی.
  • «برنامه‌نویس باید همه‌ی لایه‌ها رو بدونه.» طبقه‌ی خودش رو عمیق، بقیه رو کلی.
  • «لایه‌ها کاملا جدان.» گاهی نشت می‌کنن؛ مثل گرما و کندی.
  • «یه برنامه روی هر پردازنده‌ای اجرا می‌شه.» زبان پردازنده‌ها فرق داره.
  • «لایه‌ی بیشتر یعنی همیشه بهتر.» هر لایه، کمی سرعت هزینه داره.

یه مثال

آرش برنامه‌نویس یه اپ عکسه. یه روز کاربرها گزارش دادن که روی بعضی گوشی‌های قدیمی، ذخیره‌ی عکس‌های بزرگ چند ثانیه طول می‌کشه و گاهی اپ بسته می‌شه. آرش اول فکر کرد مشکل از کد خودشه، ولی کدش ساده و درست بود.

وقتی یه طبقه پایین‌تر رفت، دید کتابخونه‌ای که برای ذخیره‌ی عکس استفاده می‌کنه، کل عکس رو یه‌جا توی حافظه‌ی کاری می‌بره؛ و گوشی‌های قدیمی، حافظه‌ی کافی ندارن. یه گزینه‌ی دیگه‌ی همون کتابخونه رو پیدا کرد که عکس رو تکه‌تکه ذخیره می‌کرد. مشکل حل شد؛ با فهم یه لایه پایین‌تر، نه با کد بیشتر.

تمرین امروز

امروز لایه‌ها رو توی دستگاه خودتون پیدا کنید.

  1. یه کار ساده رو انتخاب کنید، مثل گرفتن یه عکس.
  2. حدس بزنید از کدوم طبقه‌ها رد می‌شه؛ از اپ تا ترانزیستور.
  3. توی تنظیمات گوشی، اسم و نسخه‌ی سیستم‌عامل رو پیدا کنید؛ یه لایه.
  4. یه بار که گوشی داغ و کند شد، یادتون باشه کدوم لایه داره نشت می‌کنه.
  5. یه انتزاع روزمره‌ی دیگه پیدا کنید، مثل کلید برق یا دکمه‌ی آسانسور.

درس بعدی، داستان این ساختمون رو از اول تعریف می‌کنه: تاریخچه‌ی کوتاه کامپیوتر.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • کامپیوتر چند لایه‌ی روی هم داره.
  • از پایین: برق، ترانزیستور، منطق، زبان پردازنده، سیستم‌عامل، کتابخونه، اپ.
  • هر لایه فقط با لایه‌ی زیرش، از راه یه قرارداد، حرف می‌زنه.
  • انتزاع: پنهون کردن پیچیدگی پشت یه در ساده.
  • گاهی لایه‌ی پایین لو می‌ره؛ مثل گرما، کندی یا خطای حافظه.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد