علم شادی: از کجا شروع کنیم
جواب کوتاه
شادی، به معنایی که روانشناسها میگن، یعنی بیشتر حس خوب داشتن تا حس بد، و راضی بودن از زندگی. علم شادی نشون داده بخشی از این حال، از کارهای روزمرهی ما ساخته میشه، نه فقط از شانس و شرایط. ولی ذهن ما معمولا دنبال چیزهایی میره که اثرشون کمتر از چیزیه که فکر میکنیم، مثل پول بیشتر یا یه خرید تازه، و از چیزهایی غافل میشه که اثرشون بیشتره: رابطه با آدمها، کمک به بقیه، حواس جمع توی همین لحظه، خواب، حرکت و طبیعت. این مسیر قدم به قدم همینهاست؛ و قدم اول، دیدن اینه که حال خوب کاشتنیه، مثل یه باغچه، با کمی آب هر روز.
باغچه
یه باغچهی کوچیک رو تصور کنید. هیچکس یه روز صبح از خواب بیدار نمیشه و ببینه باغچهش یهو پر از گل شده. گلها کاشته میشن، هر روز کمی آب میخورن، و هفتهها بعد، کمکم گل میدن. بعضی روزها هم هوا بده و کاری از دستمون برنمیاد. شادی، بیشتر شبیه همین باغچهست تا یه گنج که یه روز زیر یه سنگ پیدا بشه.
بیشتر ما شادی رو یه جور مقصد میدونیم: «وقتی فلان کار رو پیدا کنم، وقتی فلان قدر پول داشته باشم، وقتی اون خونه رو بخرم، اونوقت شاد میشم». و وقتی میرسیم، میبینیم شادی چند وقت میمونه و بعد دوباره همون حال قبلی برمیگرده. این مسیر میخواد یه نگاه دیگه به شادی بده؛ نگاهی که از پژوهشها میاد، نه از جملههای انگیزشی.
این درس، در ورودی مسیره. اینجا میبینیم علم شادی چیه، چه چیزهایی واقعا حال رو بهتر میکنن، چه چیزهایی کمتر از چیزی که فکر میکنیم اثر دارن، و قدم اول دقیقا از کجاست.
چرا علم
شادی موضوع خیلی قدیمیه. فیلسوفها هزاران ساله دربارهش نوشتن، شاعرها هم همینطور. ولی چند دههست که روانشناسها و اقتصاددانها هم بهطور جدی سراغش رفتن: با پرسشنامه، با پرسیدن حال آدمها توی ساعتهای مختلف روز، با دنبال کردن همون آدمها توی سالهای طولانی، و با آزمایش.
اواخر دههی ۱۹۹۰، روانشناس آمریکایی مارتین سلیگمن (Martin Seligman) پیشنهاد داد روانشناسی، کنار پرداختن به مشکلها، بپرسه چه چیزی زندگی رو خوب میکنه. این پیشنهاد اسم یه شاخهی تازه شد: روانشناسی مثبتگرا (Positive Psychology). درس روانشناسی مثبت گرا چیست کاملش رو داره.
چرا علم مهمه؟ چون دربارهی شادی، حرف زیاد زده میشه، و خیلیهاش درست نیست. علم بهمون اجازه میده بین «به نظر قشنگ میاد» و «واقعا جواب میده» فرق بذاریم. توی این مسیر، هر جا یه حرف معروف پشتوانه نداره، صاف میگیم.
علم هم البته کامل نیست. خیلی از پژوهشهای شادی روی دانشجوها یا آدمهای کشورهای ثروتمند انجام شدن، و نتیجههاشون همیشه برای همهی فرهنگها یکی نیست. برای همین، هر جا لازم بود، محدودیت هر پژوهش رو هم میگیم؛ و بهترین آزمایشگاه، آخرش زندگی خود شماست: امتحان کنید و ببینید.
این مسیر چی نیست
این مسیر دربارهی حال خوب روزمرهست: اینکه چطور روزهای معمولیمون یه کم بهتر بشن، چطور از زندگی بیشتر لذت ببریم، و چطور بعد از روزهای سخت برگردیم. دربارهی بیماری، درمان یا دارو نیست؛ اینها موضوع این مسیر نیستن.
این مسیر قول هم نمیده. نمیگه «سی روزه شاد میشید» یا «این یه راز همهچیز رو درست میکنه». چیزی که میده، کارهای کوچیکیه که پژوهشها پشتشونن، و یه راه برای اینکه خودتون ببینید کدومشون برای شما بیشتر جواب میده. و یه چیز دیگه: این مسیر نمیگه همیشه باید شاد باشید. حسهای بد هم بخشی از زندگیان، و همونطور که توی ایستگاه «روزهای سخت» میبینیم، جنگیدن باهاشون، معمولا بدترشون میکنه.
شادی، شانس یا کار
یه نکتهی جالب از تاریخ کلمهها: روانشناس ژاپنیآمریکایی شیگهیرو اویشی (Shigehiro Oishi) و همکارهاش، سال ۲۰۱۳، تعریف کلمهی «شادی» رو توی فرهنگ لغتهای دهها زبان بررسی کردن. توی خیلی از زبانها، از جمله توی تعریفهای قدیمی انگلیسی، شادی اول به معنای «بخت خوب» و «شانس» بود؛ یعنی چیزی که برای آدم اتفاق میافته، نه چیزی که خودش میسازه.
توی فارسی هم «خوشبخت» یعنی کسی که بختش خوبه. این نگاه هنوز توی ذهن خیلی از ما هست: شادی یه جور شانسه؛ یا داری یا نداری. علم شادی این نگاه رو کامل رد نمیکنه، چون شانس و شرایط واقعا اثر دارن. ولی نشون میده یه بخش مهمش، کاشتنیه. همون باغچهی اول درس: هوا دست ما نیست، آب دادن هست.
آسمون و هوا
یه فرق مهم که از همین اول کمک میکنه: حال هر لحظه، و حال کلی زندگی. حال هر لحظه مثل هوای امروزه: یه روز آفتابیه، یه روز ابری، یه ساعت بارون. حال کلی مثل آب و هوای یه شهره: بعضی شهرها بهطور کلی آفتابیترن، حتی اگه گاهی بارون بیاد.
روانشناسها به این دو تا جدا نگاه میکنن. یکی حسهای لحظهبهلحظهست، که اسمش رو گذاشتن حس مثبت و منفی؛ یکی جوابی که آدم به این سوال میده: «روی هم رفته، از زندگیم چقدر راضیام؟». این دو تا به هم ربط دارن، ولی یکی نیستن. کسی که امروز حالش بده، ممکنه از کل زندگیش راضی باشه؛ و برعکس.
این مسیر بیشتر روی آب و هوا کار میکنه، نه هوای امروز. هدف این نیست که هیچ روز ابری نباشه؛ اینه که روی هم رفته، روزهای آفتابی بیشتر بشن و ابرها زودتر برن. درس بعدی، شادی چیست، این تعریف رو کامل باز میکنه.
شادترینها
سال ۲۰۰۲، دو روانشناس، اد داینر (Ed Diener) و مارتین سلیگمن، از ۲۲۲ دانشجو با چند روش مختلف حالشون رو سنجیدن، و ده درصد شادترینها رو با بقیه مقایسه کردن. سوالشون ساده بود: این آدمها چه فرقی با بقیه دارن؟
جواب جالب بود. شادترینها اتفاقهای خوب خیلی بیشتری توی زندگیشون نداشتن، و از نظر پول یا ظاهر هم فرق بزرگی با بقیه نداشتن. ولی یه چیز توی همهشون مشترک بود: رابطههای نزدیک و قوی با آدمها؛ دوست، خونواده، کسی که کنارشون بود. این رابطهها، به گفتهی خود پژوهشگرها، برای شادی بالا لازم بود، هرچند به تنهایی کافی نبود.
این پژوهش کوچیک بود و فقط روی دانشجوها؛ ولی پیامش با پژوهشهای خیلی بزرگتر، که توی ایستگاه «آدمها و رابطه» میبینیم، جوره. اگه از کل این مسیر فقط یه چیز یادتون بمونه، بهتره همین باشه.
یه نکتهی دیگه هم توی همین پژوهش بود: شادترینها وقت کمتری رو تنها میگذروندن و وقت بیشتری رو با آدمها. این به این معنی نیست که آدمهای درونگرا نمیتونن شاد باشن؛ کیفیت رابطه مهمتر از تعداد آدمهاست. یه یا دو رابطهی نزدیک و واقعی، از ده تا آشنای دور بیشتر اثر داره.
حال خوب، جلوتر
خیلیها فکر میکنن شادی نتیجهی موفقیته: اول کار خوب، پول، رابطه، بعد شادی. سال ۲۰۰۵، سونیا لیوبومیرسکی (Sonja Lyubomirsky)، لورا کینگ (Laura King) و اد داینر، صدها پژوهش رو کنار هم گذاشتن تا ببینن جهت این رابطه چیه.
نتیجهشون این بود که رابطه از هر دو طرفه، و یه بخش مهمش برعکس چیزیه که فکر میکنیم: حال خوب، خودش راه رو برای کار بهتر، رابطههای بهتر و حتی سلامتی بهتر باز میکنه. آدمی که حالش بهتره، معمولا بازتر فکر میکنه، راحتتر با بقیه ارتباط میگیره، و بیشتر چیزهای تازه رو امتحان میکنه.
یعنی حال خوب، فقط پاداش آخر راه نیست؛ میتونه سوخت راه هم باشه. این خبر خوبیه، چون یعنی لازم نیست صبر کنیم تا همهچیز درست بشه تا بعد به حال خودمون برسیم.
روانشناس آمریکایی باربارا فردریکسون (Barbara Fredrickson) یه توضیح برای این اثر داده: حسهای خوب، ذهن رو بازتر میکنن و آدم چیزهای بیشتری میبینه و امتحان میکنه؛ و همین امتحان کردنها، کمکم مهارتها و رابطههای تازه میسازه. اسم نظریهش رو گذاشت «گسترش و ساختن» (Broaden-and-Build).
حال خوب و تن
یه آزمایش عجیب، سال ۲۰۰۳: روانشناس آمریکایی شلدون کوهن (Sheldon Cohen) و همکارهاش، اول چند هفته از حدود سیصد داوطلب سالم هر روز حالشون رو پرسیدن. بعد، با رضایت خودشون، توی بینیشون قطرهای ریختن که ویروس سرماخوردگی داشت، و چند روز دنبالشون کردن.
کسایی که توی اون هفتههای قبل، بهطور معمول حسهای خوب بیشتری گزارش کرده بودن، کمتر سرما خوردن. این یه آزمایشه و همهچیز رو توضیح نمیده، و حال خوب جای مراقبت از تن رو نمیگیره. ولی نشون میده حال خوب فقط یه «تجمل» نیست؛ با بدن هم گره خورده.
دنبال چی میدویم
حالا اگه از آدمها بپرسید چی شادشون میکنه، معمولا چیزهایی میگن که اثرشون کمتر از حدسشونه: پول بیشتر، خونهی بزرگتر، ماشین بهتر، یه موفقیت بزرگ. چرا؟ چون ذهن ما دو تا اشتباه رایج داره.
اول اینکه اثر اتفاقهای آینده روی حالمون رو بزرگتر از واقعیت حدس میزنیم؛ هم خوبها رو، هم بدها رو. دوم اینکه به هر چیز تازهای زود عادت میکنیم؛ ماشین تازه بعد از چند ماه، دیگه فقط «ماشینه». روانشناسها به دومی میگن سازگاری لذت (Hedonic Adaptation).
این دو تا اشتباه باعث میشن انرژیمون رو بذاریم روی چیزهایی که اثرشون کوتاهه، و از چیزهایی غافل بشیم که اثرشون ماندگارتره. ایستگاه دوم این مسیر، چرا ذهن دربارهی شادی اشتباه میکنه، کامل دربارهی همینه، و اینکه پول واقعا چقدر اثر داره.
آدمها
اگه پول و چیزها اثرشون کمتره، چی اثرش بیشتره؟ اولین جواب، تقریبا توی همهی پژوهشها، آدمها هستن. یه پژوهش معروف از دانشگاه هاروارد، از سال ۱۹۳۸، چند صد مرد جوون رو، و بعدها خونوادههاشون رو، بیش از هشتاد سال دنبال کرد. یکی از مهمترین نتیجههاش این بود که کیفیت رابطهها، بیشتر از پول و شهرت، با زندگی خوب و حتی سلامتی در پیری همراه بود.
و خبر جالب اینه که حتی رابطههای کوچیک هم حساب میشن. چند پژوهش نشون دادن یه گفتوگوی کوتاه با یه غریبه، مثلا توی صف یا توی مترو، از چیزی که آدمها پیشبینی میکنن خوشایندتره. ایستگاه «آدمها و رابطه» اینها رو یکییکی باز میکنه.
دادن
سال ۲۰۰۸، روانشناس کانادایی الیزابت دان (Elizabeth Dunn) و همکارهاش یه آزمایش ساده کردن. صبح به چند نفر یه پاکت پول دادن؛ به بعضیها گفتن تا عصر برای خودشون خرجش کنن، به بعضیها گفتن برای یکی دیگه خرجش کنن، مثلا یه هدیه بخرن یا به یه نیازمند بدن. عصر حالشون رو سنجیدن.
کسایی که پول رو برای بقیه خرج کرده بودن، شادتر بودن؛ با اینکه صبح، بیشتر آدمها فکر میکردن خرج کردن برای خودشون شادترشون میکنه. مقدار پول هم مهم نبود؛ مبلغ کم هم همین اثر رو داشت. ایستگاه «مهربانی و قدردانی» این رو کاملتر میگه، با کارهایی که اصلا پول نمیخوان.
ذهنی که اینجا نیست
سال ۲۰۱۰، دو روانشناس دانشگاه هاروارد، متیو کیلینگزورث (Matthew Killingsworth) و دن گیلبرت (Dan Gilbert)، یه برنامهی گوشی ساختن که توی ساعتهای تصادفی روز از آدمها میپرسید: الان چی کار میکنی؟ حالت چطوره؟ ذهنت پیش همین کاره یا جای دیگه؟ هزاران نفر جواب دادن.
دو تا نتیجهی مهم داشت. یکی اینکه ذهن آدمها تقریبا نصف وقت جای دیگهای بود، نه پیش کاری که انجام میدادن. دوم اینکه لحظههایی که ذهن پرسه میزد، بهطور میانگین، آدمها کمی ناشادتر بودن، حتی وقتی به چیزهای خوشایند فکر میکردن. اسم مقالهشون، به زبون ساده، این بود: ذهنی که پرسه میزنه، ذهن ناشادیه.
این یعنی یکی از سادهترین راههای حال خوب، برگردوندن حواس به همین لحظهست. ایستگاه «لحظهی حال» کامل دربارهشه.
بدن
حال خوب فقط توی ذهن نیست. یه شب بد خوابیدن، فرداش حسهای بد رو پررنگتر و خوبها رو کمرنگتر میکنه. حرکت منظم، حتی یه پیادهروی ساده، توی پژوهشهای زیادی با حال بهتر همراه بوده. و یه پژوهش بزرگ در انگلستان، روی حدود بیست هزار نفر، نشون داد آدمهایی که هفتهای حدود دو ساعت توی طبیعت بودن، حال بهتری از بقیه گزارش کردن.
اینها شاید خیلی ساده به نظر بیان، ولی اغلب اولین چیزهاییان که موقع شلوغی کنار میذاریم: کمتر میخوابیم، کمتر راه میریم، کمتر بیرون میریم. ایستگاه «بدن و حال» هر کدوم رو با پژوهشش کامل میگه.
خبر خوب اینه که اینها گرون نیستن و دست خودمونن. لازم نیست باشگاه گرون بریم یا سفر دور؛ یه ساعت زودتر خوابیدن، یه پیادهروی بعد از شام توی پارک محله، یا ناهار خوردن کنار پنجره، شروع خوبیه.
گوشی
گوشی چیز بدی نیست؛ ما رو به آدمها وصل میکنه و کلی کار رو راحت میکنه. ولی دو تا چیزی که برای حال خوب لازمه رو هم ازمون میگیره: وقت و توجه. چند آزمایش نشون دادن وقتی آدمها چند هفته وقت شبکههای اجتماعی رو کم کردن، بهطور میانگین کمی حالشون بهتر شد. یه آزمایش دیگه نشون داد کم کردن اعلانها، حواس رو جمعتر و تنش رو کمتر کرد.
اثرها بزرگ نیستن، ولی برای چیزی که هر روز ساعتها باهاشیم، جمع میشن. ایستگاه «گوشی، وقت و توجه» راههاش رو داره، و درس کم کردن استفاده از گوشی توی مسیر «تغییر کردن» هم همینطور.
روزهای سخت
یه اشتباه رایج دربارهی شادی اینه که فکر کنیم آدمهای شاد هیچوقت حال بد ندارن. دارن؛ فقط زودتر برمیگردن. پژوهشها نشون دادن بیشتر آدمها بعد از اتفاقهای سخت، از چیزی که خودشون فکر میکنن، تابآورترن.
یه پژوهش جالب دیگه، سال ۲۰۱۸، نشون داد آدمهایی که حسهای بدشون رو میپذیرن، به جای اینکه باهاشون بجنگن یا خودشون رو بابتشون سرزنش کنن، بهطور میانگین حال بهتری دارن. یعنی حتی برای شاد بودن، گاهی بهترین کار، اجازه دادن به ناراحتیه. ایستگاه «روزهای سخت» این رو کامل باز میکنه.
سه باور رایج
- «شادی یعنی همیشه حال خوب.» حتی شادترین آدمها هم حس بد دارن؛ شادی یعنی روی هم رفته بیشتر حس خوب، و رضایت از زندگی.
- «اگه فلان چیز رو داشتم، شاد میشدم.» ذهن به هر چیز تازه زود عادت میکنه؛ اثر رسیدن معمولا کمتر از حدس ماست.
- «فقط باید مثبت فکر کنی.» مجبور کردن خود به حس خوب، حس بد رو بیشتر میکنه؛ پذیرفتن حسها راه بهتریه.
چقدرش دست ماست
یه نمودار معروف میگه حدود نصف شادی به ژن بستگی داره، حدود ده درصد به شرایط زندگی، و حدود چهل درصد به کارهای ما. این نمودار رو سال ۲۰۰۵ لیوبومیرسکی و همکارهاش منتشر کردن و خیلی معروف شد. ولی پژوهشگرهای دیگه بعدا نشون دادن این عددها خیلی سادهسازی شدهان و نمیشه شادی رو اینطوری دقیق تیکهتیکه کرد. حتی خود نویسندهها هم بعدها گفتن عددها رو نباید دقیق گرفت.
پس عدد دقیق رو کنار بذاریم. چیزی که میمونه، و پژوهشهای آزمایشی هم نشونش دادن، اینه که کارهای ما واقعا اثر دارن؛ نه همهچیز، ولی بخش قابل توجهی. درس آیا ۴۰ درصد شادی دست ماست این داستان رو کامل میگه. برای این مسیر، همین کافیه: یه بخشی از باغچه، با آبی که ما میدیم رشد میکنه.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که سالهاست فکر میکنه «وقتی ترفیع بگیرم، شاد میشم». کار زیادی میکنه، شبها دیر میخوابه، کمتر دوستهاش رو میبینه، و گوشی همیشه دستشه. یه روز ترفیع میگیره. یه هفته خوشحاله. چند ماه بعد، حالش همون حال قبلیه؛ فقط حالا منتظر ترفیع بعدیه.
با نگاه این درس، مشکل ترفیع نبود؛ این بود که همهی شادیش رو گذاشته بود پشت یه مقصد، و در این مدت، چیزهایی رو کنار گذاشته بود که هر روز حال رو میسازن: خواب، آدمها، حرکت، حواس جمع. اگه همون موقع هفتهای یه شام با دوستهاش، روزی بیست دقیقه پیادهروی، و شبها گوشی رو بیرون از اتاق خواب رو نگه داشته بود، احتمالا هم راه برایش شیرینتر بود، هم به احتمال زیاد، کارش هم بهتر پیش میرفت.
نقشهی مسیر
این مسیر ۱۱ ایستگاه داره:
- شادی چیه: تعریف، دو جور شادی، و اینکه چطور سنجیده میشه.
- چرا ذهن دربارهی شادی اشتباه میکنه: پیشبینی، عادت، پول، وقت.
- آدمها و رابطه: پررنگترین عامل حال خوب.
- مهربانی و قدردانی: کارهای کوچیک آزموده.
- معنا و هدف: شادی فقط لذت نیست.
- لحظهی حال: ذهنی که اینجاست.
- بدن و حال: خواب، حرکت، طبیعت.
- گوشی، وقت و توجه.
- روزهای سخت: حس بد، نشخوار، تابآوری، امید.
- افسانههای شادی: حرفهای معروف بیپشتوانه.
- برنامهی حال خوب شما.
این مسیر رو چطور بخونیم
هر درس یه تمرین کوچیک آخرش داره. پیشنهاد ما اینه که هر چند روز یه درس بخونید و تمرینش رو انجام بدید. خوندن دربارهی شادی، خودش شاد نمیکنه؛ کارهای کوچیکه که کمکم اثر میذارن. یه دفترچه هم کنار دستتون داشته باشید؛ توی ایستگاه آخر، همهی تمرینها جمع میشن و میشن برنامهی خود شما.
یه نکتهی مهم دیگه: همهی کارها برای همه به یه اندازه جواب نمیدن. پژوهشها نشون دادن کاری که با شخصیت و زندگی آدم جورتره، بیشتر اثر داره. پس هر کاری رو امتحان کنید، ببینید با شما چه میکنه، و اونایی رو نگه دارید که واقعا کمکتون کردن. این مسیر یه منوئه، نه یه نسخهی یکسان برای همه. و اگه یه هفته هیچ کاری نکردید، اشکالی نداره؛ از هفتهی بعد دوباره شروع کنید.
از ده تا نود سال
کارهایی که توی این مسیر میبینیم، برای همهی سنها کار میکنن، فقط شکلشون فرق میکنه. یه بچهی ده ساله میتونه شبها سه تا چیز خوب روزش رو به پدر یا مادرش بگه. یه نوجوون میتونه یه هفته گوشیش رو یه ساعت زودتر کنار بذاره و ببینه چه فرقی میکنه. یه آدم بزرگتر میتونه هر هفته به یه دوست قدیمی زنگ بزنه.
جالبه که چند پژوهش بزرگ نشون دادن آدمها، بهطور میانگین، توی سالهای پیری از نظر حسی آرومترن و حسهای خوب بیشتری گزارش میکنن تا خیلی از سالهای میانسالی. پس اگه فکر میکنید «دیگه سن من برای این حرفها گذشته»، علم چیز دیگهای میگه.
تمرین امروز
امروز یه نقشهی حال، حدود پونزده دقیقه.
- یه برگه بردارید و بنویسید امروز، یا دیروز، کدوم سه لحظه حالتون بهتر بود.
- کنار هر لحظه بنویسید با کی بودید، چی کار میکردید، و ذهنتون همونجا بود یا جای دیگه.
- حالا بنویسید کدوم سه لحظه حالتون بدتر بود، با همون سه سوال.
- نگاه کنید: لحظههای خوب بیشتر با آدمها بودن یا تنها؟ با گوشی بودن یا بی گوشی؟
- یه کار خیلی کوچیک برای فردا بنویسید که یکی از لحظههای خوب رو تکرار کنه؛ مثلا یه تماس کوتاه یا ده دقیقه قدم زدن.
درس بعدی، اول تعریف دقیقتری از همون چیزی میده که دنبالشیم: شادی چیست و چرا باید شاد باشیم.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- شادی یعنی بیشتر حس خوب تا حس بد، و رضایت از زندگی؛ نه همیشه خندیدن.
- شادترین آدمها توی پژوهشها، همه رابطههای نزدیک و قوی داشتن.
- ذهن دنبال چیزهایی میره که اثرشون کمتر از حدسمونه، مثل خرید و پول بیشتر.
- رابطه، کمک به بقیه، حواس جمع، خواب، حرکت و طبیعت، از آزمودهترین راههان.
- حال خوب کاشتنیه: کارهای کوچیک، تکرار، صبر.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.