بهزیستی روانی چیست
جواب کوتاه
بهزیستی روانی (Psychological Well-Being) یه نگاه به حال خوبه که فقط حس خوب و رضایت رو نمیبینه، بلکه میپرسه آدم چقدر داره خوب زندگی میکنه و رشد میکنه. روانشناس آمریکایی کارول ریف (Carol Ryff) این رو به شش بعد تقسیم کرد: پذیرش خود، رابطههای خوب با دیگران، خودمختاری، تسلط بر محیط زندگی، هدف در زندگی، و رشد شخصی. مثل یه گل با شش گلبرگ: هر کدوم میتونه بزرگ یا کوچیک باشه، و حال خوب کامل، یعنی همهشون جا داشته باشن. پژوهشها نشون دادن سلامت روان فقط نبودن مشکل نیست؛ آدم میتونه مشکل خاصی نداشته باشه ولی شکوفا هم نباشه. خبر خوب اینه که هر گلبرگ رو میشه آب داد.
گل ششگلبرگ
یه گل رو تصور کنید که شش تا گلبرگ داره. بعضی گلبرگها بزرگ و پرن، بعضی کوچیکتر. اگه یه گلبرگ کوچیکتر باشه، گل هنوز گله و میتونه رشد کنه؛ ولی وقتی همهی گلبرگها جا داشته باشن، گل کاملتر به نظر میاد. حال خوب، از یه نگاه، خیلی شبیه همین گله.
توی دو درس قبل، شادی رو با سه پایه دیدیم: رضایت، حس خوب، حس بد کمتر. بعد دیدیم شادی دو منبع داره: لذت و معنا. این درس، اسم یه نگاه دیگه رو باز میکنه که خیلیها توی جستجو میپرسن، و توی پرسشنامهها و پایاننامههای روانشناسی هم زیاد میاد: بهزیستی روانی.
اگه سه پایه بیشتر میپرسید «چقدر حالت خوبه؟»، این نگاه میپرسه «چقدر داری خوب زندگی میکنی؟». فرقش ظریفه، ولی مهمه. یه روز میتونه پر از حس خوب باشه و هیچ رشدی توش نباشه؛ و یه روز سخت، میتونه پر از رشد باشه.
این اسم
«بهزیستی» ترجمهی کلمهی انگلیسی Well-Being ـه؛ یعنی «خوب بودن» یا «خوب زیستن». توی ایران، این کلمه بیشتر با اسم یه سازمان شناخته میشه، و برای همین وقتی کسی توی جستجو مینویسه «بهزیستی»، بیشتر به اون سازمان میرسه. ولی توی روانشناسی، «بهزیستی روانی» (Psychological Well-Being) یه اصطلاح مشخصه، با یه معنای دقیق.
یه کلمهی نزدیک دیگه هم توی درس قبل دیدیم: «بهزیستی ذهنی» (Subjective Well-Being)، که همون سه پایه بود. این دو تا گاهی با هم قاطی میشن. سادهش اینه: بهزیستی ذهنی بیشتر شبیه نگاه لذتگراست (حس خوب، رضایت)، و بهزیستی روانی بیشتر شبیه نگاه یودایمونیک (رشد، معنا، خوب زندگی کردن). هر دو مهمن، و پژوهشگرها معمولا هر دو رو با هم میسنجن.
فقط نبودن مشکل نیست
سال ۱۹۴۸، سازمان جهانی بهداشت (World Health Organization) توی اساسنامهش سلامتی رو اینطوری تعریف کرد: حالت کامل خوب بودن جسمی، روانی و اجتماعی، و نه فقط نبودن بیماری. یعنی از همون موقع، این فکر بود که خوب بودن، فقط «بد نبودن» نیست.
ولی روانشناسی، تا چند دهه بعد، بیشتر روی مشکلها کار میکرد. اواخر دههی ۱۹۸۰، روانشناس آمریکایی کارول ریف (Carol Ryff) گفت این کافی نیست؛ ما خیلی دربارهی اینکه آدمها چطور حالشون بد میشه میدونیم، ولی خیلی کم دربارهی اینکه «خوب بودن» دقیقا چیه. یه آدم ممکنه هیچ مشکل خاصی نداشته باشه، ولی زندگیش بیجهت، بیرشد و تنها باشه. این آدم مریض نیست؛ ولی شکوفا هم نیست.
شاید شما هم این حس رو بشناسید: روزهایی که «بد نیست»، ولی «خوب» هم نیست. همهچیز سر جاشه، ولی یه چیزی کمه. این حس، که خیلیها دارن و کمتر کسی اسمش رو میدونه، دقیقا همون چیزیه که این نگاه میخواد ببینه.
سوال ریف
ریف سراغ یه منبع جالب رفت: نوشتههای فیلسوفها و روانشناسهای بزرگ دربارهی «زندگی خوب» و «آدم سالم». از ارسطو تا روانشناسهایی که دربارهی رشد آدمها، پختگی و معنای زندگی نوشته بودن. از دل این نوشتهها، شش تا ویژگی پیدا کرد که تقریبا همهشون، به یه شکلی، بهشون اشاره کرده بودن.
بعد، سال ۱۹۸۹، یه پرسشنامه ساخت که هر کدوم از این شش ویژگی رو بسنجه، و اون رو روی صدها آدم بزرگسال امتحان کرد. این پرسشنامه، که امروز با اسم «پرسشنامهی بهزیستی روانی ریف» شناخته میشه، یکی از پرکاربردترین ابزارهای این حوزه شده، و نسخههای کوتاه و بلندش به زبانهای زیادی، از جمله فارسی، ترجمه شده.
شش گلبرگ
شش بعد بهزیستی روانی، به زبون ساده:
پذیرش خود
نگاه مثبت به خود، با خوب و بدش، و آشتی با گذشته.
رابطهی خوب
رابطههای گرم، صمیمی و قابل اعتماد با آدمها.
خودمختاری
تصمیم گرفتن بر اساس معیارهای خود، نه فقط فشار بقیه.
تسلط بر محیط
حس اینکه از پس کارهای زندگی روزمره برمیایم.
هدف در زندگی
داشتن جهت و حس اینکه زندگی معنی داره.
رشد شخصی
حس اینکه هنوز داریم یاد میگیریم و بهتر میشیم.
پذیرش خود
گلبرگ اول، پذیرش خود (Self-Acceptance). یعنی آدم به خودش نگاه مثبتی داره، ولی نه از سر انکار عیبها؛ بلکه با دیدن خوب و بد، و پذیرفتن هر دو. «من یه آدمم با یه سری توانایی و یه سری ضعف، و این اشکالی نداره». این با خودشیفتگی فرق داره؛ آدم خودشیفته عیبهاش رو نمیبینه، آدمی که خودش رو پذیرفته، میبینه و باهاشون آشتیه.
یه بخش مهم این گلبرگ، آشتی با گذشتهست. کسی که مدام به اشتباههای گذشتهش فکر میکنه و خودش رو سرزنش میکنه، این گلبرگش کوچیکتره. درس مهربانی با خود توی مسیر «تغییر کردن»، یکی از بهترین راههای آب دادن به این گلبرگه.
رابطههای خوب
گلبرگ دوم، رابطههای مثبت با دیگران (Positive Relations with Others). یعنی آدم رابطههای گرم و قابل اعتمادی داره، به بقیه اهمیت میده، میتونه همدلی کنه و نزدیک بشه، و رابطهها رو دوطرفه میبینه: هم میده، هم میگیره.
این گلبرگ، توی تقریبا همهی نگاههای مختلف به حال خوب، یکی از مهمترینهاست؛ همونطور که توی درس اول دیدیم، شادترین آدمها همه رابطههای قوی داشتن. ایستگاه سوم این مسیر، «آدمها و رابطه»، کامل برای آب دادن به همین گلبرگه.
خودمختاری
گلبرگ سوم، خودمختاری (Autonomy). یعنی آدم بر اساس معیارهای خودش تصمیم میگیره، نه فقط بر اساس اینکه بقیه چی میگن یا چی فکر میکنن. میتونه در برابر فشار جمع، روی چیزی که درست میدونه بمونه، و رفتارش رو از درون تنظیم کنه.
خودمختاری با تنها بودن یا گوش ندادن به بقیه فرق داره. آدم خودمختار هم نظر بقیه رو میشنوه و ازش استفاده میکنه؛ فقط تصمیم آخر، مال خودشه. این گلبرگ، توی فرهنگهایی که جمع خیلی مهمه، گاهی شکل دیگهای پیدا میکنه؛ ولی حتی اونجا، حس اینکه «من این رو انتخاب کردم»، با حال بهتر همراهه.
تسلط بر محیط
گلبرگ چهارم، تسلط بر محیط (Environmental Mastery). یعنی حس اینکه از پس مدیریت زندگی روزمره برمیایم: کار، خونه، پول، وقت. آدمی که این گلبرگش بزرگه، احساس میکنه سکان زندگیش دست خودشه؛ میتونه فرصتها رو ببینه و محیطش رو طوری بچینه که به نیازهاش جواب بده.
آدمی که این گلبرگش کوچیکه، اغلب حس میکنه همهچیز از دستش در رفته: کارهای عقبافتاده، خرجهای بیبرنامه، روزهایی که فقط میگذرن. یه خبر خوب: این گلبرگ، با کارهای خیلی کوچیک و عملی رشد میکنه؛ مثل یه فهرست کار روزانه، مرتب کردن یه گوشه از خونه، یا یه برنامهی ساده برای خرجها.
هر کار کوچیکی که تموم میشه، یه حس کوچیک «از پسش براومدم» میاره؛ و این حسهای کوچیک، کمکم جمع میشن و حس کلی سکان داشتن رو میسازن. برای همین، تیک زدن یه کار کوچیک از فهرست، فقط یه کار اداری نیست؛ یه قطره آب برای همین گلبرگه.
هدف در زندگی
گلبرگ پنجم، هدف در زندگی (Purpose in Life). یعنی آدم هدفهایی داره و حس میکنه زندگیش جهت داره؛ و گذشته و حال، براش معنی دارن. این همون منبع «معنا» ـه که توی درس قبل دیدیم.
هدف لازم نیست بزرگ باشه. بزرگ کردن بچهها، کمک به یه پدر یا مادر پیر، یاد گرفتن یه مهارت، ساختن یه کار کوچیک، همه میتونن هدف زندگی باشن. چیزی که مهمه، این حسه که «یه جایی دارم میرم». ایستگاه «معنا و هدف» این مسیر، کامل دربارهی این گلبرگه.
رشد شخصی
گلبرگ ششم، رشد شخصی (Personal Growth). یعنی آدم حس میکنه هنوز داره رشد میکنه؛ به تجربههای تازه بازه، تواناییهاش رو گسترش میده، و با گذشت زمان، خودش رو بهتر میشناسه. برعکسش، حس «درجا زدن» ـه: اینکه سالهاست هیچ چیز تازهای یاد نگرفتیم و همهی روزها شبیه هم شدن.
این گلبرگ، به مسیر «یاد بگیریم چطور یاد بگیریم» هم خیلی نزدیکه. یاد گرفتن یه چیز تازه، حتی کوچیک، یکی از مستقیمترین راههای آب دادن به این گلبرگه؛ چه یه زبان باشه، چه یه ساز، چه یه دستور آشپزی.
گلبرگها به هم وصلن
شش گلبرگ جدا از هم نیستن؛ مثل گلبرگهای یه گل واقعی، از یه ساقه آب میخورن. کسی که رابطههای خوبی داره، معمولا راحتتر خودش رو میپذیره، چون آدمهای دور و برش اون رو با عیبهاش پذیرفتن. کسی که یه هدف داره، معمولا بیشتر یاد میگیره، چون هدف بهش دلیل یاد گرفتن میده. کسی که از پس کارهای روزمرهش برمیاد، وقت و انرژی بیشتری برای رابطهها و رشد داره.
این یعنی آب دادن به یه گلبرگ، معمولا به بقیه هم میرسه. لازم نیست هر شش تا رو با هم درست کنید؛ از یکی شروع کنید، و ببینید چطور بقیه هم کمکم پرتر میشن.
هدف و تن
یکی از گلبرگها، توی پژوهشهای سلامتی، توجه زیادی گرفته: هدف در زندگی. سال ۲۰۱۴، دو روانشناس، پاتریک هیل (Patrick Hill) و نیکلاس توریانو (Nicholas Turiano)، دادههای حدود شش هزار بزرگسال آمریکایی رو بررسی کردن که چهارده سال دنبال شده بودن. کسایی که اول پژوهش حس هدف بیشتری داشتن، توی اون چهارده سال، بهطور میانگین کمتر فوت کرده بودن؛ و این اثر توی جوونها، میانسالها و مسنها تقریبا یکی بود.
مثل بقیهی پژوهشهای این شکلی، این هم «همراهی» نشون میده، نه علت قطعی؛ شاید آدمهای هدفمند، مراقبت بیشتری از خودشون میکنن. ولی پیامش با بقیهی پژوهشها جوره: حال خوب، و بهخصوص حس جهت داشتن، فقط یه چیز ذهنی نیست؛ با کل زندگی گره خورده.
پرسشنامه
پرسشنامهی ریف، توی نسخههای مختلف، از هجده تا هشتاد و چهار جمله داره. هر جمله رو آدم از یک (کاملا مخالفم) تا شش یا هفت (کاملا موافقم) نمره میده. جملهها سادهان؛ مثلا برای رشد شخصی، چیزی شبیه «حس میکنم با گذشت زمان خیلی رشد کردم»، یا برای تسلط بر محیط، چیزی شبیه «از پس کارهای روزمرهم خوب برمیام».
این پرسشنامه برای پژوهشه، نه برای اینکه یه آدم با یه بار جواب دادن، برچسب بخوره. نمرهها از زمانی به زمان دیگه عوض میشن، و به حال اون روز هم بستگی دارن. ولی بهعنوان یه آینه، کمک میکنه ببینیم کدوم گلبرگها بزرگترن و کدوم کوچیکتر. تمرین آخر این درس، یه نسخهی خیلی سادهی همین ایدهست.
یه نکتهی دیگه: جواب دادن صادقانه به این جملهها، خودش یه تمرینه. خیلی از ما هیچوقت از خودمون نپرسیدیم «آیا هنوز دارم رشد میکنم؟» یا «آیا تصمیمهام مال خودمه؟». فقط پرسیدن این سوالها، گاهی یه چیزی رو توی آدم بیدار میکنه.
از پژمرده تا شکوفا
جامعهشناس آمریکایی کوری کیز (Corey Keyes)، با کنار هم گذاشتن هر دو نگاه، یعنی سه پایهی شادی و شش گلبرگ ریف، یه خط کشید: یه سرش «شکوفا» (Flourishing)، یعنی کسایی که هم حس خوب زیادی دارن، هم بیشتر گلبرگهاشون پرن؛ سر دیگهش «پژمرده» (Languishing)، یعنی کسایی که زندگیشون بیرمق و خالیه، با اینکه شاید مشکل خاصی نداشته باشن.
کیز، سال ۲۰۰۲، با دادههای یه پژوهش بزرگ آمریکایی روی بزرگسالها، دید فقط حدود یکششم آدمها توی گروه شکوفا بودن، و بیشترشون یه جایی وسط این خط. یعنی «مشکل خاصی ندارم» با «دارم شکوفا زندگی میکنم» خیلی فاصله داره. پیام این پژوهش برای ما اینه که حال خوب، چیزی بیشتر از بد نبودنه، و همیشه جای رشد هست. و این خط ثابت نیست؛ آدمها در طول زندگی روی همین خط جابهجا میشن، گاهی به سمت شکوفایی، گاهی برعکس.
توی کشورهای مختلف
سال ۲۰۱۳، دو پژوهشگر انگلیسی، فلیسیا هاپرت (Felicia Huppert) و تیموتی سو (Timothy So)، با دادههای بیش از چهل هزار نفر از بیست و سه کشور اروپایی، سهم آدمهای «شکوفا» رو توی هر کشور حساب کردن. فرقها خیلی زیاد بود: توی بعضی کشورها حدود چهل درصد آدمها شکوفا بودن، و توی بعضی دیگه کمتر از ده درصد.
این فرقها نشون میده شکوفا بودن فقط یه ویژگی شخصی نیست؛ شرایط جامعه، مثل امنیت، رابطههای اجتماعی و فرصتها، هم اثر دارن. ولی توی هر کشوری، هم آدم شکوفا بود، هم آدم پژمرده؛ یعنی شرایط همهی ماجرا رو تعیین نمیکنه، و کارهای خود ما هم سهم دارن.
و یه نکتهی جالب دیگه: یه کشور میتونست توی یه بعد حال خوب جزو بالاترینها باشه و توی یه بعد دیگه جزو پایینترینها. یعنی حتی برای یه جامعه، حال خوب یه عدد تکی نیست؛ همون گل چندگلبرگه، این بار به اندازهی یه کشور.
با گذشت سالها
ریف و همکارهاش یه چیز جالب دیگه هم دیدن: گلبرگها با سن یه جور عوض نمیشن. توی پژوهشهایی که آدمهای جوون، میانسال و مسن رو مقایسه کردن، تسلط بر محیط و خودمختاری معمولا با سن بالاتر بیشتر بود؛ آدمها با گذشت سالها، بیشتر یاد میگیرن زندگیشون رو مدیریت کنن و کمتر نگران حرف بقیهان.
ولی هدف در زندگی و رشد شخصی، توی سالهای پیری معمولا کمتر بود؛ شاید چون بعد از بازنشستگی و بزرگ شدن بچهها، نقشها و هدفهای قبلی کمرنگ میشن. این یعنی آدمهای مسنتر، برای این دو گلبرگ، بیشتر از بقیه به آب دادن آگاهانه نیاز دارن: یه کار داوطلبانه، یه چیز تازه برای یاد گرفتن، یه نقش تازه توی خونواده یا محله.
گلبرگها سر کار
بیشتر ما بخش بزرگی از روزمون رو سر کار میگذرونیم؛ پس کار میتونه هر شش گلبرگ رو آب بده یا خشک کنه. کاری که توش یه کم اختیار داریم، خودمختاری رو آب میده. کاری که توش بهتر میشیم و چیز تازه یاد میگیریم، رشد رو. همکارهای خوب، رابطهها رو. و حس اینکه کارمون به کسی کمک میکنه، هدف رو.
همیشه نمیشه کار رو عوض کرد؛ ولی گاهی میشه یه کم شکلش رو عوض کرد. یه مسئولیت کوچیک تازه، یه همکار که باهاش بیشتر حرف بزنیم، یا یادآوری اینکه کارمون به چه کسی کمک میکنه. درس معنا در کار روزمره این رو کاملتر داره.
دو نگاه، با هم
حالا دو تا نقشه داریم: سه پایهی شادی، و شش گلبرگ بهزیستی روانی. کدوم درستتره؟ هر دو. پژوهشها نشون دادن این دو تا به هم مربوطن ولی یکی نیستن؛ کسی که حس خوب زیادی داره، معمولا گلبرگهای پرتری هم داره، ولی نه همیشه. یه نفر ممکنه زندگی پرهدف و پررشدی داشته باشه، ولی حس خوب روزانهش کم باشه؛ و یه نفر دیگه، برعکس.
برای خود ما، استفاده از هر دو نقشه کمک میکنه. سه پایه میگه «امروز حالت چطوره؟»؛ شش گلبرگ میگه «زندگیت داره به کجا میره؟». این مسیر، با ایستگاههای مختلفش، هر دو رو آب میده.
کدوم گلبرگ رو آب بدیم
با شش گلبرگ، یه سوال طبیعیه: از کجا شروع کنیم؟ پیشنهاد ما: از کوچیکترین گلبرگ؛ چون معمولا همونجاست که یه کار کوچیک بیشترین فرق رو ایجاد میکنه. ولی یه استثنا هم هست: اگه یه گلبرگ خیلی کوچیکه ولی کار کردن روش الان خیلی سخته، شاید بهتره از یه گلبرگ نزدیک بهش شروع کنید.
- پذیرش خود یه جملهی مهربون به خود، وقتی اشتباه کردید.
- رابطهی خوب یه تماس هفتگی با یه دوست.
- خودمختاری یه تصمیم کوچیک این هفته، فقط بر اساس نظر خودتون.
- تسلط بر محیط یه فهرست سهکاره برای هر روز.
- هدف نوشتن یه چیزی که این ماه میخواید به سمتش برید.
- رشد ده دقیقه در روز، یاد گرفتن یه چیز تازه.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که تازه بازنشسته شده. سالها کار کرده، بچههاش بزرگ شدن و رفتن، و حالا وقت زیادی داره. مشکل خاصی نداره، ولی روزهاش خالیه. اگه گلبرگهاش رو بسنجه، میبینه تسلط بر محیط و خودمختاری بزرگن؛ سالها تجربه، زندگیش رو مرتب کرده. ولی هدف و رشد کوچیک شدن؛ نقشهای قبلی رفتن و چیز تازهای جاشون نیومده.
دو کار کوچیک: یه ساعت در هفته، یاد دادن مهارتی که سالها توی کارش داشته به جوونهای محله؛ و یه کلاس کوتاه برای یه چیزی که همیشه دوست داشته، مثلا خوشنویسی. اولی به گلبرگ هدف آب میده، دومی به گلبرگ رشد. چند ماه بعد، روزها هنوز آرومن، ولی دیگه خالی نیستن.
توی هر سنی
شش گلبرگ برای همهی سنها معنی دارن، فقط شکلشون فرق میکنه. برای یه بچه، تسلط بر محیط یعنی اینکه خودش بتونه کفشش رو ببنده یا کیفش رو آماده کنه؛ و رشد یعنی هر هفته یه چیز تازه یاد بگیره. برای یه نوجوون، خودمختاری خیلی پررنگ میشه؛ میخواد خودش تصمیم بگیره. برای یه آدم بزرگسال، هدف و تسلط بر محیط معمولا جلوترن. و همونطور که دیدیم، برای یه آدم مسن، هدف و رشد بیشتر از بقیه آب لازم دارن.
پدر و مادرها میتونن به بچهها کمک کنن هر شش گلبرگ رو بشناسن، بی اسمهای سخت: «امروز خودت چی تصمیم گرفتی؟»، «چی یاد گرفتی؟»، «با کی خوش گذشت؟»، «به چی افتخار میکنی؟». همین سوالهای ساده، همون گلبرگها رو آب میدن.
چند باور رایج
- «اگه مشکلی ندارم، یعنی حالم خوبه.» نبودن مشکل با شکوفا بودن خیلی فاصله داره.
- «بهزیستی روانی همون شادیه.» شادی بیشتر حس خوب و رضایته؛ بهزیستی روانی بیشتر خوب زندگی کردن و رشد.
- «یه پرسشنامه میگه من کیام.» پرسشنامه یه آینهست، نه یه برچسب؛ نمرهها با زمان عوض میشن.
- «با سن، همهچیز کم میشه.» بعضی گلبرگها با سن بزرگتر میشن؛ بقیه رو میشه آگاهانه آب داد.
تمرین امروز
امروز گل خودتون، حدود بیست دقیقه.
- یه گل با شش گلبرگ بکشید و اسم هر بعد رو روی یه گلبرگ بنویسید.
- به هر گلبرگ از یک تا هفت نمره بدید: این روزها، این بعد توی زندگیم چقدر پره؟
- گلبرگها رو به اندازهی نمرهشون رنگ کنید یا پر کنید.
- کوچیکترین گلبرگ رو پیدا کنید و یه کار کوچیک از فهرست «کدوم گلبرگ رو آب بدیم» براش انتخاب کنید.
- این کار رو این هفته دو بار انجام بدید، و یه ماه بعد دوباره گل رو بکشید.
درس بعدی، سوالی رو جواب میده که توی همین درس پیش اومد: آیا شادی رو میشه اندازه گرفت؟
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بهزیستی روانی یعنی خوب زندگی کردن و رشد کردن، نه فقط حس خوب.
- شش بعد ریف: پذیرش خود، رابطهی خوب، خودمختاری، تسلط بر محیط، هدف، رشد.
- سلامت روان فقط نبودن مشکل نیست؛ آدم میتونه بی مشکل باشه ولی شکوفا نباشه.
- سهم آدمهای شکوفا، از کشوری به کشور دیگه و از سنی به سن دیگه فرق داره.
- هر گلبرگ رو میشه آب داد؛ از کوچیکترینش شروع کنید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.