رهبری چیست و رهبر کیست
جواب کوتاه
رهبری یعنی اثر گذاشتن روی یه گروه، تا با هم به هدف مشترکی برسن؛ و رهبر کسیه که این کار رو میکنه و بقیه، با میل خودشون، همراهش میشن. نگاه علم به رهبری توی صد و پنجاه سال گذشته چند بار عوض شده: اول فکر میکردن رهبرها آدمهای بزرگ استثناییان، بعد دنبال ویژگیهای ذاتی گشتن، بعد سراغ رفتار رفتن، بعد فهمیدن بهترین رفتار به موقعیت بستگی داره، و حالا رهبری رو بیشتر یه رابطه میدونن. یه نکتهی مهم این وسط روشن شده: رهبر رو در نهایت پیروهاش میسازن؛ عنوان، کسی رو رهبر نمیکنه. و رهبری میتونه بین چند نفر تقسیم بشه؛ همون چیزی که بهش رهبری مشترک میگن.
فانوس
یه شب تاریک رو تصور کنید و چند نفر که توی یه راه کوهستانی گم شدن. یکیشون یه فانوس داره. اون لزوما قویترین یا باهوشترین نفر نیست؛ ولی چون نور دستشه و راه رو نشون میده، بقیه کنارش راه میرن. اگه یه جا بد راهنمایی کنه، کمکم از کنارش فاصله میگیرن. رهبری چیزی شبیه همینه.
توی درس اول یه تعریف کوتاه از رهبری دیدیم. این درس، دو سوال رو عمیقتر جواب میده: رهبری دقیقا چیه، و رهبر کیه؟ برای جواب، سراغ صد و پنجاه سال فکر و پژوهش میریم؛ چون هر بار که علم یه جواب تازه پیدا کرده، یه بخش از معمای رهبری روشنتر شده.
آخر درس، نه فقط تعریف رهبری رو میدونید، که میدونید رهبرها چرا رهبر میشن و چطور اثر میذارن.
اینهمه تعریف
یه پژوهشگر معروف رهبری، نیم قرن پیش، بعد از خوندن هزاران پژوهش نوشت تقریبا به تعداد کسایی که سعی کردن رهبری رو تعریف کنن، تعریف برای رهبری هست. شوخی نمیکرد؛ تعریفهای رهبری واقعا خیلی زیادن.
دلیلش اینه که رهبری، چیز پیچیدهایه که میشه از زاویههای مختلف بهش نگاه کرد: از زاویهی ویژگیهای رهبر، از زاویهی رفتارش، از زاویهی رابطهش با بقیه، یا از زاویهی قدرتی که داره. هر پژوهشگر، یه زاویه رو پررنگتر کرده.
خوشبختانه، بیشتر این تعریفها چند تا چیز مشترک دارن، و همونها برای ما بسان: رهبری با آدمهاست، دربارهی اثر گذاشتنه، و یه هدف مشترک داره.
یه تعریف، باز شده
تعریفی که این مسیر ازش استفاده میکنه، اینطوریه: رهبری فرایندیه که توش یه نفر روی یه گروه اثر میذاره، تا با هم به یه هدف مشترک برسن. چند نکته از دل همین تعریف درمیاد:
- رهبری یه رابطهست، نه یه ویژگی. بی گروه، رهبری معنی نداره؛ همونطور که بی شاگرد، معلمی معنی نداره.
- اثر، دوطرفهست. رهبر روی گروه اثر میذاره، و گروه هم روی رهبر.
- هدف مشترکه. اگه رهبر فقط به هدف خودش فکر کنه، کمکم دیگه رهبری نمیکنه؛ فقط دستور میده.
- هر کسی میتونه. توی تعریف، هیچ عنوانی لازم نیست.
نظریهی مرد بزرگ
حدود صد و هشتاد سال پیش، یه نویسندهی اسکاتلندی نوشت تاریخ جهان، در اصل داستان مردهای بزرگه. این فکر، که بعدها اسمش شد نظریهی مرد بزرگ (Great Man Theory)، میگفت رهبرها آدمهای استثناییان که با ویژگیهای خاص به دنیا میان؛ و تاریخ رو همین چند نفر میسازن.
این نظریه، خیلی زود نقدهای جدی خورد. منتقدها گفتن هر «مرد بزرگی» محصول زمونهی خودشه؛ اگه شرایط فرق داشت، شاید هیچکس اسمش رو نمیشنید. یه مشکل دیگه هم داشت: تقریبا فقط دربارهی مردها بود، و نصف آدمها رو از اول کنار میذاشت.
امروز تقریبا هیچ پژوهشگری این نظریه رو به شکل اولش قبول نداره. ولی ردپاش هنوز توی ذهن خیلی از ما هست: وقتی میگیم «فلانی رهبر به دنیا اومده»، داریم همین نظریه رو تکرار میکنیم.
نظریهی صفات
بعد از مرد بزرگ، پژوهشگرها یه سوال دقیقتر پرسیدن: اگه رهبرها با بقیه فرق دارن، دقیقا توی چه ویژگیهایی؟ قد، هوش، اعتماد به نفس، اجتماعی بودن؟ به این راه، نظریهی صفات رهبری (Trait Theory) میگن.
حدود هشتاد سال پیش، یه پژوهشگر بیش از صد پژوهش رو کنار هم گذاشت تا ببینه کدوم ویژگیها همیشه توی رهبرها هست. نتیجهش غافلگیرکننده بود: هیچ مجموعهای از ویژگیها نبود که توی همهی موقعیتها رهبر رو بسازه. نوشت آدمی که توی یه موقعیت رهبره، لزوما توی موقعیت دیگه رهبر نیست.
این نتیجه، پژوهشها رو برای چند دهه به سمت دیگهای برد. ولی بعدها، با روشهای آماری بهتر، دوباره به ویژگیها برگشتن؛ و این بار جواب دقیقتری پیدا کردن.
کدوم ویژگیها
یه مرور بزرگ، که حدود بیست و پنج سال پیش دهها پژوهش رو با هم سنجید، ویژگیهای شخصیتی رو با رهبری مقایسه کرد. ویژگیها از یه مدل معروف شخصیت بودن که آدمها رو با پنج بعد توصیف میکنه.
- برونگرایی: قویترین رابطه رو با رهبر شدن داشت؛ آدمهای اجتماعیتر، بیشتر به عنوان رهبر دیده میشن.
- وظیفهشناسی: آدمهای منظم و پیگیر هم بیشتر رهبر میشدن.
- گشودگی به تجربه: کنجکاوی و علاقه به ایدههای تازه هم کمک میکرد.
- آرامش هیجانی: کسایی که زود نگران و آشفته میشدن، کمتر رهبر میشدن.
- سازگاری: مهربون و همراه بودن، رابطهی کمی با رهبر شدن داشت.
ولی دو نکتهی مهم: این رابطهها متوسط بودن، نه قوی؛ یعنی خیلی از رهبرهای خوب، این ویژگیها رو کامل ندارن. و «دیده شدن به عنوان رهبر» با «رهبر خوب بودن» یکی نیست. آدم برونگرا شاید زودتر رهبر بشه، ولی لزوما بهتر رهبری نمیکنه.
رهبری یعنی رفتار
وقتی ویژگیها جواب کامل ندادن، پژوهشگرها پرسیدن: رهبرهای خوب چی کار میکنن؟ نه اینکه چه کسیان، بلکه چه رفتاری دارن. حدود هفتاد سال پیش، دو گروه بزرگ پژوهشی توی دو دانشگاه بزرگ، جدا از هم، به یه جواب مشابه رسیدن: رفتار رهبرها دو دستهی اصلی داره.
- رفتار رو به کار: روشن کردن هدف، تقسیم کار، تعیین روش و پیگیری. بعضی پژوهشها اسمش رو گذاشتن «ساختار دادن».
- رفتار رو به آدم: توجه به حال آدمها، احترام، گوش دادن و حمایت. اسمش رو گذاشتن «ملاحظه».
خبر بزرگ این بود که این دو، دو سر یه خط نیستن؛ دو دست جدان. یه رهبر میتونه توی هر دو قوی باشه، توی هر دو ضعیف، یا توی یکی قوی و توی اون یکی ضعیف. و رفتار، برخلاف ویژگی ذاتی، یاد گرفتنیه.
رهبری به موقعیت بستگی داره
سوال بعدی این بود: کدوم ترکیب از این دو دست، بهترینه؟ جوابی که کمکم پیدا شد، این بود: بستگی داره. توی یه بحران، که وقت کمه، تیم بیشتر به ساختار و دستور روشن نیاز داره. توی یه تیم باتجربه که کارش رو بلده، ساختار زیاد آزاردهندهست و تیم بیشتر به اختیار و حمایت نیاز داره.
به این ایدهها، نظریههای موقعیتی یا اقتضایی میگن. یکی از معروفترینهاشون میگه رهبر باید سبکش رو با آمادگی هر نفر برای همون کار جور کنه: کسی که تازهکاره، راهنمایی بیشتر میخواد؛ کسی که هم توان و هم انگیزه داره، بیشتر اختیار. این رو توی ایستگاه «سبکهای رهبری» کامل میبینیم.
پیام این بخش برای ما سادهست: هیچ رهبری با یه سبک ثابت، همیشه موفق نیست. رهبر خوب، مثل بادنما، جهت باد رو حس میکنه.
رهبری که بالا میبره
حدود پنجاه سال پیش، یه نگاه تازه پیدا شد. یه پژوهشگر دو جور رهبری رو از هم جدا کرد. یکی رهبری معاملهای؛ یعنی «تو این کار رو بکن، من این پاداش رو میدم». یکی رهبری تحولآفرین؛ یعنی رهبری که آدمها رو به چیزی بزرگتر از منفعت خودشون وصل میکنه و کمک میکنه از خودشون بالاتر برن.
پژوهشهای بعدی نشون دادن رهبری تحولآفرین، معمولا با رضایت بیشتر، تعهد بیشتر و کار بهتر تیمها همراهه. چهار ویژگی اصلیش اینه: الگو بودن، یه تصویر روشن و الهامبخش از آینده، تشویق به فکر تازه، و توجه به رشد تکتک آدمها.
ولی رهبری معاملهای هم بد نیست؛ پایهست. تیمی که قولهای سادهش، مثل حقوق بهموقع یا تشکر برای کار خوب، عملی نمیشه، به هیچ تصویر بزرگی اعتماد نمیکنه. رهبرهای خوب، هر دو رو دارن.
رابطهی دونفره
یه دستهی دیگه از پژوهشها، به یه چیز ساده ولی مهم دقت کردن: رهبر با همهی اعضای تیم یه جور رابطه نداره. با بعضیها رابطهی نزدیک و پراعتماد داره، کارهای مهم رو بهشون میسپره و بیشتر باهاشون حرف میزنه. با بعضیها رابطهش فقط در حد کار و قرارداده.
این پژوهشها دیدن کسایی که رابطهی بهتری با رهبرشون دارن، معمولا راضیترن، بهتر کار میکنن و کمتر به رفتن فکر میکنن. و یه خطر هم دیدن: اگه رهبر ناخواسته یه «گروه خودی» و یه «گروه غیرخودی» بسازه، تیم دوتکه میشه.
درس این بخش برای ما: رهبری، جمع چند رابطهی دونفرهست. سعی کنید با هر نفر جدا، یه رابطهی خوب بسازید؛ همون کاری که جلسههای یک به یک براش ساخته شدن، و یه درس کامل توی این مسیر دارن.
پیروها تصمیم میگیرن
حالا جواب سوال دوم درس: رهبر کیه؟ پژوهشها یه جواب جالب دادن: رهبر رو در نهایت پیروهاش میسازن. هر کدوم از ما توی ذهنمون یه تصویر از «رهبر» داریم؛ اینکه رهبر چه شکلیه و چه کاری میکنه. وقتی کسی با این تصویر جور باشه، ما خودبهخود اون رو رهبر میبینیم و دنبالش میریم.
این یعنی دو چیز. یکی اینکه رهبری، تا حدی توی چشم بینندهست؛ یه نفر با یه رفتار مشخص، توی یه گروه رهبر دیده میشه و توی گروه دیگه نه. دوم اینکه هیچ عنوانی، کسی رو به زور رهبر نمیکنه. مدیری که تیمش واقعا دنبالش نمیره، فقط ظاهر رهبری رو داره.
یه جملهی قدیمی همین رو خلاصه میکنه: کسی که فکر میکنه رهبره ولی هیچکس دنبالش نمیاد، فقط داره قدم میزنه.
پیرو خوب بودن
اگه پیروها اینقدر مهمن، پس پیرو بودن هم یه مهارته. یه پژوهشگر حدود چهل سال پیش نوشت بیشتر وقت ما توی کار، پیرو بودنه نه رهبر بودن؛ و پیروهای خوب، همونقدر برای موفقیت یه گروه لازمن که رهبرهای خوب.
پیرو خوب، کسی نیست که بیفکر هر چی گفتن انجام بده. کسیه که فکر مستقل داره، فعاله، اگه چیزی اشتباهه با احترام میگه، و وقتی تصمیم گرفته شد، با همهی توانش کمک میکنه. جالبه که همین ویژگیها، ویژگیهای یه رهبر خوب هم هستن.
برای همین، یکی از بهترین راههای آماده شدن برای رهبری، اینه که امروز پیرو خوبی باشید. و یکی از بهترین کارهای یه رهبر، اینه که پیروهاش رو به فکر کردن و حرف زدن تشویق کنه، نه فقط به اطاعت.
راههای اثر گذاشتن
اگه رهبری یعنی اثر گذاشتن، رهبرها چطور اثر میذارن؟ پژوهشها چند راه رایج رو شمردن:
- دلیل آوردن: توضیح منطقی و شواهد، که چرا این کار درسته.
- امید دادن: وصل کردن کار به ارزشها و آرزوهای آدمها.
- مشورت: نظر خواستن و دادن نقش توی تصمیم.
- همکاری: کمک کردن و آسون کردن کار برای طرف مقابل.
- معامله: قول یه چیز در برابر یه کار.
- فشار: تهدید، پیگیری مکرر، دستور تند.
کدوم راه جواب میده
پژوهشها نشون دادن سه راه اول، یعنی دلیل آوردن، امید دادن و مشورت، معمولا بیشتر از همه به تعهد واقعی میرسن؛ یعنی آدمها کار رو چون قبول دارن انجام میدن. فشار، شاید یه بار کار رو پیش ببره، ولی معمولا به همراهی ظاهری یا مقاومت پنهون میرسه.
یه نکتهی جالب دیگه: ترکیب راهها، معمولا از یه راه تنها بهتر جواب میده. مثلا دلیل آوردن همراه با مشورت: «این دلیلها رو دارم؛ شما چی فکر میکنید؟». این ترکیب، هم منطق داره، هم احترام.
و یادتون باشه که بیشتر این راهها، به عنوان نیاز ندارن. هر کسی میتونه دلیل بیاره، امید بده و مشورت کنه. برای همین رهبری بی عنوان ممکنه.
رهبری توی فرهنگهای مختلف
آیا رهبر خوب توی همهی کشورها یه شکله؟ یه پژوهش بزرگ بینالمللی، با هزاران مدیر توی حدود شصت جامعهی مختلف، دقیقا همین رو سنجید. جواب دوبخشی بود.
بخش اول: چند ویژگی تقریبا همهجا خوب دیده میشدن؛ مثل صداقت، داشتن یه تصویر روشن از آینده، الهام دادن، و توجه به کار گروهی. و چند ویژگی تقریبا همهجا بد دیده میشدن؛ مثل خودمحوری و رفتار خودکامه. بخش دوم: خیلی چیزها از فرهنگی به فرهنگ دیگه فرق داشت؛ مثلا اینکه رهبر چقدر باید با تیم مشورت کنه یا چقدر باید فاصلهش رو حفظ کنه.
برای ما این یعنی: پایههای رهبری خوب، جهانیان؛ ولی شکل اجراش رو باید با فرهنگ تیم جور کرد. تیمی که آدمهاش از چند فرهنگ مختلف میان، حساسیت بیشتری میخواد.
وقتی رهبر کمتر لازمه
یه ایدهی جالب دیگه از پژوهشهای رهبری اینه که گاهی چیزهای دیگه میتونن جای بخشی از رهبری رو بگیرن. آدمهای خیلی باتجربه، کمتر به راهنمایی نیاز دارن. کاری که خودش روشن و تکراریه، کمتر به ساختار دادن رهبر نیاز داره. و تیمی که با هم صمیمی و هماهنگه، بخشی از حمایت رو خودش به همدیگه میده.
این ایده برای رهبرها دو پیام داره. یکی اینکه اگه تیمتون پر از آدم باتجربهست، رهبری زیاد و دخالت توی جزئیات، بیشتر آزار میده تا کمک. دوم، و مهمتر: یکی از بهترین کارهای رهبر، ساختن همین جایگزینهاست؛ یعنی آدمها رو باتجربه کنه، روشها رو روشن بنویسه و تیم رو به هم نزدیک کنه. رهبری که تیمش بی اون هم خوب کار کنه، کارش رو خوب انجام داده.
رهبر و رئیس
با همهی اینها، فرق رهبر و رئیس روشنتر میشه. رئیس، قدرتش از جایگاهه: میتونه دستور بده، پاداش بده یا تنبیه کنه. رهبر، اثرش از رابطهست: آدمها چون قبولش دارن، دنبالش میرن.
یه رئیس میتونه رهبر هم باشه؛ و بهترین مدیرها همینطورن. ولی یه رئیس میتونه رهبر نباشه؛ اونوقت کارها با دستور پیش میره، تا روزی که رئیس نباشه. و یه نفر میتونه رهبر باشه بی اینکه رئیس باشه؛ مثل همون همکاری که همه برای مشورت سراغش میرن.
یه آزمون ساده: اگه فردا عنوانتون رو بگیرن، چند نفر هنوز برای مشورت سراغتون میان؟ جواب این سوال، اندازهی رهبری شماست.
سه حلقه
رهبری رو میشه توی سه حلقه دید، که هر کدوم دور قبلیه:
- رهبری خود: وقت، قولها، حسها و رشد خودمون.
- رهبری تیم: چند نفر که هر روز با هم کار میکنن.
- رهبری سازمان: چند تیم، فرهنگ و جهت کل یه مجموعه.
هر حلقه، روی حلقهی قبلی ساخته میشه. رهبری که خودش رو مدیریت نکنه، تیم رو نمیتونه؛ و کسی که یه تیم رو خوب جلو نبره، سخت میتونه یه سازمان رو ببره. این مسیر بیشتر روی دو حلقهی اول کار میکنه.
رهبری برای چی
یه سوال مهم هم هست که تعریفها کمتر بهش میپردازن: رهبری برای چه هدفی؟ تاریخ پر از آدمهاییه که خیلی خوب روی بقیه اثر گذاشتن، ولی برای هدفهای بد. اثر گذاشتن، به تنهایی خوب یا بد نیست؛ هدف و روش، خوب و بدش رو تعیین میکنه.
برای همین، پژوهشگرها کمکم به ابعاد اخلاقی رهبری هم پرداختن: رهبری که صادقه، به آدمها احترام میذاره، منصفه، و منفعت گروه رو بالاتر از منفعت خودش میذاره. پژوهشها نشون دادن اینجور رهبری، اعتماد و تعهد بیشتری میسازه؛ یعنی اخلاق، فقط درست نیست، کارساز هم هست.
این مسیر، رهبری رو برای کمک به آدمها یاد میده؛ نه برای استفاده از اونها.
شجرهنامهی ایدهها
اگه بخوایم این صد و پنجاه سال رو توی یه خط ببینیم:
- رهبر یه آدم استثنایی و بزرگه؛ به دنیا میاد.
- رهبر چند ویژگی خاص داره؛ بیایم پیداشون کنیم.
- ویژگیها کافی نیستن؛ رهبری یعنی رفتار، و رفتار یاد گرفتنیه.
- هیچ رفتاری همهجا بهترین نیست؛ به موقعیت بستگی داره.
- رهبری یه رابطهست؛ با هر نفر جدا، و پیروها هم نقش دارن.
- رهبری میتونه بین چند نفر تقسیم بشه.
هر کدوم از این قدمها، قدم قبلی رو کامل پاک نکرد؛ یه چیزی بهش اضافه کرد. ویژگیها هنوز یه کم مهمن، رفتار مهمتره، و موقعیت و رابطه، تعیین میکنن کدوم رفتار کجا به کار بیاد.
چند باور رایج
- «رهبری یعنی دستور دادن.» دستور، یکی از ضعیفترین راههای اثر گذاشتنه؛ دلیل، امید و مشورت بیشتر جواب میدن.
- «یه سبک رهبری برای همهجا خوبه.» بهترین سبک به موقعیت و آدمها بستگی داره.
- «رهبر یعنی عنوان.» رهبر رو پیروهاش میسازن، نه عنوانش.
- «هر تیم فقط یه رهبر داره.» رهبری میتونه بین چند نفر تقسیم بشه.
- «آدم برونگرا رهبر بهتریه.» برونگرا زودتر رهبر دیده میشه، ولی لزوما بهتر رهبری نمیکنه.
یه مثال
یه کلاس دانشگاه رو تصور کنید که استاد گفته باید یه پروژهی گروهی پنجنفره انجام بدن، و هیچکس رهبر نیست. هفتهی اول، یکی که از همه پرحرفتره، شروع میکنه به تقسیم کار؛ همه هم قبول میکنن، چون با تصویرشون از رهبر جوره.
ولی هفتهی سوم، کار عقب افتاده. دانشجوی آرومی که کمتر حرف میزد، پیشنهاد میده هر کس دو دقیقه بگه کجا گیر کرده؛ بعد کارها رو با توجه به همین، دوباره تقسیم میکنن. کمکم، بقیه برای تصمیمها سراغ اون میرن، نه اولی. بی هیچ عنوانی، رهبر عوض شد.
این مثال تقریبا همهی درس رو نشون میده: رهبری با رفتار ساخته میشه، به موقعیت بستگی داره، و در نهایت، پیروها تصمیم میگیرن کی رهبره.
تمرین امروز
امروز دو دست رهبریتون رو بسنجید.
- یه گروه که توش نقش رهبری دارید یا داشتید رو انتخاب کنید.
- به دست «کار» از صفر تا ده نمره بدید: هدف و تقسیم کار رو چقدر روشن میکنید؟
- به دست «آدم» از صفر تا ده نمره بدید: چقدر به حال و حرف آدمها توجه میکنید؟
- برای دست ضعیفتر، یه رفتار مشخص بنویسید و این هفته امتحانش کنید.
- یه بار، به جای دستور، از ترکیب «این دلیلهامه؛ شما چی فکر میکنید؟» استفاده کنید و توی دفترچه بنویسید چی شد.
درس بعدی، فرق رهبری و مدیریت رو کامل باز میکنه: تفاوت رهبری و مدیریت.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- رهبری یعنی اثر گذاشتن روی یه گروه برای رسیدن به هدف مشترک.
- ویژگیهای شخصیتی کمک میکنن، ولی رفتار و موقعیت مهمترن.
- رهبری دو دست داره: کار و آدم؛ و بهترین سبک به موقعیت بستگی داره.
- رهبر رو در نهایت پیروهاش میسازن؛ عنوان کافی نیست.
- دلیل آوردن، امید دادن و مشورت، بیشتر از فشار جواب میدن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.