آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
تمرکز ندارم: از پنج دقیقه شروع کنید
جواب کوتاه
تمرکز مثل یه ماهیچهست که اگه سالها تمرین نشده باشه، ضعیف شده؛ ولی با تمرین برمیگرده. اول بسنجید الان چند دقیقه میتونید روی یه کار بمونید، از همونجا شروع کنید و هر روز حدود دو دقیقه بیشترش کنید. هر بار که ذهنتون رفت و برش گردوندید، یه حرکت تمرینیه.
تمرکز، یه ماهیچه
«تمرکز ندارم». این جمله رو هم مثل «حوصله ندارم» خیلی میشنویم. کتاب رو باز میکنید، دو سه خط میخونید و بعد میبینید ذهنتون رفته سراغ کار فردا، یه خاطره، یا یه پیام. برمیگردید و دوباره همین.
توی درس سوم دیدیم یکی از دلیلهای سختی برگشتن اینه که تمرکز تمرین نشده. حالا وقتشه همین رو جدی تمرین کنیم. بهترین تصویر برای تمرکز، یه ماهیچهست. کسی که سالها ورزش نکرده، روز اول باشگاه با وزنهی سنگین شروع نمیکنه؛ اگه بکنه، یا آسیب میبینه یا دیگه برنمیگرده. با وزنهی سبک شروع میکنه و هر هفته یه کم سنگینترش میکنه.
تمرکز هم همینه. اگه الان فقط پنج دقیقه میتونید روی یه چیز بمونید، روز اول به خودتون نگید «باید یه ساعت بشینم». از پنج دقیقه شروع کنید. این درس یه برنامهی ساده میده که با همین پنج دقیقه، چند هفته بعد به بیست و سی دقیقه برسید.
یه نکتهی صادقانه: «تمرکز» یه چیز واحد نیست که مثل ماهیچهی بازو اندازهش رو بشه گرفت. ولی این رو میدونیم که مغز با تمرین کار میکنه، و نشستن روی یه کار و برگشتن بهش، با تکرار راحتتر میشه. تصویر ماهیچه برای اینه که یادمون بمونه: کم، هر روز، و کمکم بیشتر.
توجه خودش افت میکنه
قبل از اینکه خودتون رو سرزنش کنید، یه چیز رو بدونید: توجه توی هر کار طولانی و یکنواختی، خودش افت میکنه. این مال همهست، نه فقط شما.
این رو اولین بار توی جنگ جهانی دوم دیدن. اپراتورهای رادار که باید ساعتها به صفحه نگاه میکردن تا یه نقطهی کوچیک رو ببینن، بعد از یه مدت نقطهها رو از دست میدادن. یه پژوهشگر به اسم مکورث (Mackworth) یه آزمایش ساخت: یه ساعت که عقربهش هر بار یه قدم جلو میرفت و گاهی دو قدم. آدمها باید این دو قدمها رو میدیدن. دید که بعد از همون نیم ساعت اول، تعداد دو قدمهایی که از دستشون در میرفت بیشتر میشد. اسم این رو گذاشتن افت هوشیاری (Vigilance Decrement).
یعنی وقتی بعد از یه مدت حس میکنید ذهنتون دیگه نمیکشه، این خود مغزه که داره کار میکنه، نه عیب شما. خبر خوب اینه که این افت رو میشه با دو تا کار کم کرد: جلسههای کوتاهتر، و وقفههای کوتاه بینشون. هر دو رو توی همین درس میبینیم.
ماهی قرمز هشت ثانیه؟
احتمالا این جمله رو شنیدید: «تمرکز آدمها از ماهی قرمز هم کمتر شده؛ هشت ثانیه». این جمله سالها توی خبرها و سخنرانیها تکرار شد. ولی وقتی پژوهشگرها دنبال منبعش گشتن، دیدن از یه گزارش بازاریابی اومده که عددش رو از یه سایت آماری بیمنبع برداشته بود. هیچ پژوهش محکمی پشتش نیست.
چرا این مهمه؟ چون «طول تمرکز» یه عدد ثابت نیست. آدمها میتونن ساعتها پای یه فیلم یا یه بازی یا یه گفتوگوی جذاب بشینن، و چند دقیقه هم نتونن پای یه متن خستهکننده بمونن. یعنی تمرکز به خود کار، به حال آدم، به ساعت روز و به خیلی چیزهای دیگه بستگی داره.
پس اگه به خودتون گفتید «من مثل ماهی قرمزم، کاریش نمیشه کرد»، این جمله رو کنار بذارید. تمرکزتون روی بعضی کارها همین حالا خوبه؛ فقط روی درس هنوز تمرین نشده.
ذهن چقدر پرسه میزنه
یه پژوهش جالب با گوشیهای هوشمند انجام شد. به هزاران نفر، توی ساعتهای تصادفی روز، یه پیام میفرستادن و میپرسیدن: «الان داری چی کار میکنی؟ و آیا داری به همون کار فکر میکنی یا به یه چیز دیگه؟». جوابها نشون داد ذهن آدمها تقریبا توی نصف وقت بیداری، حدود ۴۷ درصد، داره به چیزی جز کار همون لحظه فکر میکنه.
یعنی پرسه زدن ذهن (Mind Wandering) یه چیز کاملا معمولیه. این پژوهش یه چیز دیگه هم دید: آدمها وقتی ذهنشون پرسه میزد، معمولا کمتر از وقتی که حواسشون به کارشون بود، حال خوبی داشتن.
پس هدف این نیست که ذهن هیچوقت پرسه نزنه؛ این غیرممکنه. هدف اینه که زودتر بفهمید رفته، و آروم برش گردونید. و همین برگردوندن، رمز تمرین تمرکزه.
برگشتن، خود تمرینه
توی باشگاه، هر بار که وزنه رو بالا میبرید، یه حرکت حساب میشه. توی تمرین تمرکز، حرکت چیه؟ لحظهای که میفهمید ذهنتون رفته، و برش میگردونید سر کار.
این تصویر خیلی چیزها رو عوض میکنه. معمولا وقتی میفهمیم ذهنمون رفته، از خودمون عصبانی میشیم: «باز هم!». ولی با این تصویر، اون لحظه یه شکست نیست؛ یه حرکت تمرینیه. هر بار برگردوندن، ماهیچهی تمرکز یه کم قویتر میشه. کسی که توی بیست دقیقه ده بار ذهنش رو برگردونده، ده تا حرکت زده.
پژوهشها هم این رو تایید میکنن. توی یه آزمایش، دانشجوها دو هفته یه تمرین سادهی حضور ذهن (Mindfulness) انجام دادن؛ یعنی تمرین اینکه حواسشون به نفسشون باشه و هر بار که ذهنشون رفت، آروم برش گردونن. بعد از دو هفته، ذهنشون کمتر پرسه میزد، حافظهی کاریشون بهتر شده بود، و توی یه آزمون درک مطلب نمرهی بهتری گرفتن.
نکتهی آخر: برگردوندن ذهن باید آروم باشه، نه با زور و سرزنش. مثل برگردوندن یه بچهی کوچیک که از کنارتون دور شده؛ با مهربونی دستش رو میگیرید و برش میگردونید.
نقطهی شروع رو بسنجید
قبل از شروع هر برنامهی ورزشی، اول میسنجید الان چقدر میتونید. تمرکز هم همینه. توی درس سوم یه سنجش ساده دیدیم؛ اینجا کاملش میکنیم:
- یه متن معمولی انتخاب کنید؛ نه خیلی سخت، نه خیلی آسون. مثلا یه فصل از کتابی که میخونید.
- گوشی رو ببرید یه اتاق دیگه، ولی قبلش زمانسنج رو روشن کنید و بذارید جلوتون، برعکس.
- شروع کنید به خوندن.
- اولین باری که فهمیدید ذهنتون رفته، زمانسنج رو نگاه کنید و عددش رو توی دفتر بنویسید.
- این کار رو سه روز پشت سر هم تکرار کنید و میانگینش رو حساب کنید.
این عدد، نقطهی شروع شماست. ممکنه دو دقیقه باشه، ممکنه ده دقیقه. هیچکدوم خوب یا بد نیست؛ فقط میگه از کجا شروع کنید. اگه کمتر از پنج دقیقه بود، از پنج دقیقه شروع کنید؛ پنج دقیقه برای هر کسی قابل انجامه.
برنامهی ۲۱ روزه
حالا یه برنامهی ساده برای سه هفته. این برنامه یه عدد پژوهشی نیست؛ یه راه عملیه که با همون اصل باشگاه ساخته شده: کم، هر روز، و کمکم بیشتر.
- روز اول: نقطهی شروعتون، یا پنج دقیقه اگه کمتر بود.
- هر روز: حدود دو دقیقه بیشتر از دیروز.
- یه روز در هفته: استراحت، یا فقط همون مقدار دیروز.
- اگه یه روز سخت بود: به جای بیشتر کردن، همون مقدار دیروز.
- سقف: حدود چهل دقیقه؛ بیشتر از اون رو با وقفه بشکنید.
این جدول برای کسیه که از پنج دقیقه شروع کرده. اگه نقطهی شروع شما بیشتره، از همون عدد شروع کنید. و اگه یه جایی دیدید دو دقیقه زیاده، یه دقیقه بیشتر کنید؛ مهم اینه که بالا رفتن آروم و پیوسته باشه.
چند هفته بعد، یه روز میبینید بیست و پنج دقیقه گذشته و اصلا حسش نکردید. اون روز رو توی دفتر بنویسید؛ یه برد بزرگه.
پارکینگ فکرها
خیلی وقتها ذهن پرسه نمیزنه که بره یه جای قشنگ؛ میره سراغ یه کار نصفهکاره. «یادم باشه زنگ بزنم به مامان»، «قبض گاز رو پرداخت نکردم»، «فردا جلسه دارم». این فکرها مدام برمیگردن، چون ذهن نمیخواد یادش بره.
یه آزمایش جالب نشون داد وقتی آدم برای یه کار نصفهکاره یه برنامهی مشخص مینویسه، یعنی مینویسه کی و چطور انجامش میده، فکرهای مزاحم اون کار خیلی کمتر میشه. انگار ذهن خیالش راحت میشه که یادش نمیره.
راهش سادهست: یه کاغذ کنار دستتون بذارید به اسم «پارکینگ فکرها». هر وقت یه فکر مزاحم اومد، یه خط روی کاغذ بنویسید و برگردید سر درس. اگه بتونید، کنارش بنویسید کی انجامش میدید: «زنگ به مامان: ساعت هفت». بعد از جلسه، کاغذ رو نگاه کنید و به کارهاش برسید. اینطوری هم هیچی یادتون نمیره، هم ذهنتون آزاد میشه که روی درس بمونه.
پارکینگ برای فکرهای درسی هم به کار میاد. وسط خوندن یه سوال به ذهنتون میرسه که ربطی به همین صفحه نداره؟ به جای اینکه همون لحظه برید دنبالش، بنویسیدش توی پارکینگ. آخر جلسه، این سوالها بهترین نقطهی شروع جلسهی بعدن.
وقفهی کوتاه
یادتونه توجه خودش با زمان افت میکنه؟ یه آزمایش نشون داد یه وقفهی کوتاه و نادر میتونه جلوی این افت رو بگیره. توی این آزمایش، آدمها یه کار یکنواخت طولانی انجام میدادن. یه گروه دو بار وسطش یه کار کوچیک دیگه انجام دادن؛ گروه دیگه بیوقفه ادامه دادن. توجه گروه بیوقفه کمکم افت کرد؛ ولی گروهی که وقفه داشتن، تقریبا تا آخر ثابت موندن.
پس برای جلسههای طولانیتر، مثلا بالای بیست و پنج دقیقه، یه وقفهی کوتاه بذارید. وقفه یعنی بلند شدن، یه لیوان آب، یه کم راه رفتن، نگاه کردن از پنجره. چیزی که وقفه نیست: سر زدن به گوشی. گوشی ذهن رو با یه عالمه چیز تازه پر میکنه و برگشتن به درس رو سختتر میکنه. درس استراحت هنگام مطالعه این رو کامل باز میکنه.
یه کار در یه زمان
تمرکز وقتی بهتر تمرین میشه که فقط یه چیز جلوتون باشه. اگه کامپیوتر میکنید، فقط همون پنجرهای که لازمه باز بمونه. اگه کتاب میخونید، فقط همون کتاب روی میز باشه. هر چیز اضافهای که توی دیدتونه، یه دعوت کوچیک برای پرسهی ذهنه.
خیلیها فکر میکنن میتونن چند کار رو با هم انجام بدن؛ مثلا هم درس بخونن هم پیام جواب بدن. ولی مغز دو تا کار فکری رو واقعا با هم انجام نمیده؛ تند تند بینشون جابهجا میشه، و هر جابهجایی وقت و دقت میگیره. توی ایستگاه مغز، درس چند کاری نشون میده چرا.
یه کار سادهی دیگه: قبل از شروع، میز رو خلوت کنید. نه کامل و وسواسی؛ فقط چیزهایی که برای همین درس لازم نیستن رو یه کم دورتر بذارید. یه دقیقه وقت میگیره و کل جلسه کمک میکنه.
حوصلهی خوندن
خیلی از کسایی که میگن تمرکز ندارن، بیشتر از همه موقع خوندن متن طولانی این رو حس میکنن. خوندن یه متن چند صفحهای، یه جور تمرکز خاص میخواد که اگه سالها فقط متنهای کوتاه خونده باشید، تمرین نشده.
چند تا کار کمک میکنه. اول، برای شروع یه متن جذاب انتخاب کنید، نه سختترین کتاب درسی. یه داستان، یه کتاب دربارهی یه موضوع که دوستش دارید. ماهیچهی خوندن رو اول با وزنهی سبک و دوستداشتنی بسازید. دوم، اگه میتونید، برای متنهای مهم از کاغذ استفاده کنید. یه بررسی بزرگ از پژوهشها نشون داد درک متنهای آموزشی از روی کاغذ کمی بهتر از صفحهست، مخصوصا وقتی وقت محدوده. فرقش زیاد نیست، ولی برای شروع، کاغذ کمتر وسوسهی پریدن به جای دیگه داره.
سوم، با خودکار بخونید. کنار هر صفحه یه کلمه یا یه علامت بذارید که نشون بده اون صفحه دربارهی چی بود. همین کار کوچیک، ذهن رو روی متن نگه میداره، چون مجبوره بعد از هر صفحه فکر کنه چی خوند. درس کتاب خوندن رو چطوری دوباره شروع کنیم این رو کاملتر میکنه.
تمرین دو دقیقهای
یه تمرین خیلی کوتاه که خود ماهیچهی برگردوندن رو، جدا از درس، قوی میکنه. همون تمرینی که توی آزمایش دانشجوها دیدیم، سادهشدهش:
- صاف بنشینید و زمانسنج رو روی دو دقیقه بذارید.
- حواستون رو بذارید روی نفستون؛ هوا که میاد تو و میره بیرون. لازم نیست نفس رو عوض کنید، فقط ببینیدش.
- هر وقت فهمیدید ذهنتون رفته، که حتما میره، فقط توی ذهنتون بگید «فکر» و آروم برگردید سراغ نفس. سرزنش نه؛ فقط برگشتن.
- آخر دو دقیقه، اگه خواستید، بشمرید چند بار برگشتید. هر برگشت، یه حرکت.
این تمرین هیچ ربطی به عرفان یا اعتقاد خاصی نداره؛ فقط تمرین برگردوندن توجهه. میتونید قبل از هر جلسهی درس انجامش بدید، مثل گرم کردن قبل از ورزش.
تمرکز توی جای شلوغ
همه یه اتاق ساکت ندارن. خیلیها توی خونهای درس میخونن که تلویزیون روشنه، بچهها بازی میکنن یا یکی داره با تلفن حرف میزنه. این سروصداها روی تمرکز اثر دارن، ولی همهشون یه اندازه نه.
پژوهشها نشون دادن بدترین سروصدا برای خوندن، حرف زدن آدمهاست؛ حتی اگه به زبونی باشه که نمیفهمید، یا آروم باشه. چون مغز ناخودآگاه سعی میکنه کلمهها رو پردازش کنه، و این با پردازش کلمههای کتاب قاطی میشه. صدای یکنواخت، مثل صدای کولر یا بارون، خیلی کمتر مزاحمه.
چند تا راه ساده:
- گوشگیر. یه گوشگیر ارزون از داروخونه، صدای حرف زدن رو خیلی کم میکنه.
- ساعت ساکت. اگه خونه همیشه شلوغه، یه ساعت ساکتتر پیدا کنید؛ صبح زود، یا وقتی بچهها مدرسهان.
- جای دیگه. کتابخونهی محله، یه گوشهی پارک، یا حتی ماشین پارکشده.
- قرار با خانواده. «این بیست دقیقه، مامان سر درسه». خیلی وقتها بقیه کمک میکنن، اگه بدونن.
تمرکز و بدن
تمرکز فقط توی ذهن نیست؛ بدن هم توشه. چند تا چیز ساده که خیلیها فراموش میکنن:
- حرکت کوتاه قبل از درس. بررسی پژوهشها نشون داده یه ورزش سبک و کوتاه، مثل ده دقیقه پیادهروی تند، میتونه تا مدتی بعدش توجه و فکر رو یه کم بهتر کنه. اثرش کوچیکه ولی واقعیه، و هزینهای نداره.
- آب. حتی کمآبی خفیف میتونه حس خستگی و سختی تمرکز بیاره. یه لیوان آب کنار دستتون.
- نشستن درست. صندلی که بدنتون رو اذیت کنه، مدام توجه رو میدزده. لازم نیست صندلی گرون باشه؛ فقط راحت.
- نه خیلی گرسنه، نه خیلی سیر. گرسنگی ذهن رو میبره سمت غذا؛ پرخوری درست قبل از درس، سنگینی میاره.
اینها رو کامل توی ایستگاه بدن میخونیم؛ اینجا فقط بدونید که گاهی «تمرکز ندارم» یعنی «تشنمه» یا «یه ساعته از جام تکون نخوردم».
تمرکز بچهها
اگه این درس رو برای کمک به بچهتون میخونید، یه نکته مهمه: توانایی تمرکز با بزرگ شدن کمکم بیشتر میشه. از یه بچهی هفتساله نمیشه انتظار داشت مثل یه پونزدهساله یه ساعت پشت میز بشینه. بخشی از مغز که توجه و برنامه رو میگردونه، تا اوایل بزرگسالی هنوز داره کامل میشه.
پس برای بچهها هم همین برنامهی باشگاه جواب میده، فقط با عددهای کوچیکتر: جلسههای کوتاه، وقفههای بیشتر، و هر بار یه کم بیشتر. به جای «برو یه ساعت درس بخون»، بگید «ده دقیقه این صفحه، بعد پنج دقیقه استراحت، بعد صفحهی بعد». و وقتی ذهنش رفت، مثل خودتون، با مهربونی برش گردونید، نه با دعوا.
از کجا بفهمم بهتر شده
هر هفته یه بار، مثلا روز استراحت، دوباره نقطهی شروع رو بسنجید: زمانسنج برعکس، شروع خوندن، و اولین پرسه. عدد رو کنار عدد هفتهی قبل بنویسید. این عدد هر روز یه کم بالا و پایین میره، ولی توی چند هفته معمولا روند رو به بالا رو نشون میده.
نشونههای دیگه هم هست: نشستن پشت میز کمتر کلنجار میخواد؛ وقتی ذهنتون میره، زودتر میفهمید؛ برگشتن راحتتره؛ و گاهی یه جلسه تموم میشه و تعجب میکنید که اینقدر زود گذشت. هر کدوم رو دیدید، توی دفتر بنویسید.
یه جلسهی کامل، از اول تا آخر
بیاید همهی تیکههای این درس رو کنار هم بذاریم و یه جلسهی کامل رو قدم به قدم ببینیم:
- میز رو یه دقیقه خلوت کنید و یه لیوان آب بذارید کنارش.
- گوشی رو ببرید یه اتاق دیگه، و کاغذ پارکینگ فکرها رو بذارید کنار دستتون.
- دو دقیقه تمرین نفس، برای گرم کردن.
- زمانسنج رو روی عدد امروز جدول ۲۱ روزه بذارید و شروع کنید.
- هر وقت ذهنتون رفت، آروم برش گردونید و توی ذهنتون یه حرکت بشمرید. هر فکر کار نصفهکاره، یه خط توی پارکینگ.
- اگه جلسهتون بیشتر از بیست و پنج دقیقهست، وسطش یه وقفهی کوتاه بی گوشی.
- آخرش، کتاب رو ببندید و سه خط از حفظ بنویسید چی خوندید. بعد تیک روز رو توی جدول بزنید و یه نگاه به پارکینگ بندازید.
این جلسه اولش شاید شلوغ به نظر بیاد، ولی بعد از چند روز همهی این قدمها خودکار میشن؛ مثل گرم کردن قبل از ورزش که بعد از یه مدت دیگه بهش فکر نمیکنید.
وقتی بهتر نمیشه
اگه چند هفته برنامه رو انجام دادید و تمرکزتون هیچ فرقی نکرده، قبل از اینکه ناامید بشید، این سه تا رو بررسی کنید:
- خواب. کمخوابی یکی از بزرگترین دشمنهای تمرکزه. اگه شبها کم یا بد میخوابید، هیچ برنامهای جاش رو نمیگیره.
- حال و روز. غم طولانی، اضطراب زیاد یا یه دورهی سخت زندگی، تمرکز رو میگیره. اگه این شبیه شماست، اول به خودتون برسید، و اگه طولانی شده، با یه متخصص صحبت کنید.
- از بچگی. اگه از بچگی همیشه تمرکز براتون خیلی سختتر از بقیه بوده و توی کار و زندگی هم به زحمت انداختتون، یه روانپزشک یا روانشناس میتونه بررسی کنه که دلیل شناختهشدهای پشتش هست یا نه.
تمرین امروز
امروز روز اول باشگاه تمرکزه.
- یه کاغذ بذارید کنار دستتون و بالاش بنویسید «پارکینگ فکرها».
- نقطهی شروعتون رو بسنجید: زمانسنج برعکس، شروع به خوندن، و اولین پرسهی ذهن رو بنویسید.
- یه جلسه به اندازهی همون عدد بهعلاوهی یه دقیقه انجام بدید، یا پنج دقیقه اگه کمتر بود. هر فکر مزاحم، یه خط توی پارکینگ.
- جدول ۲۱ روزه رو توی دفتر بکشید، عددهای خودتون رو توش بنویسید و تیک روز اول رو بزنید.
- اگه خواستید، قبل از جلسه دو دقیقه تمرین نفس، و بعدش بشمرید چند بار ذهنتون رو برگردوندید.
فردا، قبل از درس بعدی، دو دقیقه بدون نگاه کردن بنویسید «برگشتن، خود تمرینه» یعنی چی. درس بعدی سراغ بزرگترین دزد تمرکز میره: حواس پرتی هنگام مطالعه: گوشی، اعلان و چند کاری.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- توجه توی هر کار طولانی و یکنواختی خودش افت میکنه؛ این طبیعیه، نه عیب شما.
- ذهن آدمها حدود نصف وقت بیداری جای دیگهست؛ «ماهی قرمز هشت ثانیه» پشتوانهی علمی نداره.
- هر بار که میفهمید ذهنتون رفته و برش میگردونید، یه حرکت تمرینه؛ تمرکز همینطوری قوی میشه.
- نقطهی شروع رو بسنجید و با برنامهی ۲۱ روزه هر روز حدود دو دقیقه بیشترش کنید.
- کاغذ پارکینگ برای فکرهای مزاحم، وقفهی کوتاه، و یه کار در یه زمان.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.