دو جور شادی: لذت و معنا
جواب کوتاه
شادی دو جور منبع داره. یکی لذت، که روانشناسها بهش میگن شادی لذتگرا (Hedonic): غذای خوشمزه، استراحت، یه فیلم خوب، خندیدن با دوستها. یکی معنا و رشد، که بهش میگن شادی یودایمونیک (Eudaimonic): کاری که براش ارزش قائلیم، کمک به بقیه، یاد گرفتن، بزرگ کردن یه بچه. پژوهشها نشون دادن لذت سریعتر حال رو بالا میبره ولی زودتر هم برمیگرده، و معنا آرومتر میاد ولی ماندگارتره؛ و کارهای پرمعنا گاهی همون لحظه سخت و خستهکنندهان. زندگی خوب به هر دو نیاز داره: لذت، گناه نیست؛ و معنا، فقط کارهای بزرگ نیست.
شیرینی و بذر
دو تا چیز رو کف دستتون تصور کنید: یه شیرینی و یه بذر. شیرینی رو همین الان میخورید و حالتون خوب میشه؛ چند دقیقه بعد، تموم شده. بذر رو میکارید؛ امروز هیچ حس خاصی نداره، شاید حتی زحمت هم داره، ولی سالها بعد، یه درخت میشه که سایهش هنوز هست.
توی درس قبل دیدیم شادی توی علم سه پایه داره. ولی اینکه این حال خوب از کجا میاد، یه سوال دیگهست؛ و جوابش، دو منبع خیلی متفاوته: لذت، و معنا. این درس این دو تا رو از نزدیک میبینه، و اینکه چرا یه زندگی خوب، هم شیرینی لازم داره، هم بذر.
شاید فکر کنید یکی از این دو تا «بهتره». خیلی از کتابها و حرفها هم همین رو میگن: یا «از لحظه لذت ببر»، یا «دنبال یه هدف بزرگ باش». پژوهشها جواب جالبتری دارن.
یه بحث قدیمی
این بحث چند هزار سال قدمت داره. توی یونان باستان، بعضی فیلسوفها، مثل آریستیپوس (Aristippus)، میگفتن خوبی زندگی یعنی لذت بیشتر و درد کمتر. ارسطو (Aristotle) مخالف بود؛ میگفت شادی واقعی، یعنی زندگی کردن مطابق بهترین تواناییها و فضیلتهای آدم؛ و اسمش رو گذاشت یودایمونیا (Eudaimonia)، که معمولا «شکوفایی» ترجمه میشه.
قرنها بعد، روانشناسها همین دو نگاه رو به پژوهشهاشون آوردن. سال ۲۰۰۱، ریچارد رایان (Richard Ryan) و ادوارد دسی (Edward Deci)، یه مرور مهم نوشتن و گفتن پژوهشهای بهزیستی، در واقع دو سنت جدا دارن: سنت لذتگرا (Hedonic)، که شادی رو بیشتر حس خوب و رضایت میدونه، و سنت یودایمونیک (Eudaimonic)، که شادی رو بیشتر رشد، معنا و زندگی مطابق ارزشها میدونه. دو تا نگاه، که هر کدوم یه تیکه از حقیقت رو دارن.
توی فرهنگ و ادبیات خود ما هم این دو نگاه هست. یه طرف، شعرهایی که میگن «دم رو غنیمت بشمار» و از لذت همین لحظه حرف میزنن؛ یه طرف، شعرها و حرفهایی که از معنا، خدمت به بقیه و رشد درون میگن. انگار آدمها همیشه میدونستن که هر دو تا لازمه، و فقط سر اینکه کدوم مهمتره، بحث داشتن.
شادی لذت
شادی لذتگرا یعنی حس خوبی که از چیزهای خوشایند میاد: یه غذای خوشمزه، یه دوش گرم بعد از یه روز سرد، یه فیلم خندهدار، خوابیدن تا دیر وقت آخر هفته، یه گفتوگوی خوشمزه با دوستها. اینها مستقیم روی پایهی دوم چهارپایه، یعنی حسهای خوب، کار میکنن.
ویژگی اصلی لذت، سرعتشه: زود میاد، و همون لحظه حس میشه. لازم نیست صبر کنیم. ولی ویژگی دومش اینه که زود هم میره؛ و اگه همون چیز رو بارها تکرار کنیم، کمکم کممزهتر میشه. اولین لقمهی یه غذا از دهمی خوشمزهتره. این همون سازگاری لذته که توی درس اول بهش اشاره کردیم.
لذت، چیز بدی نیست؛ برعکس، بخش مهمی از یه زندگی خوبه. مشکل فقط وقتیه که زندگی فقط از لذت ساخته بشه؛ اونوقت، مثل کسی که فقط شیرینی میخوره، یه چیزی کم میاد.
شادی معنا
شادی یودایمونیک، حس خوبی که از معنا، رشد و زندگی مطابق ارزشها میاد. یاد گرفتن یه مهارت سخت، کمک به یه دوست توی یه روز سخت، تموم کردن یه کار که بهش باور داریم، بزرگ کردن یه بچه، کار داوطلبانه. اینها همیشه همون لحظه خوشایند نیستن؛ گاهی خستهکننده و پرزحمتن. ولی حس دیگهای میارن: حس اینکه زندگی به جایی میره، و ما آدم بهتری داریم میشیم.
روانشناس آمریکایی آلن واترمن (Alan Waterman)، سال ۱۹۹۳، به این حس اسم داد: «حس بیان شخصی» (Personal Expressiveness)؛ حسی که وقتی کاری میکنیم که واقعا «خود ما»ست، و تواناییهامون رو به کار میبریم، پیدا میکنیم. و دید این حس با لذت ساده، همبستهان ولی یکی نیستن؛ بعضی کارها خوشایندن ولی «خود ما» نیستن، و بعضی کارها «خود ما»ن ولی همیشه خوشایند نیستن.
دو خط
سال ۲۰۱۰، دو روانشناس کانادایی، ورونیکا هوتا (Veronika Huta) و ریچارد رایان، یه آزمایش ساده و جالب کردن. از دانشجوها خواستن ده روز، هر روز، یه کار انجام بدن: یه گروه کارهایی برای لذت، مثل خوابیدن، بازی، یا خوردن یه چیز خوشمزه؛ یه گروه کارهایی برای معنا و رشد، مثل کمک به یه نفر، درس خوندن بیشتر، یا فکر کردن به ارزشهاشون.
نتیجه: گروه لذت، همون روزها حسهای خوب بیشتری داشتن و استرس کمتری؛ ولی سه ماه بعد، اثرش تقریبا رفته بود. گروه معنا، همون روزها حس خوب کمتری داشتن؛ ولی سه ماه بعد، حسهایی مثل الهام گرفتن و حس پرمعنایی، توشون بیشتر مونده بود. یعنی لذت، مثل شیرینی؛ معنا، مثل بذر.
این پژوهش کوچیک بود و روی دانشجوها، ولی با پژوهشهای دیگه هم جوره. پیامش برای ما سادهست: اگه میخواید همین امروز حالتون بهتر بشه، لذت جواب میده؛ اگه میخواید ماهها بعد هم حالتون بهتر باشه، معنا لازمه.
و البته بهترین حالت، اینه که از هر دو استفاده کنید: لذت برای روزهای خسته، که زود حال رو بالا ببره؛ و معنا برای ساختن چیزی که ماهها و سالها بمونه. مثل کسی که هم هر روز یه میوه میخوره، هم یه درخت میوه میکاره.
زندگی شاد، زندگی پرمعنا
سال ۲۰۱۳، روانشناس آمریکایی روی باومایستر (Roy Baumeister) و همکارهاش، از حدود چهارصد آمریکایی پرسیدن زندگیشون چقدر شاده و چقدر پرمعنا، و کلی سوال دیگه دربارهی زندگی روزمرهشون. دیدن این دو تا، با اینکه به هم ربط دارن، فرقهای جالبی دارن.
زندگی شادتر، بیشتر با برآورده شدن نیازها و خواستهها، پول کافی، سلامتی، و حس خوب الان همراه بود. زندگی پرمعناتر، بیشتر با دادن به بقیه، فکر کردن به گذشته و آینده، و، جالبتر از همه، با استرس و نگرانی بیشتر. یعنی آدمهایی که زندگی پرمعنایی داشتن، اغلب زندگی آسونی نداشتن؛ چون معنا معمولا از درگیر شدن با چیزهای مهم و سخت میاد.
| زندگی شادتر | زندگی پرمعناتر |
|---|---|
| نیازها و خواستهها برآورده | دادن به بقیه |
| حس خوب همین الان | وصل کردن گذشته و آینده |
| استرس کمتر | گاهی استرس و نگرانی بیشتر |
پدر و مادر
معروفترین مثال این فرق، پدر و مادر شدنه. توی پژوهشهایی که حال آدمها رو لحظهبهلحظه میپرسن، مراقبت از بچه گاهی جزو کارهای کملذتتر روز گزارش شده؛ پوشک، گریهی نصفهشب، خستگی. ولی همین آدمها، وقتی ازشون میپرسی «چه چیزی به زندگیت بیشترین معنا رو میده؟»، اغلب اول از بچههاشون میگن.
این تناقض نیست؛ همون دو منبع شادیه. لحظهها سختن، ولی زندگی پرمعناست. اگه فقط به لحظهها نگاه کنیم، شاید فکر کنیم کار اشتباهی کردیم؛ اگه فقط به معنا، شاید سختی لحظهها رو نبینیم و برای کم کردنشون کاری نکنیم. هر دو نگاه لازمن.
اگه پدر یا مادرید و این روزها خستهاید، این دو نگاه کمکتون میکنه: هم بدونید که خستگیتون طبیعیه و نشونهی اشتباه نیست، هم دنبال راههای کوچیک برای کم کردن سختی لحظهها باشید، مثل کمک گرفتن، یا یه ساعت وقت برای خودتون.
دادن و گرفتن
یکی از جالبترین یافتههای پژوهش باومایستر این بود: شادی لحظهای بیشتر با «گرفتن» همراه بود، و معنا بیشتر با «دادن». گرفتن یعنی چیزی که برای خود ما خوبه: یه هدیه، یه استراحت، یه خوراکی. دادن یعنی چیزی که برای بقیه میکنیم: وقت گذاشتن، کمک کردن، مراقبت.
این به این معنی نیست که دادن، شاد نمیکنه. توی درس اول، آزمایش الیزابت دان رو دیدیم که خرج کردن برای بقیه، شادترمون کرد. ولی دادن معمولا یه هزینهای هم داره؛ وقت، انرژی، پول. و همین هزینه، اون رو پرمعنا میکنه. ایستگاه «مهربانی و قدردانی» این رو کامل باز میکنه.
الان، گذشته، آینده
یه فرق دیگه توی همون پژوهش: شادی بیشتر توی «الان» زندگی میکرد، و معنا بیشتر گذشته و آینده رو به هم وصل میکرد. لذت، حس همین لحظهست: این غذا الان خوشمزهست. معنا، یه داستانه: من از کجا اومدم، دارم به کجا میرم، و این کار امروز، چه جایی توی این داستان داره.
برای همین، یه راه ساده برای پیدا کردن معنا توی کارهای روزمره، وصل کردنشون به یه داستان بزرگتره. شستن ظرفها، تنها، یه کار خستهکنندهست؛ ولی اگه بخشی از «مراقبت از خونواده» باشه، یه معنای دیگه پیدا میکنه. همین کار، با یه داستان دیگه.
سه راه
سال ۲۰۰۵، کریستوفر پترسون (Christopher Peterson)، نانسوک پارک (Nansook Park) و مارتین سلیگمن، یه راه سوم هم به این دو تا اضافه کردن: غرقگی (Engagement)، یعنی وقتی اونقدر توی یه کار غرق میشیم که زمان از دستمون در میره. پس سه راه به شادی: لذت، غرقگی، و معنا.
از هزاران نفر پرسیدن هر کدوم از این سه راه چقدر توی زندگیشون هست، و رضایت از زندگیشون رو سنجیدن. نتیجه: غرقگی و معنا، بیشتر از لذت با رضایت از زندگی همراه بودن. و آدمهایی که هر سه رو داشتن، که اسمش رو گذاشتن «زندگی کامل» (Full Life)، بیشترین رضایت رو داشتن؛ و کسایی که هیچکدوم رو نداشتن، کمترین. لذت هم بیاثر نبود؛ فقط به تنهایی کافی نبود.
غرقگی اینجا یه جای خاص داره: پلیه بین لذت و معنا. وقتی توی یه کار غرق میشیم، همون لحظه حس خوبی داره، و معمولا اون کار، چیزی رو هم میسازه یا یادمون میده. درس غرقگی کاملش رو داره.
پنج تیکه
سال ۲۰۱۱، سلیگمن این سه راه رو به پنج تیکه رسوند و اسم مدلش رو گذاشت پرما (PERMA)، از حرف اول پنج کلمهی انگلیسی: حس خوب (Positive Emotion)، غرقگی (Engagement)، رابطه (Relationships)، معنا (Meaning)، و دستاورد (Accomplishment). به گفتهی خودش، این پنج تا با هم، چیزی رو میسازن که اسمش رو گذاشت شکوفایی (Flourishing).
این مدل خیلی معروف شد و توی مدرسهها و شرکتها هم استفاده میشه. بعضی پژوهشگرها نقدش کردن و گفتن این پنج تا خیلی از هم جدا نیستن و شاید بیشتر یه فهرست مفید باشن تا یه مدل دقیق. ولی بهعنوان یه نقشه برای اینکه ببینیم کدوم بخش زندگیمون کم داره، کار میکنه؛ و ایستگاههای این مسیر، تقریبا هر پنج تیکه رو پوشش میدن.
تردمیل
یه دلیل که فقط لذت کافی نیست، چیزیه که روانشناسها بهش میگن تردمیل لذت (Hedonic Treadmill). روی تردمیل، هر چی تندتر بدوید، باز همونجایید. لذت هم همینه: هر چی بیشتر لذت داشته باشیم، زودتر عادت میکنیم و برای همون حس خوب، لذت بیشتری لازم داریم. ماشین بهتر، غذای گرونتر، سفر دورتر.
معنا کمتر اینطوریه. کسی که سالها به بقیه کمک کرده، معمولا از کمک کردن خسته نمیشه، و حس پرمعناییش کم نمیشه. یه دلیلش اینه که معنا به یه داستان وصله که هر روز ادامه پیدا میکنه، نه به یه حس که تکرار بشه. ایستگاه دوم این مسیر، درس عادت کردن به خوشیها، راههای کم کردن این تردمیل رو هم داره.
لذت گناه نیست
بعد از این همه حرف دربارهی معنا، شاید فکر کنید لذت چیز بدیه. نه. خیلی از ما، بهخصوص آدمهای پرکار و پرمسئولیت، اونقدر درگیر کارهای پرمعنا میشیم که لذت رو کاملا فراموش میکنیم؛ و این هم آدم رو خسته و خالی میکنه. یه پدر یا مادر که هیچوقت برای خودش یه ساعت وقت نمیذاره، یا کسی که فقط کار میکنه و هیچوقت استراحت نمیکنه، معمولا آخرش کم میاره.
لذت، باتری رو پر میکنه تا انرژی برای کارهای پرمعنا بمونه. یه فنجون چای آروم، یه فیلم خوب، یه آخر هفتهی بیبرنامه، هیچکدوم «تلف کردن وقت» نیستن. فقط حواستون باشه که لذت، تنها منبع حال خوب نباشه. یه لذت کوچیک بیعذاب وجدان، خیلی بهتر از یه لذت بزرگ با حس گناهه.
معنا فقط بزرگ نیست
یه اشتباه رایج دیگه اینه که فکر کنیم معنا یعنی کارهای خیلی بزرگ: دنیا رو عوض کردن، یه شغل قهرمانانه، یه هدف عظیم. این فکر، بیشتر آدمها رو ناامید میکنه، چون زندگی بیشترمون پر از کارهای معمولیه.
ولی معنا توی کارهای کوچیک هم هست. کمک به یه همسایهی پیر برای بردن خریدش، گوش دادن واقعی به یه دوست ناراحت، یاد دادن یه چیز به یه بچه، انجام دادن کار روزانه با دقت و مراقبت. پژوهشگرهای معنا، مثل مایکل استگر (Michael Steger)، معنا رو سه تیکه میدونن: فهمیدن زندگی، داشتن یه جهت، و حس اینکه کارهامون اهمیت دارن. هیچکدوم از این سه تا، لازم نیست بزرگ باشه. ایستگاه «معنا و هدف» این رو کاملتر داره.
لذت رو بهتر کنیم
اگه لذت زود کممزه میشه، میشه کاری کرد که دیرتر کممزه بشه؟ پژوهشها چند راه ساده پیدا کردن. یکی تنوعه: به جای اینکه هر شب یه کار تکراری برای لذت بکنید، چند جور لذت کوچیک رو با هم عوض کنید. یکی فاصلهست: سال ۲۰۰۸، دو پژوهشگر، لیف نلسون (Leif Nelson) و تام مایویس (Tom Meyvis)، دیدن حتی یه وقفهی کوتاه وسط یه تجربهی خوشایند، مثل یه ماساژ، باعث میشه بقیهش بیشتر لذت داشته باشه؛ با اینکه آدمها فکر میکردن وقفه خرابش میکنه.
و سومی، توجهه: لذتی که با حواس جمع تجربه بشه، بیشتر لذت داره تا لذتی که با گوشی توی دست. غذا خوردن جلوی تلویزیون، معمولا کمتر از همون غذا با حواس جمع خوشمزهست. درس مزهمزه کردن لحظههای خوب کامل دربارهی همینه.
معنا رو از کجا شروع کنیم
اگه حس میکنید کفهی معنا خالیه، سه سوال کمک میکنن. اول: «کی رو دوست دارم کمک کنم؟». معنا اغلب از آدمها میاد؛ از کسایی که زندگیشون با کار ما کمی بهتر میشه. دوم: «چی رو دوست دارم بهتر بلد باشم؟». رشد، یکی از منابع اصلی معناست. سوم: «چه چیزی برام اونقدر مهمه که حاضرم براش زحمت بکشم؟». جواب این سوال، معمولا به ارزشهاتون وصله، که توی مسیر «تغییر کردن» درس ارزشهای شخصی کاملش رو داره.
لازم نیست جوابها بزرگ باشن. «میخوام به مادرم کمک کنم کار با گوشی رو یاد بگیره» همونقدر معنا داره که «میخوام یه کار بزرگ بکنم». شروع کوچیک، با معنای واقعی، از شروع بزرگ با معنای خیالی بهتره.
وقتی معنا سنگین میشه
معنا بی لذت هم خطر خودش رو داره. کسی که سالها از یه آدم بیمار توی خونه مراقبت میکنه، یا کسی که شب و روز برای یه هدف مهم کار میکنه، زندگی پرمعنایی داره؛ ولی اگه هیچ لحظهی لذت و استراحتی نداشته باشه، کمکم خسته و بیانرژی میشه، و حتی معنا هم کمرنگ میشه.
برای این آدمها، یه ساعت لذت در هفته، یه پیادهروی تنهایی، یه فیلم با دوست، یه خواب بیدغدغه، خودخواهی نیست؛ همون چیزیه که به ادامه دادن کار پرمعنا کمک میکنه. اگه شما هم اینطوری هستید، کفهی لذت ترازو، الان مهمترین جای کاره.
تعادل
پس جواب سوال «لذت یا معنا؟» اینه: هر دو، با تعادل. یه سوال ساده کمک میکنه ببینید کجای این تعادل هستید: «این هفته، چند تا کار فقط برای لذت کردم؟ چند تا کار که برام معنا داشت؟». اگه یکی خیلی کمه، همونجا جای یه تغییر کوچیکه.
کسی که زندگیش پر از کار و مسئولیته و لذت کم داره، شاید باید یه کم وقت برای شیرینی بذاره. کسی که روزهاش پر از سرگرمیه ولی حس پوچی داره، شاید باید یه بذر بکاره: یه کار داوطلبانه، یه مهارت تازه، یه کمک منظم به یه نفر. هیچکدوم «درستتر» نیستن؛ مهم اینه که هر دو کفهی ترازو چیزی داشته باشن.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که بعد از کار، هر شب چند ساعت فیلم و سریال میبینه و توی گوشی میچرخه. لذت داره، ولی آخر هفته، یه حس خالی هست: «این هفته چی شد؟». کاری که سالها پیش دوستش داشت، نقاشی، کنار گذاشته شده، و کمتر با کسی کار مشترک داره.
اگه با نگاه این درس نگاه کنه، کفهی لذت پره و کفهی معنا خالی. لازم نیست سریالها رو کنار بذاره؛ فقط یه بذر لازمه. مثلا هفتهای دو شب، یه ساعت نقاشی؛ یا یاد دادن نقاشی به خواهرزادهش آخر هفتهها. اولش شاید سختتر از سریال دیدن باشه، ولی چند ماه بعد، اون حس خالی آخر هفته کمرنگتر میشه.
توی هر سنی
بچهها بیشتر از لذت شاد میشن، و این طبیعیه؛ ولی همونها وقتی یه کار سخت رو تموم میکنن، مثل ساختن یه برج بزرگ با مکعبها، یه حس دیگه هم دارن: غرور یه کار تمومشده. این، اولین شکل معناست. نوجوونها اغلب دنبال هویت و جای خودشون توی دنیان؛ معنا براشون مهمتر از چیزیه که بزرگترها فکر میکنن.
بزرگسالها گاهی توی کار و مسئولیت گم میشن و لذت رو فراموش میکنن. و آدمهای مسنتر، پژوهشها نشون دادن، اغلب بیشتر به رابطهها و لحظههای معنیدار اهمیت میدن تا به هیجانهای تازه. هر سنی، تعادل خودش رو داره.
چند باور رایج
- «لذت یعنی سطحی بودن.» لذت بخش مهمی از زندگی خوبه و باتری رو پر میکنه؛ فقط نباید تنها منبع باشه.
- «معنا یعنی کار بزرگ.» معنا توی کارهای کوچیک و روزمره هم هست.
- «کار پرمعنا همیشه خوشاینده.» کارهای پرمعنا گاهی همون لحظه سخت و خستهکنندهان.
- «هر چی لذت بیشتر، بهتر.» تردمیل لذت: زود عادت میکنیم و برای همون حس، بیشتر لازم داریم.
تمرین امروز
امروز یه جدول یههفتهای، و یه بذر و یه شیرینی.
- یه برگه رو هفت ستون کنید، برای هفت روز هفته، و دو ردیف: لذت، معنا.
- هر شب، کارهای اون روز که حال خوب دادن رو بنویسید، هر کدوم توی ردیف خودش.
- آخر هفته بشمرید: کدوم ردیف پرتره؟
- برای ردیف کمتر، یه کار کوچیک برای هفتهی بعد انتخاب کنید: یه شیرینی، یا یه بذر.
- همین امروز هم، یکی از هر کدوم: یه کار فقط برای لذت، و یه کار کوچیک که برای کسی یا چیزی مهمه.
درس بعدی، اسم علمی دیگهای از حال خوب رو باز میکنه که خیلیها میجورنش: بهزیستی روانی چیست.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- شادی دو منبع داره: لذت (لذتگرا) و معنا و رشد (یودایمونیک).
- لذت سریع بالا میبره و زود برمیگرده؛ معنا آروم میاد و ماندگارتره.
- کارهای پرمعنا گاهی همون لحظه سختان، مثل بزرگ کردن بچه.
- زندگیای که لذت، غرقگی و معنا رو با هم داره، بیشترین رضایت رو داره.
- لذت گناه نیست، و معنا فقط کارهای بزرگ نیست؛ هر دو توی روزهای معمولی ساخته میشن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.