شادی چیست و چرا باید شاد باشیم
جواب کوتاه
شادی، توی علم، یه اسم دقیقتر داره: بهزیستی ذهنی (Subjective Well-Being). سه تا پایه داره، مثل یه چهارپایهی سهپایه: رضایت از زندگی، یعنی وقتی به کل زندگی نگاه میکنیم چقدر راضیایم؛ حسهای خوب، مثل شادی، آرامش و علاقه؛ و حسهای بد کمتر. این سه تا با هم شادی رو میسازن، و حس خوب و حس بد، دو عقربهی جدان، نه دو سر یه خط. چرا باید شاد باشیم؟ چون پژوهشها نشون دادن حال خوب فقط خوشایند نیست؛ با رابطههای بهتر، کار بهتر و حتی سلامتی و عمر طولانیتر همراهه. ولی شاد بودن یعنی همیشه خندیدن نیست؛ یعنی روی هم رفته، زندگیای که بیشتر خوبه تا بد.
چهارپایهی سهپایه
یه چهارپایهی کوچیک چوبی رو تصور کنید که فقط سه تا پایه داره. اگه هر سه پایه سالم باشن، محکم میایستید. اگه یکیش کوتاه یا شکسته باشه، میلرزه. شادی، به معنایی که روانشناسها میگن، خیلی شبیه همین چهارپایهست.
این سوال، «شادی چیست؟»، توی کتاب تفکر و سبک زندگی پایهی هشتم هم هست، با یه سوال دیگه کنارش: «چرا باید شاد باشیم؟». خیلیها هم توی جستجو همین رو میپرسن. جوابش، اونقدر که فکر میکنیم ساده نیست؛ چون کلمهی «شادی» رو هر کس یه جوری میفهمه. یکی منظورش یه لحظهی خندهست، یکی یه زندگی آروم و راضی.
این درس، تعریفی رو باز میکنه که بیشتر پژوهشهای شادی ازش استفاده میکنن؛ بعد میبینیم چرا شاد بودن فقط یه حس خوشایند نیست، و چه چیزهایی دربارهش معمولا اشتباه فهمیده میشه.
اسم علمیش
سال ۱۹۸۴، روانشناس آمریکایی اد داینر (Ed Diener)، که بعدها به خاطر کارهاش به «دکتر شادی» معروف شد، یه مقالهی مروری نوشت که پایهی خیلی از پژوهشهای بعدی شد. اون به جای کلمهی «شادی»، که معنای مبهمی داشت، یه اسم دقیقتر پیشنهاد داد: بهزیستی ذهنی (Subjective Well-Being).
«ذهنی» یعنی چی؟ یعنی خود آدمه که میگه حالش چطوره. نه یه دکتر، نه یه آزمایش خون، نه مقدار پول توی حسابش. اگه کسی خودش بگه از زندگیش راضیه و بیشتر روزها حس خوبی داره، از نگاه این تعریف، اون آدم شاده؛ حتی اگه بقیه فکر کنن نباید باشه. این نگاه شاید ساده به نظر بیاد، ولی خیلی مهمه: شادی یه چیز درونیه، و فقط خود آدم میتونه بگه چقدر هست.
داینر گفت این بهزیستی ذهنی سه تا جزء داره؛ همون سه پایهی چهارپایه:
پایهی اول: رضایت
پایهی اول، رضایت از زندگی (Life Satisfaction) ـه. این یه جور قضاوته، نه یه حس: وقتی یه لحظه وایمیسیم و به کل زندگیمون نگاه میکنیم، چقدر ازش راضیایم؟ کارمون، رابطههامون، جایی که زندگی میکنیم، مسیری که اومدیم.
این قضاوت آرومه و زیاد تکون نمیخوره. کسی که امروز سرما خورده و حالش بده، ممکنه هنوز بگه از زندگیش راضیه. داینر و همکارهاش برای سنجیدن این پایه، یه پرسشنامهی کوتاه پنجسوالی ساختن، که توی درس آیا شادی رو میشه اندازه گرفت کاملش رو میبینیم.
یه نکتهی مهم: رضایت از زندگی به این بستگی داره که آدم زندگیش رو با چی مقایسه میکنه. کسی که خودش رو با آدمهای خیلی پولدار یا خیلی معروف مقایسه میکنه، معمولا کمتر راضیه، حتی اگه زندگیش خوب باشه. اینها رو توی ایستگاه دوم این مسیر کاملتر میبینیم.
پایهی دوم: حس خوب
پایهی دوم، حسهای خوبه؛ اون چیزی که روانشناسها بهش میگن عاطفهی مثبت (Positive Affect). شادی لحظهای، آرامش، علاقه، هیجان، قدردانی، امید، غرور سالم. این پایه، برخلاف اولی، سریع عوض میشه: یه ساعت با یه دوست خوب، یه آهنگ قشنگ، یه کار تمومشده، همه میتونن بالا ببرنش.
چیزی که پژوهشها نشون دادن اینه که برای این پایه، تعداد دفعهها مهمتر از شدته. یعنی کسی که هر روز چند تا لحظهی خوب کوچیک داره، معمولا از کسی که گاهی یه شادی خیلی بزرگ داره و بقیهی وقتها هیچی، حال بهتری داره. داینر و همکارهاش این رو سال ۱۹۹۱ گزارش کردن. این خبر خیلی خوبیه، چون لحظههای خوب کوچیک، خیلی راحتتر از اتفاقهای بزرگ ساخته میشن.
مثلا یه قهوه با یه دوست، ده دقیقه آفتاب گرفتن روی بالکن، یه پیام محبتآمیز از یه نفر، تموم کردن یه کار کوچیک، یه آهنگ قدیمی که دوستش داریم. هیچکدوم اتفاق بزرگی نیستن، ولی وقتی هر روز چند تا ازشون داشته باشیم، پایهی دوم چهارپایه آروم آروم بلندتر میشه.
پایهی سوم: کمتر حس بد
پایهی سوم، کم بودن حسهای بده: نگرانی، ناراحتی، خشم، دلخوری، حس گناه. دقت کنید که این پایه «نبود» حس بد نیست؛ «کم بودنش» ـه. هیچ آدمی، حتی شادترین آدمها، بی حس بد زندگی نمیکنه. حسهای بد کار خودشون رو دارن: نگرانی ما رو برای خطر آماده میکنه، ناراحتی بهمون میگه یه چیز مهم رو از دست دادیم، خشم بهمون میگه یه مرزمون رد شده.
پس هدف، از بین بردن حس بد نیست؛ اینه که حسهای بد سهم کمتری از روزها داشته باشن، و وقتی میان، زودتر برن. ایستگاه «روزهای سخت» این مسیر، کامل دربارهی همینه.
یه چیز دیگه هم هست: وقتی حس بد میاد، شدتش معمولا با گذشت چند ساعت یا چند روز کم میشه، حتی اگه کاری نکنیم. دونستن این، خودش کمک میکنه که حس بد رو بزرگتر از اندازهش نبینیم.
دو عقربه
یه کشف جالب که شاید برعکس انتظار باشه: حس خوب و حس بد، دو سر یه خط نیستن؛ دو تا عقربهی جدان. سال ۱۹۶۹، جامعهشناس آمریکایی نورمن برادبرن (Norman Bradburn) دید چیزهایی که حسهای خوب آدمها رو زیاد میکنن، لزوما همون چیزهایی نیستن که حسهای بدشون رو کم میکنن. یعنی کسی میتونه هم حس خوب زیادی داشته باشه و هم حس بد زیادی، یا هر دو کم.
این برای ما یه پیام عملی داره. کم کردن ناراحتیها لازمه، ولی خودبهخود حس خوب نمیاره. کسی که همهی کارهای استرسزا رو از زندگیش حذف کنه، ممکنه آرومتر بشه ولی شاد نشه؛ چون برای عقربهی حس خوب هم باید یه کار جدا کرد: رابطه، لحظههای خوشایند، کار معنیدار. این مسیر برای هر دو عقربه ابزار داره.
شادی، خوشحالی، خوشبختی
توی فارسی، چند کلمهی نزدیک داریم که گاهی جای هم استفاده میشن، ولی کمی فرق دارن. «خوشحالی» بیشتر یه حس لحظهایه: «از دیدنت خوشحال شدم». «شادی» هم میتونه حس لحظهای باشه، هم یه حال کلیتر. «خوشبختی» بیشتر دربارهی کل زندگیه، و ریشهش، همونطور که توی درس قبل دیدیم، به «بخت» برمیگرده. «رضایت» یه قضاوت آرومه، نه یه هیجان.
توی زبان علم، اینها تقریبا همون سه پایهان: خوشحالی و شادی لحظهای، پایهی حس خوب؛ رضایت و خوشبختی، پایهی رضایت از زندگی. وقتی کسی میپرسه «چطور شاد باشم؟»، معمولا هر دو رو میخواد: هم لحظههای خوب بیشتر، هم زندگیای که روی هم رفته ازش راضی باشه.
خود تجربهکننده، خود بهیادآورنده
دنیل کانمن (Daniel Kahneman)، روانشناسی که جایزهی نوبل اقتصاد گرفت، یه تصویر جالب داد: انگار توی هر کدوم از ما دو تا «خود» هست. یکی «خود تجربهکننده» که همین الان داره زندگی میکنه: این غذا خوشمزهست، این صندلی ناراحته. یکی «خود بهیادآورنده» که بعدا داستان رو تعریف میکنه: «سفر خوبی بود».
این دو تا همیشه یه چیز نمیگن. یه سفر میتونه پر از لحظههای خستهکننده و دعوا باشه، ولی چون آخرش یه شب قشنگ داشته، توی خاطره «سفر خوبی» بمونه. پایهی دوم و سوم، یعنی حسهای خوب و بد، بیشتر مال خود تجربهکنندهست؛ پایهی اول، یعنی رضایت، بیشتر مال خود بهیادآورنده. یه زندگی شاد، به هر دو تاش رسیدگی میکنه: هم لحظهها خوب باشن، هم داستان کلی.
سه نیاز
دو روانشناس آمریکایی، ادوارد دسی (Edward Deci) و ریچارد رایان (Richard Ryan)، چند دهه روی یه سوال کار کردن: آدمها چه نیازهای روانیای دارن که اگه برآورده بشن، حالشون خوب میشه؟ جوابشون سه تا نیاز بود، که توی کشورهای مختلف هم تکرار شد. اسم نظریهشون شد نظریهی خودمختاری (Self-Determination Theory).
نیاز اول، خودمختاری: حس اینکه کارهامون رو خودمون انتخاب کردیم، نه از سر اجبار. نیاز دوم، شایستگی: حس اینکه از پس کارها برمیایم و داریم بهتر میشیم. نیاز سوم، پیوند: حس اینکه با آدمها نزدیکیم و برای کسی مهمیم. وقتی یکی از اینها کم باشه، حتی با پول و راحتی زیاد، یه چیزی کم به نظر میاد. این سه نیاز، توی ایستگاههای بعدی این مسیر، بارها برمیگردن.
یه آزمون ساده برای امروز: کدوم یکی از این سه نیاز این روزها کمتر برآورده میشه؟ کسی که کارش رو انتخاب نکرده، شاید خودمختاری کم داره. کسی که مدتهاست هیچ چیز تازهای یاد نگرفته، شاید شایستگی. کسی که روزها با کسی حرف عمیق نمیزنه، شاید پیوند. جواب این سوال، اغلب نشون میده کدوم ایستگاه این مسیر براتون مهمتره.
چرا باید شاد باشیم
حالا سوال دوم کتاب تفکر: چرا باید شاد باشیم؟ اولین جواب سادهست: چون حس خوبی داره. زندگیای که بیشتر حس خوب داره، خودش ارزشمنده و لازم نیست برای چیز دیگهای خوب باشه. ولی پژوهشها یه جواب دوم هم دارن که شاید کمتر بهش فکر کرده باشیم: حال خوب، برای بقیهی زندگی هم مفیده.
سونیا لیوبومیرسکی، لورا کینگ و اد داینر، سال ۲۰۰۵، صدها پژوهش رو کنار هم گذاشتن و دیدن آدمهای شادتر، بهطور میانگین، توی رابطهها، کار و سلامتی وضع بهتری دارن. نکتهی مهمتر اینکه این رابطه فقط یهطرفه نیست؛ توی پژوهشهایی که آدمها رو در طول زمان دنبال کرده بودن، و توی آزمایشها، حال خوب گاهی قبل از این موفقیتها اومده بود و راه رو براشون باز کرده بود.
رابطه و کار
چطور حال خوب به رابطه و کار کمک میکنه؟ چند راه داره. آدمی که حالش بهتره، معمولا بازتر و مهربونتره؛ بقیه بیشتر دوست دارن کنارش باشن. راحتتر کمک میخواد و کمک میکنه. توی کار، بیشتر چیزهای تازه رو امتحان میکنه و راحتتر با همکارها کار میکنه.
اینها یه چرخه میسازن: حال خوب، رابطهی بهتر میاره؛ رابطهی بهتر، حال خوبتر. کار بهتر، رضایت بیشتر؛ رضایت بیشتر، انرژی بیشتر برای کار. یعنی شادی فقط آخر راه نیست؛ یه بخشی از موتوره. برای همین، مراقبت از حال خوب، خودخواهی نیست؛ سرمایهگذاری برای همهی چیزهای دیگهست.
تن
توی درس قبل، آزمایش سرماخوردگی شلدون کوهن رو دیدیم: کسایی که بهطور معمول حسهای خوب بیشتری داشتن، بعد از روبهرو شدن با ویروس، کمتر سرما خوردن. پژوهشهای دیگهای هم هستن. سال ۲۰۰۸، دو پژوهشگر انگلیسی، یوئیچی شیدا (Yoichi Chida) و اندرو استپتو (Andrew Steptoe)، نتیجهی دهها پژوهش طولی رو کنار هم گذاشتن و دیدن حال خوب، بهطور میانگین، با عمر کمی طولانیتر همراه بوده؛ هم توی آدمهای سالم، هم توی بقیه.
باید با احتیاط گفت: این پژوهشها بیشتر «همراهی» نشون میدن، نه علت قطعی. شاید آدمهای شادتر کارهای سالمتری هم میکنن، مثل خواب بهتر و ورزش بیشتر. ولی هر چی که باشه، حال خوب و تن سالم، دوستای همن، نه دو موضوع جدا.
دفترچههای قدیمی
یکی از عجیبترین پژوهشهای این حوزه، سال ۲۰۰۱ منتشر شد. سه پژوهشگر آمریکایی، دبورا دنر (Deborah Danner) و همکارهاش، به نوشتههای کوتاهی دسترسی پیدا کردن که حدود ۱۸۰ راهبهی جوون، دههی ۱۹۳۰، موقع ورود به صومعه دربارهی زندگیشون نوشته بودن؛ وقتی حدود بیست و دو ساله بودن. پژوهشگرها شمردن توی هر نوشته چقدر کلمهها و جملههای حس خوب، مثل خوشحالی، علاقه، امید و قدردانی، هست.
بعد، شصت سال بعد، نگاه کردن ببینن کدوم راهبهها هنوز زندهان. نتیجه جالب بود: راهبههایی که نوشتههاشون پر از حس خوب بود، بهطور میانگین چند سال بیشتر عمر کرده بودن. چیزی که این پژوهش رو خاص میکنه اینه که زندگی راهبهها خیلی شبیه هم بود: یه غذا، یه جا، یه برنامه. پس فرقهای دیگهی زندگی، کمتر این نتیجه رو خراب میکردن.
چقدر کافیه
اگه شادی اینقدر خوبه، هر چی بیشتر، بهتره؟ نه لزوما. سال ۲۰۰۷، روانشناس شیگهیرو اویشی و همکارهاش، دادههای چند پژوهش بزرگ رو بررسی کردن و دیدن برای بعضی چیزها، مثل درآمد و تحصیل، آدمهایی که خیلی شاد بودن، نه شادترینها، بهتر عمل کرده بودن. شاید چون کسی که کاملا راضیه، انگیزهی کمتری برای بهتر کردن چیزها داره. ولی برای رابطهها، شادترینها وضع بهتری داشتن.
پژوهشهای دیگه هم نشون دادن حس خوب توی هر موقعیتی مناسب نیست؛ مثلا وقتی یه دوست ناراحته، شادی زیاد ما میتونه بیجا باشه. پس هدف، «بیشترین شادی ممکن، همیشه» نیست؛ یه زندگی خوب، با حسهایی که با موقعیت جورن.
و یه نکتهی دیگه: فشار برای «همیشه شادتر بودن» خودش میتونه حال رو بد کنه. پژوهشهایی هست که نشون میده آدمهایی که خیلی به شاد بودن اهمیت میدن، گاهی وقتی شاد نیستن، بیشتر ناامید میشن. درس دنبال شادی دویدن این رو کامل باز میکنه.
آرامش یا هیجان
شادی همهجا یه شکل نداره. روانشناس آمریکایی جین تسای (Jeanne Tsai) پژوهش کرد که آدمها توی فرهنگهای مختلف، چه جور حس خوبی رو آرزو دارن. دید توی بعضی فرهنگها، مثل آمریکا، آدمها بیشتر حسهای پرانرژی و هیجانزده رو ایدهآل میدونن؛ توی بعضی فرهنگهای شرق آسیا، بیشتر حسهای آروم و ساکت مثل آرامش و سبکی رو.
این یعنی اگه شما آدمی هستید که شادیتون بیشتر شکل آرامشه، نه هیجان، چیزی کم ندارید؛ فقط شادی شما یه شکل دیگه داره. و اگه عکسها و ویدیوهایی که همهجا میبینید فقط شادی پرهیجان رو نشون میدن، اون فقط یه شکل از شادیه، نه تنها شکلش.
نقطهی پیشفرض و افتها
هر کسی یه جور سطح معمول شادی داره که حالش معمولا دورش میچرخه. اتفاقهای خوب و بد، اون رو یه مدت بالا یا پایین میبرن، و بعد معمولا نزدیک همون سطح برمیگرده. ولی پژوهشهای بزرگتر نشون دادن این برگشت همیشه کامل نیست.
روانشناس آمریکایی ریچارد لوکاس (Richard Lucas) و همکارهاش، با دادههای یه پژوهش بزرگ آلمانی که هزاران نفر رو سالها دنبال کرده بود، نشون دادن بعضی اتفاقها، مثل بیکار شدن، حتی بعد از پیدا کردن کار تازه، یه افت کوچیک ولی ماندگار توی رضایت از زندگی جا میذارن. یعنی نقطهی پیشفرض، سنگ نیست؛ میتونه کمی جابهجا بشه؛ به سمت پایین، و همونطور که امید این مسیره، به سمت بالا.
موج
یه سنگ کوچیک که توی آب بیفته، موجهاش دورتر و دورتر میرن. بعضی پژوهشها نشون دادن حال آدمها هم یه کم به هم میرسه. یه پژوهش معروف در سال ۲۰۰۸، از جیمز فاولر (James Fowler) و نیکلاس کریستاکیس (Nicholas Christakis)، دید شادی توی شبکهی آدمها، تا چند قدم دورتر، با هم همراهه.
این پژوهش بعدها نقد جدی هم شد؛ بعضی پژوهشگرها گفتن شاید آدمهای شبیه هم، فقط با هم دوست میشن، نه اینکه حال هم رو عوض کنن. ولی چیزی که توی زندگی روزمره هم میبینیم، اینه که حال آدمهای دور و بر روی ما اثر داره، و حال ما روی اونها. پس شاد بودن، یه هدیه به آدمهای کنارمون هم هست. یه لبخند، یه خبر خوب، یه حوصلهی بیشتر، به خونه و محل کار هم میرسه.
شاد و خوب
یه سوال قدیمی فلسفی: آیا یه آدم میتونه شاد باشه ولی آدم خوبی نباشه؟ فیلسوفهای یونان، مثل ارسطو (Aristotle)، فکر میکردن زندگی شاد واقعی، با زندگی خوب و درست گره خورده؛ و اسمش رو گذاشتن «یودایمونیا» (Eudaimonia)، یعنی شکوفایی. یه لذت لحظهای که به بقیه آسیب بزنه، از نگاه اونها شادی واقعی نبود.
روانشناسی امروز این دو نگاه رو کنار هم میذاره: شادی از جنس لذت، و شادی از جنس معنا و رشد. درس بعدی، دو جور شادی، کامل دربارهی همینه.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که از کارش و خونوادهش راضیه؛ پایهی اول محکمه. ولی روزهاش خیلی پر از حس خوب نیست؛ از صبح تا شب کار و خونه، بی هیچ لحظهی خوشایندی برای خودش. پایهی دوم کوتاهه. و چند وقته نگرانی دربارهی پول، شبها خوابش رو گرفته؛ پایهی سوم هم لق شده.
اگه فقط بپرسه «من شادم؟»، شاید نتونه جواب بده. ولی با سه پایه، میبینه کجا کار داره. برای پایهی دوم، شاید هر روز یه لحظهی کوچیک خوشایند، مثل یه چای با یه کتاب. برای پایهی سوم، شاید یه برنامهی ساده برای خرجها، که نگرانی رو کمتر کنه. پایهی اول هم که محکمه؛ کافیه گاهی یادش بیفته.
توی هر سنی
بچهها بیشتر حسهای لحظهای دارن و سریع از گریه به خنده میرن؛ پایهی دوم و سوم براشون پررنگتره. نوجوونها گاهی حسهای خیلی قوی دارن، و رضایت از زندگیشون زیاد به دوستها و جایگاهشون توی جمع بستگی داره. بزرگسالها بیشتر به رضایت از کل زندگی فکر میکنن. و همونطور که توی درس قبل دیدیم، آدمها توی پیری، بهطور میانگین، از نظر حسی آرومترن.
اصلش برای همه یکیه: سه پایه. فقط اندازه و شکل هر پایه، با سن عوض میشه. یه پدر یا مادر میتونه سه پایه رو به زبون ساده به بچهش بگه: «امروز چی خوشحالت کرد؟ چی ناراحتت کرد؟ کلا از روزت راضی بودی؟».
چند باور رایج
- «شاد یعنی هیچوقت ناراحت نشدن.» پایهی سوم «کمتر» حس بده، نه «هیچ» حس بد.
- «اگه ناراحتیها رو حذف کنم، شاد میشم.» حس خوب و بد دو عقربهی جدان؛ برای حس خوب هم باید یه کار جدا کرد.
- «شادی یعنی هیجان و خندهی زیاد.» برای خیلیها، شادی شکل آرامشه؛ هر دو شکل شادی واقعیان.
- «شادی یه چیز اضافهست، اول باید کار کرد.» حال خوب با رابطه، کار و سلامتی بهتر همراهه، و گاهی جلوتر از اونهاست.
تمرین امروز
امروز سه پایهی خودتون، و یه هفته دنبال کردنش.
- به خودتون از صفر تا ده نمره بدید: روی هم رفته، از زندگیتون چقدر راضیاید؟
- یه برگه رو سه ستون کنید: رضایت، حس خوب، حس بد.
- یه هفته، هر شب، توی ستون حس خوب یه لحظهی خوب اون روز رو بنویسید، و توی ستون حس بد یه لحظهی بد.
- آخر هفته نگاه کنید: کدوم پایه کوتاهتره؟ حس خوب کمه، یا حس بد زیاد؟
- برای پایهی کوتاهتر، یه کار خیلی کوچیک برای هفتهی بعد بنویسید.
درس بعدی، یه فرق مهم رو باز میکنه که توی همین درس بهش اشاره کردیم: دو جور شادی: لذت و معنا.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- شادی توی علم سه پایه داره: رضایت از زندگی، حسهای خوب، و حسهای بد کمتر.
- حس خوب و حس بد دو عقربهی جدان؛ کم کردن یکی، خودبهخود اون یکی رو زیاد نمیکنه.
- حال خوب با رابطهی بهتر، کار بهتر و سلامتی بیشتر همراهه، و گاهی جلوتر از اونهاست.
- فرهنگها شادیهای متفاوتی رو دوست دارن؛ بعضی هیجان، بعضی آرامش.
- بعد از اتفاقهای سخت، حال بیشتر وقتها برمیگرده؛ ولی همیشه کامل نه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.