آموزشکامپیوتر چطور کار می‌کند

درس ۴ از ۴۶، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۲۹ دقیقه خواندن

تاریخچه‌ی کوتاه کامپیوتر

جواب کوتاه

تاریخ کامپیوتر، یه دوی امدادی ایده‌هاست. آدم‌ها هزاران سال با ابزارهایی مثل چرتکه حساب کردن. قرن هفدهم، ماشین‌حساب‌های چرخ‌دنده‌ای اومدن؛ اوایل قرن نوزدهم، کارت‌های سوراخ‌دار بافندگی نشون دادن که می‌شه دستور رو جدا از ماشین نوشت؛ و چارلز بابیج و آدا لاولیس، ایده‌ی یه ماشین برنامه‌پذیر رو کشیدن. دهه‌ی ۱۹۴۰، اولین کامپیوترهای برقی با لامپ خلا ساخته شدن، به اندازه‌ی یه اتاق. ترانزیستور در ۱۹۴۷ و مدار مجتمع در اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰، کامپیوترها رو کوچیک و ارزون کردن. بعد کامپیوتر شخصی، اینترنت و وب، و گوشی هوشمند اومدن؛ و حالا هوش مصنوعی. ایده‌ی پایه، یعنی برنامه‌ی ذخیره‌شده، از ۱۹۴۵ تقریبا همونه.

یه دوی امدادی

توی دوی امدادی، هیچ دونده‌ای کل مسیر رو تنها نمی‌ره. هر کدوم یه تیکه رو می‌دوه و چوب رو به نفر بعدی می‌ده. تاریخ کامپیوتر هم همین‌طوره: هیچ‌کس «کامپیوتر رو اختراع نکرد». صدها نفر، توی قرن‌های مختلف و کشورهای مختلف، هر کدوم یه ایده رو جلو بردن و به بعدی سپردن.

این درس، این دوی امدادی رو از چرتکه تا گوشی دنبال می‌کنه. هدف، حفظ کردن سال‌ها نیست؛ هدف دیدن اینه که هر ایده، کدوم مشکل رو حل کرد و چطور زمینه رو برای ایده‌ی بعدی آماده کرد. توی درس قبل لایه‌های کامپیوتر رو دیدیم؛ اینجا می‌بینیم هر لایه کی و چطور به دنیا اومد.

چرتکه: حساب با مهره

آدم‌ها هزاران ساله برای حساب کردن ابزار می‌سازن. اولین‌ها، سنگ‌ریزه و خط روی زمین بودن؛ و بعد چرتکه، یه قاب با مهره‌هایی که روی میله‌ها جابه‌جا می‌شن. چرتکه هنوز توی بعضی کشورها برای آموزش حساب به کار می‌ره، و یه چرتکه‌انداز ماهر، جمع و تفریق رو گاهی از یه آدم با ماشین‌حساب هم سریع‌تر انجام می‌ده.

ایده‌ی مهم چرتکه این بود که یه عدد رو با جای چیزها نشون می‌ده: هر میله یه مرتبه، یکان، دهگان، صدگان. همین ایده‌ی «جای هر رقم، ارزشش رو تعیین می‌کنه»، پایه‌ی همه‌ی سیستم‌های عددی، از جمله صفر و یک کامپیوترهاست.

یه کامپیوتر چرخ‌دنده‌ای دوهزارساله

سال ۱۹۰۱، غواص‌ها توی یه کشتی غرق‌شده نزدیک یه جزیره‌ی یونانی، تکه‌های زنگ‌زده‌ی یه دستگاه برنزی پیدا کردن. سال‌ها بعد، با عکس‌برداری‌های دقیق، معلوم شد این دستگاه که حدود دو هزار سال پیش ساخته شده، یه ماشین چرخ‌دنده‌ای پیچیده برای پیش‌بینی جای خورشید و ماه و گرفتگی‌هاست.

به این دستگاه، مکانیسم آنتیکیترا می‌گن، و خیلی‌ها اون رو قدیمی‌ترین «کامپیوتر آنالوگ» شناخته‌شده می‌دونن. نشون می‌ده ایده‌ی ماشینی که حساب می‌کنه، خیلی قدیمی‌تر از برق و ترانزیستوره.

ماشین‌حساب‌های چرخ‌دنده‌ای

سال ۱۶۴۲، بلز پاسکال، که اون موقع یه نوجوون فرانسوی بود، برای کمک به پدرش که مامور مالیات بود، ماشینی ساخت که با چرخ‌دنده جمع و تفریق می‌کرد. چند ده سال بعد، لایبنیتس، ریاضی‌دان آلمانی، ماشینی ساخت که ضرب و تقسیم هم می‌کرد.

لایبنیتس یه کار مهم دیگه هم کرد: درباره‌ی شمردن با فقط دو رقم، یعنی صفر و یک، نوشت. اون موقع این فقط یه کنجکاوی ریاضی بود؛ نزدیک به دو و نیم قرن بعد، پایه‌ی همه‌ی کامپیوترهای برقی شد. یه چوب امدادی که خیلی دیر به دونده‌ی بعدی رسید.

کارت‌هایی که طرح می‌بافتن

اوایل قرن نوزدهم، ژوزف ماری ژاکار، بافنده‌ی فرانسوی، دستگاه بافندگی‌ای ساخت که طرح پارچه رو از روی یه زنجیره کارت سوراخ‌دار می‌خوند: هر سوراخ، تعیین می‌کرد یه نخ بالا بیاد یا نه. با عوض کردن کارت‌ها، طرح پارچه عوض می‌شد، بی اینکه به خود دستگاه دست بزنن.

این، یه ایده‌ی انقلابی بود: دستور، جدا از ماشین. یعنی یه ماشین، با دستورهای مختلف، کارهای مختلف انجام بده. همین ایده، صد سال بعد، به برنامه‌ی کامپیوتری رسید؛ و کارت سوراخ‌دار، تا دهه‌ی ۱۹۷۰، راه اصلی دادن برنامه به کامپیوترها بود.

چارلز بابیج و ماشینی که هیچ‌وقت ساخته نشد

چارلز بابیج، ریاضی‌دان انگلیسی، از اشتباه‌های جدول‌های عددی چاپی خسته شده بود؛ جدول‌هایی که با دست حساب می‌شدن و ملوان‌ها و مهندس‌ها بهشون تکیه می‌کردن. دهه‌ی ۱۸۲۰ طرح ماشینی رو کشید که این جدول‌ها رو خودکار حساب کنه، و بعد طرح بزرگ‌تری به اسم ماشین تحلیلی.

ماشین تحلیلی، روی کاغذ، همه‌ی بخش‌های یه کامپیوتر امروزی رو داشت: یه بخش برای حساب، یه حافظه، ورودی با کارت سوراخ‌دار مثل ژاکار، و حتی توانایی تصمیم گرفتن بر اساس نتیجه. ولی با فناوری اون زمان، ساختنش ممکن نشد. ایده‌هاش یه قرن جلوتر از زمانش بودن.

آدا لاولیس: ماشینی که می‌تونه بیشتر از عدد کار کنه

آدا لاولیس، ریاضی‌دان انگلیسی، یه مقاله درباره‌ی ماشین تحلیلی رو ترجمه کرد و یادداشت‌هایی بهش اضافه کرد که از خود مقاله بلندتر شد. توی یکی از یادداشت‌هاش، سال ۱۸۴۳، یه روش قدم‌به‌قدم نوشت که ماشین چطور یه سری عدد خاص رو حساب کنه؛ خیلی‌ها این رو اولین برنامه‌ی کامپیوتری منتشرشده می‌دونن.

ولی ایده‌ی بزرگ‌تر لاولیس این بود که چنین ماشینی، فقط مال عدد نیست. نوشت که اگه بشه نت‌های موسیقی رو به شکل نشونه‌هایی که ماشین می‌فهمه نوشت، ماشین می‌تونه موسیقی هم بسازه. همون ایده‌ی «همه‌چیز می‌تونه عدد باشه» که امروز پایه‌ی کامپیوتره.

ماشینی برای شمردن یه کشور

سرشماری سال ۱۸۸۰ آمریکا، نزدیک به یه دهه طول کشید تا با دست شمرده بشه. برای سرشماری ۱۸۹۰، مهندسی به اسم هرمان هالریث ماشینی ساخت که اطلاعات هر نفر رو روی یه کارت سوراخ‌دار می‌گرفت و ماشین، کارت‌ها رو با برق می‌خوند و می‌شمرد. کار خیلی سریع‌تر تموم شد.

شرکتی که هالریث برای این ماشین‌ها ساخت، بعدها یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های کامپیوتری قرن بیستم شد. این، اولین باری بود که پردازش داده با ماشین، توی اندازه‌ی یه کشور، کار کرد؛ و نشون داد کامپیوتر فقط مال دانشمندها نیست، مال اداره‌ها و کسب‌وکارها هم هست.

آلن تورینگ: محاسبه یعنی چی

سال ۱۹۳۶، آلن تورینگ، ریاضی‌دان انگلیسی، یه سوال بنیادی رو جواب داد: «محاسبه» دقیقا یعنی چی؟ یه ماشین خیالی خیلی ساده طراحی کرد، با یه نوار بی‌انتها، یه سر خوندن و نوشتن، و چند قاعده؛ و نشون داد که این ماشین ساده، هر محاسبه‌ای رو که اصلا قابل انجام باشه، می‌تونه انجام بده.

از این کار، دو نتیجه‌ی مهم دراومد: اینکه یه ماشین همه‌کاره ممکنه، که با برنامه‌ی مناسب هر کاری بکنه؛ و اینکه بعضی مسئله‌ها، هیچ ماشینی نمی‌تونه حلشون کنه. تورینگ بعدها توی جنگ جهانی دوم، روی رمزگشایی کار کرد و بعدش، روی سوال «آیا ماشین می‌تونه فکر کنه؟».

اولین کامپیوترهای برقی

دهه‌ی ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، چند گروه در کشورهای مختلف، تقریبا هم‌زمان کامپیوترهای برقی یا برقی‌ـمکانیکی ساختن. کنراد تسوزه، مهندس آلمانی، سال ۱۹۴۱ ماشینی ساخت که خیلی‌ها اولین کامپیوتر برنامه‌پذیر و کاملا خودکار کار می‌دونن. توی آمریکا و انگلستان هم گروه‌هایی روی ماشین‌های مشابه کار می‌کردن.

بیشتر این ماشین‌ها، با جنگ جهانی دوم و نیازهاش به حساب‌های سریع، مثل جدول‌های پرتابه و رمزگشایی، سرعت گرفتن. چون خیلی‌هاشون تا سال‌ها محرمانه بودن، بحث اینکه «اولین کامپیوتر» کدوم بود، هنوز هم ادامه داره؛ و جواب، به اینکه «کامپیوتر» رو چطور تعریف کنید، بستگی داره.

کامپیوتر و رمزگشایی

یکی از اولین کاربردهای جدی کامپیوترها، شکستن رمز پیام‌های دشمن توی جنگ بود. توی انگلستان، گروهی که تورینگ هم عضوش بود، ماشین‌هایی ساختن که هزاران حالت ممکن رمز رو خیلی سریع‌تر از آدم امتحان می‌کردن. سال ۱۹۴۳ یه ماشین تماما برقی به اسم کلوسوس برای این کار ساخته شد.

این ماشین‌ها تا دهه‌ها محرمانه موندن و بعد از جنگ، بیشترشون نابود شدن. برای همین، سهمشون توی تاریخ کامپیوتر، خیلی دیر شناخته شد. این داستان یه یادآوری هم هست: رمزنگاری و رمزگشایی، از روز اول، با کامپیوتر گره خورده بودن؛ و هنوز هم هستن.

غول‌هایی به اندازه‌ی یه اتاق

سال ۱۹۴۶، یه کامپیوتر برقی به اسم انیاک توی دانشگاه پنسیلوانیا معرفی شد: نزدیک به هجده هزار لامپ خلا، بیست‌وهفت تن وزن، و یه اتاق بزرگ جا. لامپ‌های خلا، که کار کلید رو می‌کردن، داغ می‌شدن، زیاد برق مصرف می‌کردن و مدام می‌سوختن؛ پیدا کردن و عوض کردن لامپ سوخته، یه کار همیشگی بود.

برنامه‌ریزی انیاک هم سخت بود: برای هر کار تازه، باید کابل‌ها رو با دست دوباره وصل می‌کردن، که گاهی روزها طول می‌کشید. شش زنی که اولین برنامه‌نویس‌های این ماشین بودن، کارشون رو بی هیچ کتاب و آموزشی، از روی نقشه‌های ماشین یاد گرفتن؛ و سال‌ها بعد، سهمشون شناخته شد.

ایده‌ای که همه‌چیز رو عوض کرد

مشکل سیم‌کشی دوباره، با یه ایده حل شد: برنامه رو هم مثل داده، توی حافظه بذاریم. این ایده سال ۱۹۴۵ توی گزارشی که جان فون نویمان نوشت، منظم شد؛ هر چند حاصل فکر چند نفر بود. سال ۱۹۴۸، یه ماشین کوچیک آزمایشی توی دانشگاه منچستر، اولین برنامه‌ای رو که توی حافظه‌ی خودش ذخیره شده بود، اجرا کرد.

از اون روز، عوض کردن کار کامپیوتر، دیگه سیم‌کشی نبود؛ نوشتن یه برنامه‌ی تازه بود. و همین ایده، تقریبا بی تغییر، توی کامپیوتر، گوشی و سرورهای امروز کار می‌کنه. اگه یه چوب امدادی باشه که هنوز توی دست همه‌ست، همینه.

ترانزیستور: کلید کوچیک

سال ۱۹۴۷، سه پژوهشگر توی آزمایشگاه‌های بل آمریکا، ترانزیستور رو ساختن: یه کلید برقی کوچیک، بی گرما و سوختن لامپ خلا، که کم برق مصرف می‌کرد و تقریبا همیشه کار می‌کرد. بعدها برای این کار، جایزه‌ی نوبل فیزیک گرفتن.

ترانزیستور، اول توی رادیوها کوچیک کردن رو ممکن کرد؛ و بعد، توی کامپیوترها. کامپیوترهای ترانزیستوری دهه‌ی ۱۹۵۰، کوچیک‌تر، سریع‌تر و قابل اعتمادتر از غول‌های لامپی بودن. ولی هنوز هر ترانزیستور، یه قطعه‌ی جدا بود که باید با دست لحیم می‌شد.

مدار مجتمع: همه روی یه تکه

اواخر دهه‌ی ۱۹۵۰، دو مهندس آمریکایی، جدا از هم، راهی پیدا کردن که چند ترانزیستور و قطعه‌ی دیگه رو، روی یه تکه‌ی کوچیک از ماده بسازن، به جای اینکه جدا جدا لحیمشون کنن. به این، مدار مجتمع (Integrated Circuit) یا تراشه می‌گن.

این، یه پرش بزرگ بود: به جای لحیم کردن هزاران قطعه، می‌شد همه رو با یه روش عکاسی‌مانند، یه‌جا روی سیلیسیوم ساخت. اولین تراشه‌ها چند ترانزیستور داشتن؛ تراشه‌های امروز، میلیاردها. همین روش ساخت، دلیل اینه که کامپیوترها این‌قدر ارزون و همه‌جایی شدن.

پیش‌بینی‌ای که شصت سال درست موند

سال ۱۹۶۵، گوردون مور، یکی از بنیان‌گذارهای یه شرکت سازنده‌ی تراشه، پیش‌بینی کرد که تعداد ترانزیستورهایی که می‌شه روی یه تراشه جا داد، هر سال حدودا دو برابر می‌شه؛ بعدها این رو به هر دو سال اصلاح کرد. این پیش‌بینی، که به قانون مور معروف شد، چند دهه با دقت شگفت‌انگیزی درست موند.

قانون مور، قانون طبیعت نبود؛ بیشتر یه هدف شد که کل صنعت براش کار می‌کرد. نتیجه‌ش اینه که یه گوشی امروزی، از کامپیوترهایی که چند دهه پیش اتاق‌ها رو پر می‌کردن، میلیون‌ها برابر قوی‌تره. امروز، چون ترانزیستورها به اندازه‌ی چند ده اتم رسیدن، این سرعت کند شده.

یه پردازنده‌ی کامل روی یه تراشه

سال ۱۹۷۱، اولین ریزپردازنده‌ی تجاری عرضه شد: یه پردازنده‌ی کامل، روی یه تراشه‌ی کوچیک. پیش از اون، پردازنده چند برد پر از تراشه بود. این تراشه، اول برای یه ماشین‌حساب ساخته شده بود؛ ولی نشون داد که یه «مغز» کامل کامپیوتر، می‌تونه توی کف دست جا بشه.

ریزپردازنده، در کامپیوترهای شخصی رو باز کرد. وقتی مغز کامپیوتر ارزون و کوچیک شد، دیگه لازم نبود کامپیوتر مال یه دانشگاه یا یه شرکت بزرگ باشه؛ می‌تونست روی میز هر کسی باشه. امروز، هر گوشی، ساعت هوشمند و حتی لباسشویی، یه ریزپردازنده یا ریزکنترلگر داره.

موس، پنجره و آیکون

سال ۱۹۶۸، داگلاس انگلبارت، پژوهشگر آمریکایی، توی یه نمایش که بعدها «مادر همه‌ی نمایش‌ها» لقب گرفت، چیزهایی رو نشون داد که اون موقع رویایی بودن: موس، پنجره‌های کنار هم، پیوند بین متن‌ها، و کار هم‌زمان دو نفر روی یه سند از راه دور. دهه‌ی ۱۹۷۰، پژوهشگرهای دیگه رابط کاربری گرافیکی، با آیکون و پنجره، رو کامل‌تر کردن.

پیش از این، کار با کامپیوتر یعنی تایپ دستورهای متنی. رابط گرافیکی، کامپیوتر رو برای آدم‌هایی که برنامه‌نویس نبودن، قابل استفاده کرد؛ و همون کاری رو کرد که امروز صفحه‌ی لمسی برای گوشی کرده: نزدیک کردن ماشین به آدم.

کامپیوتر روی میز هر کسی

اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰ و دهه‌ی ۱۹۸۰، کامپیوترهای شخصی به خونه‌ها و دفترها رسیدن. اول برای علاقه‌مندها و بعد، با برنامه‌هایی مثل جدول حساب و ویرایشگر متن، برای همه. برای اولین بار، یه آدم معمولی می‌تونست یه کامپیوتر مال خودش داشته باشه.

این دوره، یه نسل برنامه‌نویس هم ساخت: نوجوون‌هایی که روی کامپیوتر خونه بازی می‌نوشتن و بعدها شرکت‌های بزرگ نرم‌افزاری رو راه انداختن. کامپیوتر، از ابزار دانشمندها، به ابزار نوشتن، حساب و بازی برای میلیون‌ها نفر تبدیل شد.

کامپیوترهایی که به هم وصل شدن

از اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰، شبکه‌ای پژوهشی توی آمریکا چند کامپیوتر دانشگاهی رو به هم وصل کرد. کم‌کم، شبکه‌های دیگه هم ساخته شدن، و برای اینکه این شبکه‌ها بتونن با هم حرف بزنن، یه زبان مشترک لازم شد. اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰، این زبان، یعنی خانواده‌ی پروتکل‌های TCP/IP، استاندارد شد؛ و اینترنت، به معنی امروزی، به دنیا اومد.

ایمیل، یکی از اولین و محبوب‌ترین کاربردهای این شبکه بود. ولی تا اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰، اینترنت بیشتر مال دانشگاه‌ها و پژوهشگرها بود؛ چیزی که می‌خواست اون رو به خونه‌ها بیاره، هنوز ساخته نشده بود. مسیر شبکه این داستان رو از درون باز می‌کنه.

وب: صفحه‌هایی که به هم پیوند دارن

سال ۱۹۸۹، تیم برنرز لی، پژوهشگری توی آزمایشگاه سرن در سوئیس، پیشنهاد سیستمی رو داد که اسنادی روی کامپیوترهای مختلف، با پیوند به هم وصل بشن. تا ۱۹۹۱، اولین سایت‌ها و اولین مرورگر کار می‌کردن. این، وب جهان‌گستر بود؛ و مهم‌تر از همه، رایگان و برای همه منتشر شد.

وب، اینترنت رو برای آدم‌های معمولی قابل استفاده کرد: دیگه لازم نبود دستورهای فنی بلد باشید؛ کافی بود روی یه پیوند بزنید. ظرف چند سال، میلیون‌ها نفر آنلاین شدن، و کسب‌وکار، خبر، آموزش و ارتباط، همه کم‌کم به وب اومدن.

کامپیوتر توی کیف، بعد توی جیب

با کوچیک‌تر شدن تراشه‌ها و بهتر شدن باتری‌ها، کامپیوتر اول به کیف رسید، یعنی لپ‌تاپ، و بعد به جیب. گوشی‌های هوشمند، که اواسط دهه‌ی ۲۰۰۰ میلادی با صفحه‌ی لمسی بزرگ و فروشگاه اپ رایج شدن، کامپیوتر رو به همراه همیشگی میلیاردها نفر تبدیل کردن.

یه گوشی امروزی، دوربین، نقشه، بانک، تلویزیون و کتابخونه رو یه‌جا داره؛ و از کامپیوترهای اتاقی دهه‌ی ۱۹۴۰، میلیون‌ها برابر قوی‌تره. برای خیلی از آدم‌های دنیا، اولین و تنها کامپیوترشون، گوشیشونه.

ابر: کامپیوترهای اجاره‌ای

از اواسط دهه‌ی ۲۰۰۰، شرکت‌های بزرگ اینترنتی شروع کردن به اجاره دادن بخشی از مرکزهای داده‌ی عظیمشون. به جای اینکه هر شرکت سرور بخره، می‌تونست سرور اجاره کنه، به اندازه‌ی مصرف و برای چند دقیقه. به این، رایانش ابری می‌گن.

ابر، یه چرخش جالب توی تاریخه: کامپیوترها از اتاق‌های بزرگ به میز هر کس اومده بودن؛ حالا بخش بزرگی از کار، دوباره به اتاق‌های بزرگ، یعنی مرکزهای داده، برگشت. گوشی شما، بیشتر یه پنجره‌ست به این کامپیوترهای عظیم. مسیر لینوکس، داکر و رایانش ابری این دنیا رو باز می‌کنه.

هوش مصنوعی: سوال قدیمی، جواب تازه

سوال «آیا ماشین می‌تونه فکر کنه؟» از دهه‌ی ۱۹۵۰ مطرح بود. چند دهه، پیشرفت‌ها کند و پرفرازونشیب بود. از دهه‌ی ۲۰۱۰، سه چیز با هم جمع شد: داده‌های خیلی زیاد از اینترنت، کارت‌های گرافیکی که می‌تونستن میلیاردها حساب هم‌زمان انجام بدن، و روش‌های بهتر برای آموزش شبکه‌های عصبی.

نتیجه، مدل‌هایی بود که عکس می‌شناسن، ترجمه می‌کنن، و از اواخر همین دهه، با آدم گفت‌وگو می‌کنن. ولی زیر همه‌ی این‌ها، همون آشپزخونه‌ی قدیمیه: پردازنده، حافظه، و برنامه‌ی ذخیره‌شده؛ فقط خیلی خیلی بزرگ‌تر.

آدم‌هایی که کمتر شنیدیم

تاریخ کامپیوتر معمولا با چند اسم معروف تعریف می‌شه؛ ولی هزاران نفر دیگه هم توش سهم داشتن که کمتر شنیدیم. زن‌هایی که «کامپیوترهای انسانی» بودن و بعد اولین برنامه‌نویس‌ها شدن؛ ریاضی‌دان‌هایی مثل کاترین جانسون که حساب‌های مسیر پروازهای فضایی رو انجام دادن؛ و گریس هاپر، که اولین ابزارهایی رو ساخت که برنامه‌نویسی با کلمه رو، به جای عدد، ممکن کرد.

و پشت هر کدوم از این اختراع‌ها، تیم‌هایی بودن، نه فقط یه نابغه‌ی تنها. همون دوی امدادی؛ با این تفاوت که بیشتر دونده‌ها، اسمشون توی کتاب‌ها نیومده.

ریشه‌هایی که به ما می‌رسه

توی این دوی امدادی، چند چوب هم از این طرف دنیا رد شد. خوارزمی، ریاضی‌دان ایرانی قرن نهم، روش‌های حساب با عددهای هندی و جبر رو منظم کرد و اسمش، به شکل «الگوریتم»، توی همه‌ی زبان‌های دنیا موند. ریاضی‌دان‌های دوره‌ی اسلامی، با ترجمه و گسترش ریاضی یونانی و هندی، پلی ساختن که اروپا قرن‌ها بعد از اون رد شد.

این، یه یادآوریه که علوم کامپیوتر مال یه کشور یا یه فرهنگ نیست؛ نتیجه‌ی قرن‌ها کار آدم‌ها از همه‌جای دنیاست. مسیر الگوریتم بیشتر از سهم خوارزمی می‌گه.

چی ثابت موند، چی عوض شد

وقتی کل این دوی امدادی رو نگاه کنیم، یه نکته‌ی جالب پیدا می‌شه. چیزهایی که عوض شدن: اندازه، از اتاق به جیب؛ سرعت، میلیون‌ها برابر؛ قیمت، از میلیون‌ها دلار به چند ده دلار؛ و راه کار با کامپیوتر، از سیم‌کشی به کارت سوراخ‌دار، به تایپ، به موس، به لمس و حرف زدن.

ولی چیزهایی که ثابت موندن: صفر و یک، دستورهای ساده‌ای که پشت سر هم اجرا می‌شن، و برنامه‌ای که مثل داده توی حافظه‌ست. این‌ها از دهه‌ی ۱۹۴۰ تقریبا همونن. برای همین، فهمیدن کامپیوترهای اولیه، هنوز بهترین راه فهمیدن کامپیوترهای امروزه.

دونده‌ی بعدی کیه

کسی نمی‌دونه چوب امدادی بعدی دست کیه. چند راه در حال آزمایشن: کامپیوترهای کوانتومی، که برای بعضی مسئله‌های خاص، روشی کاملا متفاوت با صفر و یک دارن؛ تراشه‌هایی که از ساختار مغز الهام گرفتن؛ و تراشه‌های مخصوص هوش مصنوعی که برای یه کار، خیلی بهینه شدن.

چیزی که تاریخ یاد می‌ده اینه که پیش‌بینی آینده‌ی کامپیوتر سخته؛ خیلی از پیش‌بینی‌های گذشته، مثل اینکه «دنیا فقط چند کامپیوتر لازم داره»، اشتباه درومدن. ولی احتمالا، هر چی بیاد، روی شونه‌های همین دونده‌های قبلی می‌ایسته.

چند باور رایج

  • «یه نفر کامپیوتر رو اختراع کرد.» صدها نفر، در قرن‌ها، هر کدوم یه تیکه.
  • «کامپیوتر از اول برقی بود.» ایده‌هاش از چرخ‌دنده و کارت شروع شد.
  • «اولین برنامه‌نویس‌ها مردهای مهندس بودن.» خیلی‌هاشون زن‌هایی بودن که کمتر شنیدیم.
  • «اینترنت و وب یکی‌ان.» وب، یه کاربرد روی اینترنته.
  • «کامپیوترهای امروز کاملا با قدیمی‌ها فرق دارن.» طرح پایه از ۱۹۴۵ تقریبا همونه.

یه مثال

بردیا برای کلاس، باید درباره‌ی «تاریخ کامپیوتر» یه کار تحویل می‌داد. اول خواست یه فهرست سال و اسم بنویسه؛ ولی دید هیچ‌کس اون رو نمی‌خونه. به جاش، یه ریسه‌ی کاغذی روی دیوار کلاس کشید، و برای هر دوره، فقط یه سوال نوشت: «این اختراع، کدوم مشکل رو حل کرد؟».

زیر انیاک نوشت: «سیم‌کشی برای هر کار»؛ و زیر برنامه‌ی ذخیره‌شده: «دیگه سیم‌کشی نه». زیر ترانزیستور: «لامپ‌هایی که می‌سوختن». هم‌کلاسی‌هاش، به جای حفظ کردن سال‌ها، داستان رو فهمیدن؛ و معلم، کارش رو برای کلاس‌های سال بعد نگه داشت.

تمرین امروز

امروز یه خط زمانی کوچیک برای خودتون بکشید.

  1. یه خط روی کاغذ بکشید و پنج دوره روش بذارید: چرتکه، کارت سوراخ‌دار، لامپ خلا، ترانزیستور، گوشی.
  2. برای هر دوره، یه جمله بنویسید: کدوم مشکل رو حل کرد؟
  3. یه چیز که از دهه‌ی ۱۹۴۰ ثابت مونده رو پیدا کنید.
  4. از یکی از بزرگ‌ترهای خونواده بپرسید اولین کامپیوتری که دیدن چی بود.
  5. حدس بزنید دونده‌ی بعدی این دوی امدادی چیه.

درس بعدی، به زیرزمین ساختمون برمی‌گرده: سیستم باینری: صفر و یک.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • چرتکه و ماشین‌حساب: حساب با ابزار.
  • کارت سوراخ‌دار و بابیج: دستور جدا از ماشین.
  • دهه‌ی ۱۹۴۰: کامپیوترهای برقی به اندازه‌ی اتاق.
  • ترانزیستور و تراشه: کوچیک، ارزون، همه‌جا.
  • کامپیوتر شخصی، وب، گوشی و هوش مصنوعی؛ با همون طرح پایه.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد